Aristide Cavaillé-Coll (ur. 4 lutego 1811 w Montpellier, zm. 13 października 1899 w Paryżu) – francuski organmistrz, naukowiec i akustyk. Jest uznawany za maître des maîtres (mistrza mistrzów) francuskiego romantycznego budownictwa organowego. Jest jednym z najważniejszych budowniczych organów w historii tego instrumentu.
thumb|175px|Grób Cavaillé-Colla na cmentarzu Montparnasse w Paryżu
Urodził się w Montpellier, w południowej Francji w rodzinie organmistrzów. Od młodego wieku wykazywał zdolności techniczne i matematyczne, które mu już w młodym wieku przejąć firmę organmistrzowską ojca. Za radą kompozytora Gioacchina Rossiniego w wieku 22 lat udał się do Paryża i niespodziewanie wygrał konkurs na budowę organów w bazylice św. Dionizego w Saint-Denis. W trakcie budowy instrumentu okazało się, że ciężkość nacisku na klawiaturę uniemożliwała grę na instrumencie. W celu rozwiązania tego problemu, jako pierwszy użył dźwigni Barkera, pneumatycznej maszyny ułatwiającej naciskanie klawiszy. Dzięki swoim badaniom opracował nowe rodzaje piszczałek i głosów organowych, np. flûte harmonique. Światową sławę przyniosła mu budowa organów w kościele św. Sulpicjusza w Paryżu i katedrze Notre-Dame.
Bogate brzmienie organów Cavaillé-Colla inspirowało wielu kompozytorów i doprowadziło do rozkwitu francuskiej romantycznej muzyki organowej, dzięki czemu powstały m.in. symfonie organowe Charlesa-Marie Widora i Louisa Vierne’a.
Życiorys Pochodzenie thumb|175px|Dominique Cavaillé-Coll, ojciec Aristide’a Cavaillé-Colla Najstarsi znani przodkowie Cavaillé-Colla byli producentami tkanin w Gaillac, w południowo-zachodniej Francji. Brat jego pradziadka, dominikanin Józef Cavaillé, współtworzył organy w kościele w Tuluzie. Dziadek Aristide’a, Jean-Pierre Cavaillé, nauczył się od dominikanina budowy organów i założył w Hiszpanii własną firmę organmistrzowską. W 1767 roku ożenił się w Barcelonie z Françoise Coll. Cztery lata później urodził im się syn Dominique-Hyacinthe, który zgodnie z hiszpańskim zwyczajem otrzymał podwójne nazwisko Cavaillé-Coll. Syn również nauczył się organmistrzostwa, ale w 1788 roku opuścił rodzinę z powodu konfliktu z matką. Powrócił do Francji po wybuchu rewolucji francuskiej, gdzie rozpoczął karierę oficerską w wojsku francuskim. Z powodu odniesionych ran porzucił ją i powrócił do Hiszpanii, gdzie budował organy aż do powrotu do Francji w 1805 roku.
Dzieciństwo i młodość thumb|175px|Claude Jules Grenier, Aristide Cavaillé-Coll w wieku 25 lat Aristide Cavaillé-Coll przyszedł na świat 4 lutego 1811 roku w Montpellier, jako drugi syn Dominique’a Cavaillé-Colla i jego żony Jeanne Autard. Miał starszego o trzy lata brata Vincenta, który również był budowniczym organów. Niepokoje społeczne w południowej Francji spowodowane powrotem Burbonów na tron w 1814 roku spowodowały, że jego ojciec Dominique przeniósł rodzinę do Léridy w Hiszpanii. Aristide, który miał zaledwie pięć lat, otrzymał tam jedynie cząstkowe wykształcenie szkolne i przez to przez całe życie miał problemy z ortografią. Nie miał żadnego wykształcenia muzycznego, nie umiał się grać na żadnym instrumencie ani nie posiadał wiedzy z zakresu teorii muzyki.
Obawiając się nadchodzącej epidemii, rodzina Cavaillé-Collów wróciła do Francji w 1822 roku i zamieszkała w Tuluzie. Aristide już w młodym wieku wykazywał duże zdolności manualne. W wieku jedenastu lat pracował na specjalnie dla niego wykonanym stole warsztatowym i wykazywał również talent matematyczny. W 1829 ojciec wysłał Aristide’a, który miał zaledwie 18 lat, do Léridy, aby dokończył instrument, który pozostawił uciekając w obawie przed epidemią. Aristide, pracując przy organach, wprowadzał wiele innowacji, jednak część z nich, ku jego rozczarowaniu, okazywała się być już odkryta przez innych wynalazców.
