Historia kultu religijnego w Bydgoszczy w przeważającej części dotyczy Kościoła katolickiego. Kościół ten we wszystkich okresach dziejów Bydgoszczy odgrywał znaczącą rolę. Pewien wpływ na obraz religijny miasta miała również reformacja w XVI i XVII wieku oraz kolonizacja niemiecka w wieku XIX, która doprowadziła do wzrostu znaczenia kościoła ewangelicko-unijnego.
Wyszogrodzka parafia pw. św. Marii Magdaleny
Najstarszym obiektem kultu chrześcijańskiego na terenie administracyjnym obecnego miasta Bydgoszczy jest obecnie nieistniejący kościół pw. św. Marii Magdaleny. Nie był on położony bezpośrednio przy grodzie bydgoskim, lecz przy warowni zwanej Wyszogród, położonej na urwistym brzegu Wisływ obecnej dzielnicy Fordon. Był to jeden z najstarszych w regionie kościołów parafialnych, istniejący dowodnie w 1198 r., a datowany przez historyków co najmniej na połowę XII wieku. Być może świątynia istniała jeszcze wcześniej, gdyż istnieje głęboko zakorzenione w historii podanie o konsekracji przez biskupa św. Wojciecha kaplicy grodowej pw. Marii Magdaleny w Wyszogrodzie w 997 r., podczas jego podróży misyjnej do Pruspodanie wymienione w1588 r. podczas wizytacji biskupiej w Fordonie. Kościół wyszogrodzki stracił znaczenie w XV wieku, ale istniał jeszcze do końca XVIII wiekuW latach 30. XV wieku powstała parafia pw. św. Mikołaja w Fordonie, podczas gdy świątynia w Wyszogrodzie pozostała kaplicą publiczną. Kościół murowany zbudowano w Fordonie ok. 1600 r..
Najstarszy kościół bydgoski św. Idziego
Najstarszym znanym dziś ośrodkiem kultu religijnego, służącym bezpośrednio mieszkańcom grodu bydgoskiego jest kościół pw. św. Idziego (rozebrany w 1879 r.) Został on wybudowany prawdopodobnie w I połowie XIII wieku, jeszcze w przedlokacyjnym okresie historii miasta. Stał on w pobliżu traktu komunikacyjnego wiodącego do przeprawy przez Brdę. Nowsze opracowania historyków wskazują, że był on prawdopodobnie świątynią filialną parafii św. Marii Magdaleny w Wyszogrodzie.
Bydgoski kościół parafialny
Nowy etap w historii kultu religijnego w Bydgoszczy przyniosła lokacja miasta przez Kazimierza Wielkiego w 1346 r. Biskup włocławskiprawdopodobnie biskup Maciej z Gołańczy erygował wtedy parafię bydgoskąniektórzy historycy datują początki parafii bydgoskiej na okres przedlokacyjny (XIII wiek), zaś w budującym się zamku znalazła się kaplica służąca garnizonowi i dostojnikom. Na miejscu tej świątyni, spalonej w 1425 r. w pożarze miasta, wzniesiono wyróżniający się gotycką architekturą kościół pw. św. Marcina i Mikołaja. Budowę fary zakończono w 1466 r, lecz prace wykończeniowe i wyposażanie wnętrz trwało do 1502 r. W 2004 r. kościół ten stał się katedrą diecezji bydgoskiej.
Od 1466 r. w kościele znajduje się gotycki obraz maryjny, obecnie zwany Matką Bożą Pięknej Miłości, który stał się szczególnym obiektem kultu.
Bydgoskie zakony Od czasów średniowiecza duży wpływ na poziom religijny miasta miały zakony. Pierwszy z nich został sprowadzony w końcu XIV wieku. Do końca okresu średniowiecznego znalazły się w Bydgoszczy dwa zakony, natomiast w XVII i XVIII wieku istniały cztery.
Zakony w Bydgoszczy istniejące w okresie staropolskim: NrKonwentData sprowadzeniaData kasatyŚwiątyniaLata budowyUwagi 1. Klasztor Karmelitów 1398 1816 Kościół Mariacki Karmelitów w Bydgoszczy 1397, ok. 1550 Fundacja należała do najstarszych w Polsce, obok Gdańska (1380) i Krakowa (1395). 2. Klasztor Bernardynów 1480 1829 Kościół pobernardyński Najświętszej Maryi Panny Królowej Pokoju w Bydgoszczy 1485, 1552-1557 Trzeci konwent co do starszeństwa w Polsce po Krakowie (1453) i Warszawie. 3. Klasztor Klarysek 1615 1835 Kościół Klarysek Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Bydgoszczy 1615-1645 4. Kolegium Jezuitów 1617 1780 Kościół pojezuicki pw. św. Ignacego Loyoli w Bydgoszczy 1638-1649
Kościoły staropolskie Okres staropolski był bogaty jeśli chodzi o fundacje kościołów. Do 1772 r. istniało na terenie miasta lokacyjnego oraz przedmieść, dziesięć świątyńtrzy zachowały się do dziś. Spośród nich można wymienić cztery kościoły zakonne, oraz trzy przedmiejskie służące również pensjonariuszom przytułków dla chorych i ubogich. Ciekawym obiektem sakralnym był również domek loretański, wzniesiony w 1685 r. jako kaplica przy kościele bernardynów.
