Arcydzieła ustnego i niematerialnego dziedzictwa ludzkości – proklamacje ogłaszane przez UNESCO w latach 2001–2005 w celu wyróżnienia na arenie światowej wybranych zjawisk z zakresu dziedzictwa niematerialnego i związanych z nim przestrzeni kulturowych.
W latach 2001–2005 ogłoszone zostały trzy Proklamacje (2001, 2003, 2005), w ramach których wyróżniono łącznie 90 zjawisk. Program ten nie jest przez UNESCO kontynuowany ze względu na wejście w życie 20 kwietnia 2006 roku Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego (ang. Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage) z 2003 r. Artykuł 31 pkt. 3 Konwencji stwierdza, że „nie przewiduje się kolejnych Proklamacji po wejściu w życie niniejszej Konwencji”. 90 zjawisk, które przed uchwaleniem Konwencji zostały proklamowane Arcydziełami Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości, na mocy Art. 31 pkt. 1. Konwencji zostało wpisanych na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości, tworzoną na mocy tej Konwencji.
Konwencja w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego odnosi się do współcześnie praktykowanych zjawisk kulturowych przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Zaliczają się do nich: tradycje i przekazy ustne, w tym język jako nośnik niematerialnego dziedzictwa kulturowego; sztuki widowiskowe i tradycje muzyczne; zwyczaje, obyczaje i obchody świąteczne; wiedza o przyrodzie i wszechświecie oraz związane z nią praktyki; umiejętności związane z tradycyjnym rzemiosłem.
W ramach Konwencji prowadzone są trzy odrębne listy: Lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony; Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa kulturowego; Rejestr najlepszych praktyk w celu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Celem list jest promocja dziedzictwa niematerialnego i zwracanie uwagi na konieczność jego ochrony. Zadaniem Rejestru najlepszych praktyk jest dzielenie się doświadczeniem i ukazywanie możliwości ochrony dziedzictwa niematerialnego.
Tryb wpisywania zjawisk (tzw. elementów) na listy i do rejestru jest zbliżony do procedury przyjętej dla Listy Światowego Dziedzictwa prowadzonej na mocy Konwencji UNESCO z 1972 r. O wpisie na listę decyduje Międzyrządowy Komitet ds. ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego wybierany przez przedstawicieli rządów krajów, które podpisały Konwencję. Wnioski o wpis mogą być kierowane do Komitetu przez rządy krajów – Państw-Stron Konwencji. Większość rządów krajów działających w ramach konwencji scedowała to uprawnienie na odpowiednie instytucje krajowe.
Poniższa lista przedstawia według krajów 90 arcydzieł ustnego i niematerialnego dziedzictwa ludzkości proklamowanych w latach 2001–2005, wpisanych w 2008 roku na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości.
Europa Albania (1) 100pxAlbański ludowy śpiew izopolifoniczny2005
Belgia (2) 100pxKarnawał w Binche2003100pxPochód olbrzymów i smoków w Belgii i Francji – wpis wraz z Francją2005
Bułgaria (1) bezramki|100x100pxBistriszkite babi – archaiczna polifonia, tańce i praktyki rytualne z regionu Szopłuk (bułg. Шоплук)2005
Czechy (1) bezramki|158x158pxSlovácky Verbuňk – taniec rekrutów regionu Slovácko2005
Estonia (2) Przestrzeń kulturowa Kihnu2003bezramki|100x100pxBałtyckie festiwale pieśni – wpis wraz z Litwą i Łotwą2003
Francja (1) 100pxPochód olbrzymów i smoków w Belgii i Francji – wpis wraz z Belgią2005
Hiszpania (2) 100pxMisterium w Elche2001100pxPatum w Berga2005
Litwa (2) 100pxSztuka rzeźbienia krzyży i ich symbolika2001bezramki|100x100pxBałtyckie festiwale pieśni – wpis wraz z Estonią i Łotwą2003
Łotwa (1) bezramki|100x100pxBałtyckie festiwale pieśni – wpis wraz z Estonią i Litwą2003
Rumunia (1) 100pxRytuał Căluş2005
Rosja (2) 100pxPrzestrzeń kulturowa i kulturowy przekaz ustny starowierców Siemiejców2001Ołoncho – jakucki epos heroiczny2005
Słowacja (1) 100pxFujara i muzyka na ten instrument2005
Włochy (2) 100pxOpera dei Pupi – Sycylijski Teatr Lalek2005"Pieśń Tenorów": wyraz sardyńskiej kultury pasterskiej2005
Azja Armenia (1) 100pxMuzyka na duduk2005
Azerbejdżan (1) 100pxAzerbejdżański mugam2003
Bangladesz (1) 100pxPieśni Baulów2005
Bhutan (1) Drametse Ngachan: Taniec masek z bębnami2005
Chiny (4) 100pxOpera Kunqu2001100pxSztuka gry na instrumencie guqin2003Sztuka Ujgur Muqam w regionie Xinjiang2005Urtyn Duu: tradycyjna długa pieśń – wpis wraz z Mongolią2005
