Zadig

mały|245px|Voltaire

Zadig – powiastka filozoficzna francuskiego filozofa Voltaire’a, wydana w 1747 r. Pierwotny tytuł powieści brzmiał Memnon. Histoire orientale (Memnon. Powieść wschodnia). W następnym wydaniu w 1748 r. Voltaire poszerzył dzieło o kilka rozdziałów i zmienił jego tytuł na obecny: Zadig, ou la destinée. Histoire orientale. W przekładzie na język polski Tadeusza Boya Żeleńskiego tytuł powieści brzmi Zadig czyli Los. Powieść wschodnia. Zadig jest powiastką filozoficzną, ukazującą kwestie filozoficzne i społeczne, będące przedmiotem zainteresowania intelektualistów w XVIII-wiecznej Francji, ubraną jednak w kostium baśni wschodnich, a także posiadającą cechy średniowiecznych romansów rycerskich. W przedstawieniu burzliwych dziejów tytułowego bohatera (częściowo o charakterze autobiograficznym) Voltaire przeprowadza krytykę stosunków panujących w XVIII-wiecznym społeczeństwie francuskim, propaguje wyznawaną przez siebie filozofię deistyczną, wreszcie próbuje odpowiedzieć na pytanie o sens zła na świecie.

Geneza Zadiga mały|430px|lewo|Pałac w Sceaux w czasach księżnej Anne-Louise, miejsce powstania Zadiga

Powstanie Zadiga jest związane z pobytem Voltaire’a na dworze Anne-Louise Bénédicte de Bourbon-Condé, księżnej Maine, z którą Voltaire był związany od swojej młodości. Księżna była jedną z inicjatorek spisku przeciwko regentowi Filipowi II Burbonowi Orleańskiemu i pod jej wpływem Voltaire napisał pamflet skierowany przeciwko regentowi, za który w 1717 r. trafił do Bastylii. W swojej siedzibie w Sceaux księżna utrzymywała dwór wzorowany na wersalskim (la petit cour de Sceaux), na którym założyła tzw. „zakon pszczoły” (nazwa pochodziła od pszczoły w jej herbie). Do artystów, pisarzy i intelektualistów, którymi się otaczała, oprócz Voltaire’a, należeli np. jego przyjaciółka Émilie du Châtelet, Bernard Fontenelle, Monteskiusz, Jean Le Rond d’Alembert, późniejszy kardynał François-Joachim de Pierre de Bernis, Jean-Baptiste Rousseau, Jacques-Bénigne Bossuet, Pierre de Marivaux i François Couperin Le Grand.

mały|Anne-Louise Bénédicte de Bourbon-Condé, księżna Maine

Powstanie powieści jest związane z incydentem w 1747 r., kiedy to Voltaire znowu naraził się władzy. Podczas gry w karty na dworze królewskim szepnął po angielsku do swojej przyjaciółki Émilie du Châtelet, która grała przy jednym stole z królową: „Przestań. Nie widzisz, że grasz z łajdakami?”. O uwadze tej doniesiono królowej, na skutek czego Voltaire, aby uniknąć aresztowania, musiał ratować się ucieczką. Pomogła mu księżna Maine, która na trzy miesiące udzieliła Voltaire'owi schronienia w swoim zamku. Pisarz wykorzystał ten czas na napisanie Zadiga i innej powiastki filozoficznej Mikromegas. Atmosfera panująca na dworze księżnej oraz rozmowy z nią, podczas których pisarz dowiadywał się wielu plotek z życia arystokracji francuskiej, z pewnością wpłynęły na tematy poruszane przez ZadigaPorównaj uwagi o pobycie Voltaire’a w Sceaux i powstaniu Zadiga na stronie www.correspondance-voltaire.de..

Streszczenie Książkę poprzedza „Aprobata”, będąca parodią aprobaty cenzury, oraz dedykacja i jednocześnie hymn pochwalny autorstwa niejakiego Sadiego na cześć „sułtanki Sheraa”. Według Tadeusza Boya-ŻeleńskiegoVoltaire, Zadig, przypis do dedykacji, w: Wolter, Powiastki filozoficzne, Warszawa: Hachette, 2009, str. 44. pod imieniem sułtanki Sheraa kryje się Madame de Pompadour, protektorka Voltaire’a i innych francuskich pisarzy oświeceniowych na dworze Ludwika XV, jednak, biorąc po uwagę genezę Zadiga, bardziej prawdopodobne jest to, że Voltaire zadedykował swoją książkę Anne-Louise, księżnej Maine. Zadig w dedykacji przedstawiony jest jako tłumaczenie z języka starochaldejskiego na język arabski, z którego to języka powieść miała być z kolei przełożona na francuski.