Kościoły Bydgoszczy i Fordonu istniejące w okresie staropolskim: NrŚwiątyniaLata budowyData zniszczeniaPołożenieUwagi 1. Kościół św. Marii Magdaleny ok. 1150, 1349, 1591 1765 Wyszogród kościół parafialny, później filialny 2. Kościół św. Idziego ok. 1250, 1537 1879 Przedmieście Kujawskie kościół grodowy, później filialny 3. Kościół farny św. Marcina i Mikołaja 1346-1364, 1425-1466 miasto lokacyjne kościół parafialny 4. Kościół karmelitów Najświętszej Marii Panny 1398, 1550 1822 Przedmieście Gdańskie (w XVII–XVIII wieku w obrębie miasta) kościół zakonny 5. Kościół św. Mikołaja 1430, 1598, 1926-1929 Fordonod 1973 r. dzielnica Bydgoszczy kościół parafialny 6. Kościół Św. Ducha 1448, 1582-1602 1645 Przedmieście Gdańskie kościół szpitalny 7. Kościół bernardynów św. Hieronima i św. Franciszka 1485, 1552-1557 Przedmieście Kujawskie kościół zakonny 8. Kościół Św. Trójcy 1550 1829 Przedmieście Poznańskie kościół filialny 9. Kościół Św. Krzyża 1550 1834 Przedmieście Poznańskie kościół szpitalny 10. Kościół św. Stanisława 1583 1817 Przedmieście Kujawskie kościół szpitalny 11. Kościół klarysek św. Wojciecha, św. Klary i św. Barbary 1615-1645 Przedmieście Gdańskie (w XVII–XVIII wieku w obrębie miasta) kościół zakonny 12. Kościół jezuitów św. Krzyża 1638-1649 1940 miasto lokacyjne kościół zakonny
Bydgoszcz w hierarchii administracyjnej kościoła
thumb|Bydgoski kościół farny (1466 r.)|200px thumb|Kościół Klarysek (1615 r.)|200px Bydgoszcz wchodziła w skład biskupstwa ze stolicą początkowo w Kruszwicy, później we Włocławku. W okresie ok. 100 lat po lokacji miasta istniała jedynie parafia bydgoska obejmująca miejscowości: Bydgoszcz, zamek, Miedzyń, Czyżkówko, Jachcice, Koska (Kapuściska), Bartodzieje, Brzoza, Kruszyn i Łochowo. Ok. 1430 r. został wydzielony dekanat bydgoski obejmujący kościoły parafialne w: Bydgoszczy, Fordonie, Koronowie, Byszewie, Dobrczu, Włókach, Żołędowie, Osielsku, Wtelnie, Dąbrówce Kościelnej, Strzelewie, Wudzynie i Solcu Kujawskim. Jednostka ta należała do archidiakonatu włocławskiego (od 1577 r. kruszwickiego). Kolejny awans w hierarchii kościelnej dotyczył Bydgoszczy w 1530 r. Powołano wtedy oficjalat foralnyterenowy sąd kościelny obejmujący terytoria dwóch dekanatów: bydgoskiego i świeckiego. Taki stan istniał do 1765 r., kiedy parafia bydgoska została przeniesiona do archidiecezji gnieźnieńskiejw wyniku porozumienia biskupów: włocławskiego Antoniego Kazimierza Ostrowskiego i gnieźnieńskiego Władysława Łubieńskiego. W związku z tym zlikwidowany został dekanat oraz oficjalat foralny. Na przeniesieniu Bydgoszczy do sąsiedniej diecezji zyskał Fordon, który ustanowiono siedzibą dekanatu. Obejmował on cześć terytorium dawnego dekanatu bydgoskiego, który pozostał w macierzystej diecezji włocławskiej.
Reformacja w Bydgoszczy W połowie XVI wieku rozpoczęła się w Polsce epoka innowierstwa. W Bydgoszczy i okolicy wpływy reformacji były nieco mniejsze, niż w macierzystym regionie kujawskimw czasie największego rozwoju reformacji jedna czwarta szlachty z Kujaw wyznawała protestantyzm ze względu na mniejsze zaludnienie przez szlachtę zagrodową.
Pierwszym odłamem reformacji, jaki znalazł zwolenników w Bydgoszczy byli Bracia czescy. Później pewną popularność zdobył kalwinizmCentrum kalwinizmu na Kujawach był Radziejów – powstała tam szkoła, do której w latach 1560-1615 uczęszczała szlachta, Szkoci i Niemcy gdańscy. Natomiast luteranizm nie zdobył popularności w Bydgoszczy, ani na Kujawach ze względu na swoje niemieckie korzenie i popieranie władzy monarszej, co stało w niezgodzie z indywidualizmem szlachty.