Filipiny (2) Śpiewy Hudhud z Ifugao2001Epos Darangen ludu Maranao w regionie Jeziora Lanao2005
Gruzja (1) Gruziński śpiew polifoniczny2001
Indie (3) 100pxKudijattam: teatr sanskrytu2001Tradycja recytacji wedyjskiej2003100pxRamlila: Tradycyjny spektakl Ramajana2005
Indonezja (2) 100pxTeatr lalek Wayang2003100pxIndonezyjski Kris2005
Japonia (3) 100pxTeatr nōgaku2001100pxTeatr lalek bunraku (ningyō jōruri)2003Teatr kabuki2005
Kambodża (2) Balet Królewski Kambodży2003100pxSbek Thom – teatr cieni Khmerów2005
Kirgistan (1) Sztuka akynów, kirgiskich opowiadaczy eposów2003
Korea Południowa (3) Królewski rodowy obrzęd i muzyka rytualna w świątyni Jongmyo2003100pxEpickie pieśni pansori2003100pxFestiwal "Gangneung Danoje"2005
Malezja (1) Teatr Mak yong2005
Mongolia (2) 100pxTradycyjna muzyka morin chuur2003Urtyn Duu: tradycyjna długa pieśń – wpis wraz z Chinami2005
Turcja (2) 100pxSztuka Meddah – publiczni opowiadacze historii2003100pxCeremonia Mewlewi Sema – Taniec Derwiszów2005
Tadżykistan (1) Muzyka Szaszmakom – wpis wraz z Uzbekistanem2003
Uzbekistan (2) Muzyka Szaszmakom – wpis wraz z Tadżykistanem2003Przestrzeń kulturowa regionu Bojsun2003
Wietnam (2) Wietnamska muzyka dworska Nhã nhạc2003100pxPrzestrzeń kulturowa gongów2005
Kraje Arabskie Algieria (1) Ahellil z regionu Gouara2005
Egipt (1) Epos As-Sira al-Hilalijja2003
Irak (1) Irackie maqam2003
Jemen (1) Pieśni z Sany2003
Jordania (1) 100pxPrzestrzeń kulturowa plemion beduińskich w Petrze i Wadi Rum2005
Maroko (2) 100pxPrzestrzeń kulturowa placu Dżami al-Fana2001100pxFestiwal moussem z okolic Tantan2005
Palestyna (1) Palestyńskie "Hikaye”2005
Afryka Subsaharyjska Benin (1) Dziedzictwo przekazu ustnego Gelede – wpis wraz z Nigerią i Togo2001
Gambia (1) Kankurang – rytuał inicjacyjny plemion Mandinka – wpis wraz z Senegalem2005
Gwinea (1) Przestrzeń kulturowa Sosso-Bala w Niagassola2001
Madagaskar (1) Kunszt rękodzieła drewnianego społeczności Zafimaniry2003
Malawi (2) Uzdrawiający taniec Vimbuza2005100pxGule Wamkulu – wpis wraz z Mozambikiem i Zambią2005
Mali (1) Przestrzeń kulturowa plemion Jaaral i Degal2005
Mozambik (2) 100pxGule Wamkulu – wpis wraz z Malawi i Zambią2005Ksylofony Timbila plemienia Czopi2005
Nigeria (2) 100pxDziedzictwo przekazu ustnego Gelede – wpis wraz z Beninem i Togo2001100pxSystem przepowiadania przyszłości Ifá2005
Republika Środkowoafrykańska (1) Tradycje przekazu ustnego Pigmejów Aka z Afryki Środkowej2003
Senegal (1) bezramki|150x150pxKankurang – rytuał inicjacyjny plemion Mandinka – wpis wraz z Gambią2005
Togo (1) 100pxDziedzictwo przekazu ustnego Gelede – wpis wraz z Beninem i Nigerią2001
Uganda (1) Ugandyjska tkanina z kory drzewa2005
Wybrzeże Kości Słoniowej (1) Gbofe z Afounkaha: muzyka trąbek poprzecznych i przestrzeń kulturowa społeczności Tagbana2001
Zambia (2) Maskarada Makiszi2001100pxGule Wamkulu – wpis wraz z Malawi i Mozambikiem2005
Zimbabwe (1) 100pxTaniec Mbende Jerusarema – taniec popularny wśród ludów Zezuru Szona2005
Ameryka Łacińska Belize (1) Język, taniec i muzyka Garifuna – wpis wraz z Gwatemalą, Hondurasem i Nikaraguą2001
Boliwia (2) 100pxKarnawał w Oruro2001Andyjska kosmowizja grupy etnicznej Kallawaja2003
Brazylia (2) Ustne i graficzne środki wyrazu grupy Wajapi2003Samba de Roda z Recôncavo w Bahia2005
Ekwador (1) Dziedzictwo przekazu ustnego i kulturowych środków wyrazu ludu Zápara – wpis wraz z Peru2001
Gwatemala (2) Język, taniec i muzyka Garifuna – wpis wraz z Belize, Hondurasem i Nikaraguą2001Tradycja widowisk tanecznych Rabinal Achí2005
Honduras (1) Język, taniec i muzyka Garifuna – wpis wraz z Belize, Gwatemalą i Nikaraguą2001
Jamajka (1) Dziedzictwo Maroon w Moore Town2003
Kolumbia (2) 100pxKarnawał w Barranquilla2003Przestrzeń kulturowa San Basilio de Palenque2005
Kostaryka (1) Tradycje pasterskie i wozy zaprzężone w woły2005
Kuba (1) Tumba Francesa – muzyka bractwa Oriente2003
Meksyk (1) 100pxObchody Dnia Zmarłych2003
Nikaragua (1) Język, taniec i muzyka Garifuna – wpis wraz z Belize, Gwatemalą i Hondurasem2001
Peru (1) Dziedzictwo przekazu ustnego i kulturowych środków wyrazu ludu Zápara – wpis wraz z Ekwadorem2001
Dominikana (1) Przestrzeń kulturowa Bractwa Ducha Świętego Congos z Villa Mella2001Tradycja widowisk tanecznych Cocolo2005
Oceania Tonga (1) 100pxLakalaka: śpiewane oracje z układem choreograficznym2003
Vanuatu (1) 100pxRysunki na piasku w Vanuatu2003
Przypisy
Kategoria:UNESCO Kategoria:Listy związane z dziedzictwem kulturowym