W Babilonie Akcja powieści rozpoczyna się w Babilonie (w Zadigu symbolizującym Paryż i Francję), w którym za panowania króla Moabdara żyje bohater powieści – tytułowy Zadig. Młody człowiek (którego imię w języku arabskim znaczy „prawdomówny”, a języku hebrajskim „sprawiedliwy”, por. żydowskie „cadyk”) jest bogaty i szlachetnie urodzony, a przy tym pełen wszelkich zalet: unika szyderstwa, nie chełpi się, jest wspaniałomyślny i wykazuje zainteresowanie wszelkimi naukami, zwłaszcza przyrodniczymi.

Zadig jako mąż mały|300px|Wiszące ogrody w Babilonie. Sztych Martina Heemskercka z XVI w.

Wyróżniający się bogactwem i wielkodusznością Zadig planuje zaślubić Semirę, „pierwszą partię w Babilonie”Voltaire, Zadig, rozdział I, w: Wolter, Powiastki filozoficzne, Warszawa: Hachette, 2009, str. 44. Wszystkie cytaty w tłumaczeniu Tadeusza Boya-Żeleńskiego., czym naraża się Orkanowi, siostrzeńcowi babilońskiego ministra, który również ubiegał się o względy Semiry. Rozwścieczony Orkan nasyła na spacerujących razem Zadiga i Semirę zbirów, którzy chcą porwać ukochaną. Zadig dzielnie odpiera napastników, doznaje jednak przy tym groźnej rany oka. Przybyły z Egiptu lekarz wyrokuje, że Zadig straci oko; po dwóch dniach okazuje się jednak, że nie miał racji – Zadig sam dochodzi do zdrowia, tylko po to, aby się dowiedzieć, że jego ukochana Semira, która jeszcze niedawno zapewniała go o swojej wdzięczności za ratunek z rąk zbirów, właśnie wyszła za mąż za Orkana, oświadczając, że ma nieprzeparty wstręt do jednookich.

Zadig, rozczarowany niestałością panny chowanej na dworze, poślubia mieszczankę Azorę. „Najcnotliwsza i najbogobojniej wychowana w całym mieście”Voltaire, Zadig, rozdział I, str. 46. Azora pewnego razu po powrocie z przechadzki opowiada oburzona Zadigowi o zakłamaniu swojej znajomej – wdowy. Ta po śmierci męża przyrzekła, że wytrwa przy grobowcu zmarłego obok strumienia tak długo, póki woda będzie przepływała tamtędy, a już po dwóch dniach Azora zastała ją przy próbach odwrócenia biegu strumienia.

Zadig, któremu „ten nadmiar cnoty zaczął się nie podobać”Voltaire, Zadig, rozdział II, str. 47., w porozumieniu ze swoim przyjacielem Kadorem postanawia poddać żonę próbie. Kiedy pewnemu razu Azora powraca do domu, służba mówi jej, że pan umarł. Zrozpaczoną Azorę odwiedza Kador, aby ją pocieszyć; Azora obdarza go coraz większą przychylnością. Podczas wieczerzy, zaledwie drugiego dnia po rzekomej śmierci Zadiga, Kador zaczyna uskarżać się za ból śledziony i twierdzi, że może go uleczyć jedynie przyłożenie do boku nosa niedawno zmarłego człowieka. Coraz bardziej zauroczona Kadorem Azora nie waha się pospieszyć z brzytwą do grobowca Zadiga, aby uciąć mu nos, na co ten wstaje i demaskuje jej hipokryzję.

Zadig jako uczony mały|lewo|Fragment zrekonstruowanej Bramy Isztar w Muzeum Pergamońskim w Berlinie

Rozczarowany małżeństwem, Zadig odtrąca Azorę i osiada na wsi nad Eufratem, aby oddać się rozmyślaniom i zgłębianiu przyrody. Pewnego dnia, przechadzając się w lesie, spotyka eunucha królowej i oficerów, którzy szukają zaginionego psa królowej. Na pytanie, czy Zadig widział psa, ten odpowiada, że nie był to pies, lecz suczka, i dokładnie opisuje jego wygląd; jednocześnie utrzymuje jednak, że nigdy jej nie widział i że nawet nie wiedział, że królowa ma suczkę. Jednocześnie ma miejsce identyczny epizod z koniem, który uciekł ze stajni królewskiej. Wielkiemu łowczemu szukającego konia Zadig dokładnie opisuje wygląd konia, jednocześnie twierdząc, że nigdy go nie widział. Zadig zostaje oskarżony o kradzież konia i suczki, zaraz po wyroku obie zguby jednak się odnajdują. Zadig wyjaśnia, że był w stanie tak dokładnie opisać oba zwierzęta tylko na podstawie śladów, jakie pozostawiły w lesie. Bystrość umysłu Zadiga robi wielkie wrażenie na parze królewskiej; król nakazuje, aby Zadigowi zwrócono 400 uncji złota grzywny, jaką nałożono na Zadiga, co urzędnicy sądowi czynią, zatrzymując „jedynie” 398 uncji na koszty sądowe i żądając dodatkowo honorariów.

