Powieść milicyjna – odmiana powieści kryminalnej charakterystyczna dla krajów komunistycznych Europy Środkowo-Wschodniej w latach 1955–1991. Gatunek ten koncentrował się na przedstawieniu procesu dochodzenia prowadzonego przez funkcjonariusza milicji w sprawach przestępstw kryminalnych, ze szczególnym uwzględnieniem morderstw. Gatunek ten służył nie tylko rozrywce, ale przede wszystkim edukacji ideologicznej czytelników poprzez prezentację wzorcowych postaw funkcjonariuszy oraz mechanizmów wykrywania i ścigania przestępstw w systemie socjalistycznym.
Wprowadzenie thumb|170px|Andrzej Piwowarczyk, jeden z prekursorów powieści milicyjnej Termin „powieść milicyjna” został wprowadzony przez Zbigniewa Kubikowskiego w 1965 rokuZbigniew Kubikowski 1965, Spadkobiercy Sherlocka Holmesa, w: Tenże, Bezpieczne, małe mity, Wrocław, s. 83.. Stanisław Barańczak przyczynił się do jego popularyzacji od 1972 roku, traktując ten gatunek jako zjawisko charakterystyczne dla literatury polskiejStanisław Barańczak 1973, Poetyka polskiej powieści kryminalnej, Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, nr. 6 (12) s. 63–82; Tenże 1975, Polska powieść milicyjna. Dominacja funkcji perswazyjnej a problemy gatunkowe, w: W kręgu literatury Polski Ludowej, red. M. Stępień, Kraków, s. 270–316; tenże 1983, W kręgu powieści: nadludzie w niebieskich mundurach, w: tenże, Czytelnik ubezwłasnowolniony. Perswazja w masowej kulturze PRL, Paryż, s. 96–114; tenże 1990, Książki najgorsze i parę innych ekscesów krytyczno-literackich, Poznań.. W 1979 roku Jerzy Siewierski przeprowadził analizę różnic między powieściami kryminalnymi krajów socjalistycznych a analogicznymi utworami z innych systemów politycznych, nie używając jednak omawianego terminuJerzy Siewierski 1979, Powieść kryminalna, Warszawa, s. 132–136.. Kompleksową definicję powieści milicyjnej jako pododmiany literatury kryminalnej charakterystycznej dla krajów komunistycznych Europy Wschodniej opracowała Anna MartuszewskaAnna Martuszewska 2006, Powieść kryminalna, w: Słownik literatury popularnej, Acta Universitatis Wratislaviensis, nr. 2885, red. Tadeusz Żabski, Wrocław, s. 467, 470..
Polska Geneza Polska powieść milicyjna stanowi znaczące zjawisko w polskiej literaturze kryminalnej okresu PRL (1955–1991), której rozwój odzwierciedlał przemiany polityczno-społeczne. W latach 1945–1948 władze tolerowały powieści kryminalne pod warunkiem przedstawiania jedynie społeczeństw kapitalistycznych jako kryminogennych, co skutkowało wznowieniami tłumaczeń zachodnich autorów oraz polskich przedwojennych kryminałów. Nowe polskie utwory osadzano przeważnie w realiach zachodnich, a autorzy przyjmowali anglojęzyczne pseudonimyMartuszewska 2000, s. 66; Dorota Skotarczak 2014, Crime Fiction in the Period of PRL, Our Europe. Ethnography – Ethnology – Anthropology of Culture, vol. 3, s. 77.. Wyjątkiem była nowatorska powieść Na tropie (1947) Karola Bogusławskiego, której bohaterką była porucznik MO prowadząca dochodzenie w polskich realiach. W latach 1949–1955 obowiązywał jednak zakaz dostępu do międzywojennej literatury kryminalnej i sensacyjnej, a książki z tego gatunku krążyły w nielegalnym obiegu.
Powieść milicyjna w PRL w latach 1955–1989 Po śmierci Józefa Stalina i osłabieniu impetu sztuki i literatury socrealistycznej w bloku wschodnim stopniowo wznawiano druk zachodnich oraz polskich powieści kryminalnych. W 1954 roku nakładem Wydawnictwa Iskry ukazało się wznowienie Psa Baskerville’ów Arthura Conan-Doyle’a, rok później przywrócono też do obiegu książki Agathy Christie. Przełomem okazało się jednak wydanie powieści Leopolda Tyrmanda Zły (1955), rozgrywającej się w powojennej Warszawie naznaczonej szalejącą przestępczością, gdzie sprawiedliwość wymierzał tajemniczy mściciel. Wydanie Złego wydatnie wpłynęło na rehabilitację literatury kryminalnej w komunistycznej Polsce.