Rozwój reformacji w Bydgoszczy nie trwał zbyt długo. Do 1575 r. powstały na przedmieściach dwa zbory: czesko-braterski w podmiejskim Miedzyniu Wielkim i kalwiński. W Bydgoszczy dość duże znaczenie posiadali przede wszystkim kalwini, rekrutujący się głównie wśród sfer wyższychurzędnicy, patrycjat, przedstawiciele rodów szlacheckich, Szkoci, Holendrzy. Sprzyjała temu neutralna postawa biskupów włocławskich, którzy widzieli potrzebę reformy kościoła i nie upierali się przy zbyt sztywnych ramach doktrynalnych.
Kontrreformacja na Kujawach zyskała znaczenie od ok. 1575 r. Jako że Bydgoszcz była miastem królewskim, nakazy „strzeżenia miasta przed heretykami” kierowali kolejni monarchowie – zwolennicy katolicyzmu: Stefan Batory, a po nim Zygmunt III Waza.
Do 1582 r. zamknięto zbór kalwiński, a w 1625 r. został zamknięty na żądanie jezuitów zbór czesko-braterski na Miedzyniu Wielkim. Od 1627 r. obowiązywał zakaz sprowadzania innowierców do miasta, który wydał król Zygmunt III Waza. Odtąd wyznawcy protestantyzmu w Bydgoszczy stanowili margines życia religijnego, a ci którzy przetrwali – kult odprawiali w zborze w Łobżenicy, bądź prywatnie w domach. W okresie potopu szwedzkiego protestanccy mieszkańcy pomogli we wkroczeniu wojsk szwedzkich do miasta, co dodatkowo zraziło do nich katolików.
Począwszy od II połowy XVII wieku, oraz przez cały XVIII wiek postępowała kolonizacja okolic Bydgoszczy przez ludność niemiecką wyznania luterańskiego oraz Holendrów – mennonitów. Założono wtedy ok. 40 wsi na prawie „olęderskim” w otoczeniu miasta, które zasiedlone były mieszaną wyznaniowo ludnością. Jednakże ludność w murach miasta Bydgoszczy aż do końca okresu staropolskiego zachowała niemal jednorodny katolicki charakter wyznaniowy.
Zmiana oblicza wyznaniowego w latach zaboru 1772-1920 Od 1772 r. Bydgoszcz została zaanektowana przez państwo pruskie w ramach I rozbioru Polski. Od początku prowadzona była ożywiona niemiecka akcja kolonizacyjna, która doprowadziła do generalnej zmiany struktury wyznaniowej mieszkańców. O ile w 1772 r. zamieszkiwały Bydgoszcz tylko 2 rodziny wyznania ewangelickiego, to w 1815 r. katolicy stanowili ok. 40% ludności, tj. ok. 1,7 tys. osób, a w okresie 1850-1920 ok. 25%. Dopiero pod koniec XIX wieku dzięki osiedlającej się na przedmieściach miasta (Wilczak, Szwederowo) ludności polskiej katolicy zwiększyli swą liczebność.
Przez cały okres władzy pruskiej w Bydgoszczy urzędowo popierany był kościół luterański, szczególnie po 1817 r., kiedy powstał państwowy kościół ewangelicko-unijny. Kościół katolicki skupiony był w jednej parafii farnej, do której oprócz miasta należało 58 miejscowości. Dla opanowania tak dużego rejonu, w parafii posługiwało od 1827 r. zwykle trzech wikariuszy.
Pierwsza połowa XIX wieku to okres kasaty zakonów oraz burzenia świątyń katolickich w mieście. W 1853 r. nastąpił natomiast awans administracyjny w hierarchii kościelnej, gdyż odtworzono bydgoski dekanat.
Staropolskie świątynie katolickie rozebrane w okresie zaboru w Bydgoszczy.
NrNazwaLata istnieniaPołożenie 1. Kościół św. Idziego Ok. 1238-1879 Przedmieście Kujawskie 2. Kościół Mariacki Karmelitów 1398 (1550)-1822 Przedmieście Gdańskie, przy Bramie Gdańskiej 3. Kościół Świętej Trójcy 1550-1829 Przedmieście Poznańskie 4. Kościół św. Krzyża 1550–1834 Przedmieście Poznańskie, (za Bramą Poznańską) 5. Kościół św. Stanisława 1583-1817 Przedmieście Kujawskie, (za Bramą Kujawską) 6. Domek loretański 1682-1838 Przedmieście Kujawskie, (przed kościołem bernardynów)
Dwa kościoły zakonne władze przeznaczyły na cele świeckie, z czego kościół pobernardyński w 1838 r. przekształcono w świątynię garnizonową, zaś kościół pojezuicki przyznano katolikom niemieckim.