Po tej przygodzie Zadig przeprowadza się do swojego domostwa na przedmieściach Babilonu, gdzie prowadzi dom otwarty. Do swojego domu zaprasza najpierw uczonych, szybko jednak staje się ich wrogiem, próbując pogodzić dwie grupy uczonych, spierających się o istnienie gryfa i o to, czy można jeść jego mięso. Jeden z uczonych, urażony opinią Zadiga na powyższy temat, oskarża Zadiga przed archimagiem Yeborem (pod imieniem tym kryje się teatyn Jean-François Boyer, który wielokrotnie prześladował Voltaire’a). Yebor chce wbić Zadiga na pal; przyjacielowi Zadiga, Kadorowi, udaje się jednak załagodzić sprawę „za pośrednictwem panny dworskiej, którą świeżo uszczęśliwił dzieckiem, a która cieszyła się znacznymi względami w kolegium magów”Voltaire, Zadig, rozdział IV, str. 55..

Zadig jako urzędnik dworski mały|300px|Babilon według wyobrażenia w Kronice świata Hartmanna Schedela z 1493 r.

Zrażony do uczonych, Zadig postanawia odtąd „żyć jedynie zabawą”Voltaire, Zadig, ibidem. i czyni ze swojego domu salon, do którego zaprasza na „wykwintne wieczerze” i „dowcipne rozmowy” przedstawicieli wyższych sfer. Naraża się przez to mieszkającemu naprzeciwko Arimazowi, który odczuwa wobec Zadiga zawiść z powodu jego powodzenia w towarzystwie. Arimaz (którego imię pochodzi od Arymana, boga ciemności w zoroastryzmie) w końcu znajduje okazję, aby zaszkodzić Zadigowi, kiedy, będąc przypadkiem w jego ogrodzie, widzi, jak Zadig w towarzystwie przyjaciół układa i zapisuje na tabliczce wiersz na cześć króla. Po ułożeniu wiersza Zadig przełamuje tabliczkę na pół i wyrzuca ją; zawistny Arimaz odnajduje jedną połówkę tabliczki i ku swojej radości odkrywa, że słowa zapisane na niej znieważają króla. Zadig z przyjaciółmi zostaje wtrącony do więzienia i skazany na śmierć za obrazę majestatu. Kiedy już jest prowadzony na miejsce kaźni, należąca do króla papuga przypadkiem przynosi królowi drugą połówkę tabliczki, która przykleiła się do nóg ptaka. Po złożeniu tabliczek cały wiersz okazuje się teraz pochwałą władcy. Zadig zostaje uniewinniony i otrzymuje cały majątek Arimaza (nie przyjmuje go jednak i zaraz oddaje mu go z powrotem), zyskuje też łaskę pary królewskiej. Uznanie króla dla Zadiga jeszcze się zwiększa, kiedy ten staje w obronie królewskiego ministra i faworyta Koreba, który czymś się naraził władcy. „Nie czytałem nigdy, aby dworzanin wyrażał się dobrze o ministrze, który popadł w niełaskę i ściągnął na siebie gniew pański”Voltaire, Zadig, rozdział V, str. 61., konstatuje król i na uroczystości, na której Babilończycy mają wybrać tego, kto spełnił najszlachetniejszy uczynek, główną nagrodę przyznaje Zadigowi. Wreszcie ukoronowaniem kariery dworskiej Zadiga jest mianowanie go na stanowisko pierwszego ministra.

Zadig rządzi mądrze i sprawiedliwie, w trudnych sprawach wydaje salomonowe wyroki, nie faworyzuje żadnego ze stronnictw religijnych, cieszy się coraz większym szacunkiem w społeczeństwie, co powoduje też jednak, że coraz większą nienawiścią obdarza go Arimaz, z reguły określany w powieści jedynie jako „Zawistny”. Wreszcie, z pomocą żony, udaje mu się ukuć intrygę przeciwko Zadigowi.

mały|250px|Dama zakładająca podwiązkę (Toaleta), mal. François Boucher, 1742