Po powrocie do Tuluzy, wraz z ojcem i bratem, opracował poïkilorgue, instrument podobny do fisharmonii, przeznaczony do użytku w muzyce kameralnej. Jedyne dwa egzemplarze tego instrumentu znajdują się obecnie w Musée des arts et métiers. Podczas wizyty Gioachina Rossiniego w Tuluzie Aristide zauważył, że Rossini dyrygował w Tuluzie operą, w której oprócz orkiestry potrzebne były organy. Ponieważ tuluska opera nie posiadała organów, przekazał jej swój nowo opracowany instrument. Rossini był zachwycony jej brzmieniem i zachęcił Aristide’a do wyjazdu do Paryża.
W 1833 r. Cavaillé-Coll wynalazł piłę tarczową, za co 19 marca 1834 r. otrzymał brązowy medal Société d'encouragement pour l'industrie nationale.
Budowa pierwszych organów i przełom we francuskim budownictwie organowym thumb|175px|Projekt organów do bazyliki św. Dionizego w Saint-Denis Za radą kompozytora młody Cavaillé-Coll przeprowadził się 21 września 1833 roku do Paryża. W tamtym okresie budownictwo organowe we francuskiej stolicy praktycznie nie funkcjonowało. Wiele instrumentów zostało zniszczonych podczas rewolucji francuskiej, a ostatni światowej sławy francuski budowniczy organów, François-Henri Clicquot, zmarł w 1791 roku. Istniejące już organy w nie odpowiadały romantycznym gustom. Manuał nożny we francuskich organach z okresu klasycyzmu miał niewiele głosów i służył przeważnie tylko do trzymania nut. Małym zainteresowaniem cieszyła się muzyka wykorzystująca pełnię brzmienia organów, a jej wykonywanie było dodatkowo utrudnione przez niewydolność miechów przy używaniu większej ilości głosów.
Symbolem niezadowolenia z organów dostępnych we francuskiej stolicy jest list Felixa Mendelssohna-Bartholdy’ego opisujący ówczesny instrument w kościele św. Sulpicjusza w Paryżu – kompozytor opisał w nim brzmienie organów jako chór starych kobiecych głosów.
W Paryżu, Cavaillé-Coll został przedstawiony Henri Montan Bertonowi, członkowi komisji powołanej w sprawie budowy organów w bazylice św. Dionizego w Saint-Denis. Po zapoznaniu się z wnętrzem świątyni, w zaledwie 3 dni naszkicował projekt organów. Ku zaskoczeniu wszystkich, młody i jeszcze nieznany Aristide, otrzymał kontrakt 2 października 1834 roku, wygrywając z innymi renomowanymi we Francji organmistrzami. Po otrzymaniu tej wiadomości, jego ojciec również przeniósł się do Paryża, gdzie wraz ze swoim synem otworzył warsztat organmistrzowski w pobliżu kościoła Notre-Dame-de-Lorette.
Zgodnie z umową z 1833 roku, organy w Saint-Denis miały zostać zbudowane w ciągu trzech lat za cenę 80 000 franków i miały posiadać 81 głosów na pięciu manuałach. Rok później, prawdopodobnie pod naciskiem ojca, cenę podniesiono do 85 000 franków, a liczbę głosów. zmniejszono do 71. Wydawało się, że harmonogramu nie uda się dotrzymać, ale szczęśliwie dla Cavaillé-Colla, prace budowlane we wnętrzu kościoła opóźniły się. Mimo to budowane organy, o niespotykanych ówcześnie rozmiarach, nadal wydawały się być obarczone nierozwiązywalnymi problemami.
Nieprzewidziane trudności wynikały przede wszystkim z faktu, że ze względu na skomplikowaną mechanikę, gra na organach wymagała ogromnej siły przy połączeniu wszystkie manuałów za pomocą ówcześnie znanych w organmistrzostwie rozwiązań technicznych. Cavaillé-Coll nie mógł zrezygnować z połączeń manuałów, gdyż był to jeden z zapisów umowy. Przełomowym wydarzeniem dla budowy organów w Saint-Denis oraz dla całego budownictwa organowego było spotkanie Aristide’a z Charlesem Barkerem w 1837 roku. Barker niedługo wcześniej opracował maszynę pneumatyczną, która znacznie ułatwiała grę. Nie znalazł jednak żadnych zainteresowanych organmistrzów w Anglii, więc podjął starania, aby jego wynalazek stał się znany we Francji. Cavaillé-Coll natychmiast dostrzegł potencjał wynalazku i wraz z Barkerem kontynuował jego rozwój. Organy w Saint-Denis jako pierwsze otrzymały dźwignię Barkera, bo tak nazwano ten wynalazek. Inauguracja organów odbyła się 21 września 1841 roku i okazała się być ogromnym sukcesem. Od tej pory Aristide Cavaillé-Coll uważany był za najnowocześniejszego i najważniejszego budowniczego organów we Francji.