Konwencję prozy socrealistycznej o wymowie politycznej z literaturą kryminalną zaczęła łączyć powieść milicyjna. Do pierwszych przykładów powieści milicyjnej zalicza się twórczość Tadeusza Kosteckiego (Cień na pokładzie, 1955; Zaułek mroków, 1956) i Jerzego Żukowskiego (Zagadka „Wielbłąda”, 1956); funkcjonariusze Milicji Obywatelskiej byli w niej przedstawieni jako ludzie praworządni i pełni empatii. Do wczesnych osiągnięć gatunku należy też twórczość Andrzeja Piwowarczyka (Stary zegar, 1956 i Maszkary, 1957) oraz Zygmunta Zeydler-Zborowskiego (Czarny mercedes, 1958). Konwencja powieści milicyjnych – mimo że często powstawały one na zlecenie MO, jak np. cykl wieloautorski Ewa wzywa 07 (1968–1989) – podlegała jednak niekiedy modyfikacji. Powieści Anny Kłodzińskiej (np. Przegrana stawka, 1960; Błękitne okulary, 1965; Taniec szkieletów, 1977), jak również zapożyczający z konwencji gatunku serial telewizyjny 07 zgłoś się (1976–1989) bohaterami czyniły dwuznacznych moralnie stróżów prawa, nierzadko skonfliktowanych z przełożonymi. Irena Kühn (ps. Joanna Chmielewska) wypracowała swój odrębny typ kryminału humorystycznego (Klin, 1964; Romans wszechczasów, 1975). Pogłębione wizerunki psychologiczne bohaterów prezentowała powieść Larysy Zajączkowskiej-Mitzner Dolina nocy (1980).
Negatywnymi postaciami w powieściach milicyjnych byli wywiedzeni z literatury socrealistycznej: zachodni szpiedzy, przestępcy, malwersanci. Retoryka powieści milicyjnych była podporządkowana ideologicznym tezom o moralnej wyższości ustroju komunistycznego nad kapitalistycznym.
Losy powieści milicyjnej po 1989 roku W Polsce po przemianach ustrojowych z 1989 roku powieść milicyjna w dotychczasowej formie straciła rację bytu. Nostalgia za gatunkiem przetrwała jednak w okresie III Rzeczypospolitej. Do przykładów tzw. powieści neomilicyjnych, nawiązujących do realiów PRL-u, należy m.in. twórczość Bożeny Ciekierskiej-Więckiej (Msza za mordercą, 1993) oraz Ryszarda Ćwirleja (Upiory spacerują nad Wartą, 2007; Trzynasty dzień tygodnia, 2007; Ręczna robota, 2010; Mocne uderzenie, 2011; Śmiertelnie poważna sprawa, 2013).
Do nurtu groteskowo-neomilicyjnego zaliczana bywa również twórczość Igora Frendera (Igora Wojciechowskiego), autora określanego jako twórca pierwszej polskiej powieści inspirowanej estetyką Giallo. Jego powieść Człowiek Jatka (2018), rozpoczynająca serię o kapitanie Janie Jedynie, stanowi połączenie kryminału milicyjnego, groteski, absurdu i horroru, będąc zarazem ironicznym przetworzeniem konwencji peerelowskiej powieści kryminalnejG. Cielecki Galopem w głąb wyobraźni, czyli milicjanci i wilkołaki.
Poza Polską W Czechosłowacji przedstawicielami powieści milicyjnej byli Václav Erben, twórca kapitana Michała Exnera (Śmierć utalentowanego szewca, 1978), Anna Sedlmayerová, Jan Zábrana; w NRD – Ingeburg Siebenstädt; w Rumunii – Horia Tecuceanu; na Węgrzech – Jenő Mattyasovszky; w ZSRR – Pawieł Nilin, Arkadij Adamow, Julian Siemionow.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Powieść kryminalna w PRL, Recenzja książki Skotarczak "Otwierać milicja" Vraždy po našem. Československé filmové detektivky II
milicyjna Kategoria:Milicja Obywatelska