Organy w paryskim kościele de la Madeleine i ślub thumb|175px|Projekt organów do kościoła de la Madeleine w Paryżu W 1846 roku budowa organów w kościele de la Madeleine w Paryżu wyznaczyła kolejny punkt zwrotny w twórczości Cavaillé-Colla, który ku wielkiemu zdumieniu paryskiego świata muzycznego zrezygnował z głosów alikwotowych. Wbrew zaleceniom ekspertów zrezygnował także ze stroików, które w owym czasie, zwłaszcza w Niemczech, cieszyły się dużym uznaniem. Pożądaną romantyczną ekspresyjność miał osiągnąć za to manuał zamykany w szafie ekspresyjnej.
Nowe organy Cavaillé-Colla wywołały ogrom kontrowersji we wśród światowych organmistrzów i organistów. Przyznawano wprawdzie Cavaillé-Collowi wysoki poziom kunsztu i umiejętności technicznych, ale uważano, że głosy naśladujące instrumenty orkiestrowe nie powinny być używane w kościołach. Francuski organista Félix Danjou opisując brzmienie nowych organów stwierdził, że nabożeństwo nie wymaga powtórzenia tego cudu, który zburzył mury Jerycha.
Ulubionym organistą Cavaillé-Colla był Louis Lefébure-Wély, znany ze swoich umiejętności improwizatorskich. Podobnie jak Aristide, Lefébure-Wély był atakowany przez Danjou za, profanującą grę organową. Entuzjazm Cavaillé-Coll dla Lefébure-Wély’ego osłabł dopiero, gdy w 1850 roku poznał belgijskiego organistę Jacques’a-Nicolasa Lemmensa, ucznia Adolfa Hessego. Lemmens był zachwycony organami Cavaillé-Colla, które widział w Paryżu, natomiast Cavaillé-Coll był zachwycony połączeniem bachowskiego kontrapunktu i romantycznej ekspresji w grze Lemmensa, ktróe było całkowicie obce Lefébure-Wély’emu. W dużej mierze dzięki wpływowi Lemmensa, Cavaillé-Coll od lat połowy XIX wieku rozszerzył zakres manuału nożnego swoich organów, aby można było na nim grać utwory organowe Bacha.
3 lutego 1854 roku poślubił Adèle Blanc, z którą miał później sześcioro dzieci. Dwójka z nich zmarła młodo, a jeden z jego synów, Gabriel, poszedł w ślady ojca i również został budowniczym organów.
Budowa organów w kościele św. Sulpicjusza i katedrze Notre-Dame w Paryżu thumb|175px|Aristide Cavaillé-Coll na fotografii pochodzącej z roku 1855 Po śmierci ojca, Aristide Cavaillé-Coll założył w 1856 roku własny zakład organmistrzowski. W czasach świetności firmy, każdego roku warsztat Cavaillé-Colla opuszczało średnio około 20 instrumentów. Sukces warsztatu wynikał również z jego zdolności do przyciągania utalentowanych pracowników. W okresie świetności zakład zatrudniał do 75 pracowników.
Cavaillé-Coll regularnie brał udział w prywatnych wieczorach muzycznych ze światowej sławy kompozytorami, takimi jak Camille Saint-Saënsem, Gioachinem Rossinim i Pauline Viardot. Aristide wywarł również znaczny wpływ na całe pokolenie kompozytorów, którzy później stali się znani na całym świecie jako kompozytorzy francuskiej szkoły organowej. Zapoznał z Lemmensem Alexandra Guilmanta i Charlesa-Marie Widora, aby poznali dzieła organowe Bacha i niemiecki kontrapunkt. Pod wpływem Cavaillé-Colla, Widor zastąpił Louisa Lefébure-Wély’ego na stanowisku organisty w kościele św. Sulpicjusza w Paryżu. Pod koniec życia spotkał młodych Louisa Vierne’a i Marcela Dupré.