Awerof, właśc. G. Awerof (gr. Θ/Κ Γ.Αβέρωφ) – grecki krążownik pancerny zbudowany we Włoszech, pozostający w służbie w marynarce greckiej od 1911 do 1952 roku. Od 1985 roku okręt muzeum, jedyna zachowana jednostka swojej klasy na świecie. W literaturze jednostka ta znana jest również pod nazwą z pełnym imieniem w transkrypcji angielskiej: „Georgios Averof” (Γεώργιος Αβέρωφ, w polskiej transkrypcji: „Jeorjos Awerof”).
„Awerof” odegrał decydującą rolę w działaniach morskich podczas I wojny bałkańskiej w latach 1912–1913, następnie uczestniczył w wojnie z Turcją lat 1919–1922. W 1935 roku jego załoga dołączyła do republikańskiego powstania, przewodząc zbuntowanym jednostkom. Podczas II wojny światowej został w 1941 roku ewakuowany do Aleksandrii i uczestniczył w działaniach u boku Royal Navy na Oceanie Indyjskim. W październiku 1944 roku na jego pokładzie powrócili do Grecji rodzina królewska i członkowie rządu. Po zakończeniu czynnej służby został ostatecznie zachowany jako pamiątka narodowa – okręt muzeum w Pireusie.
Zamówienie i budowa Dążąc do unowocześnienia swojej floty, rząd grecki od 1907 roku prowadził poufne negocjacje z włoską stocznią Cantiere navale fratelli Orlando w Livorno, która w tym roku opracowała dla Grecji projekt krążownika pancernego, uzbrojonego w dwa działa kalibru 254 mm i szesnaście dział kalibru 152 mm. W tym samym 1907 roku stocznia ta przystąpiła do budowy krążownika pancernego prowizorycznie oznaczonego symbolem „X”. Plany oparto na nieznacznie zmodyfikowanym projekcie włoskich krążowników pancernych typu Pisa, którego dwa okręty: „Pisa” i „Amalfi” służyły w Regia Marina. W stosunku do typu Pisa przede wszystkim zmieniono uzbrojenie główne, z czterech dział kalibru 254 mm na działa kalibru 234 mm. W publikacjach najczęściej spotykana jest informacja, że była to budowa spekulacyjna bez konkretnego zamówienia, ewentualnie podjęta z myślą o zamówieniu greckimInformacje o budowie spekulacyjnej podaje większość starszej literatury (np. , ). Zdaniem Lewandowskiego i Malinowskiego, mogła być jednak podjęta z myślą o Grecji.. Według jednak innych źródeł, okręt był budowany dla marynarki włoskiej, lecz zamówienie następnie anulowano (Pływające Muzeum Marynarki Wojennej w Delta Falirou, Ateny) podają też wersję ze źródeł greckich, że był to jeden z dwóch okrętów budowanych na zamówienie Brazylii, lecz nie potwierdzają zamówienia krążowników pancernych przez Brazylię.. W 1909 roku Grecja oficjalnie rozpoczęła rozmowy ze stocznią Orlando na temat zamówienia nowoczesnego krążownika pancernego i stocznia zaoferowała znajdujący się w budowie okręt. Jednostka w założeniu miała przewyższać każdy okręt, jakim w owym czasie dysponowała flota turecka, główny przeciwnik Grecji w regionie. Zainteresowanie zgłosiło też kilka kolejnych państw, w tym Imperium Osmańskie. Warunkiem była wpłata zaliczki, w wysokości 250 000 funtów szterlingów w złocie (25% planowanych kosztów budowy). Ponieważ szybkie wyasygnowanie takiej kwoty nie leżało w możliwościach greckiej marynarki, z pomocą pospieszyli wykonawcy testamentu zmarłego w 1898 roku kupca, przemysłowca, działacza społecznego i filantropa Jeorjosa Awerofa decydując, że środki, które fundator pozostawił na budowę krążownika szkolnego jego imienia dla greckiej floty, można spożytkować na sfinansowanie 1/3 kosztu nowego krążownika pancernego – co umożliwiło szybkie dostarczenie zadatku. Wobec tego kontrakt na budowę okrętu został podpisany z Grecją.
thumb|left|Wodowanie okrętu, 1910 rok Stępkę pod budowę położono w 1907 roku. Ceremonia wodowania odbyła się 12 marca 1910 roku, w jej trakcie jednostce nadano imię na cześć fundatora Jeorjosa Awerofa. Oficjalna nazwa okrętu nie obejmowała pełnego imienia, a na burtach była zapisana w formie: „G. Awerof” (Γ.ΑΒΕΡΩΦ)Publikacje, także polskie, na ogół podają nazwę w angielskim brzmieniu „Georgios Averof” (), której prawidłową polską transkrypcją jest Jeorjos Awerof (z gr. Γεώργιος Αβέρωφ). Na tabliczkach na burtach jest ona jednak podana w formie „G. Averof” (Γ.ΑΒΕΡΩΦ) (); taką też podaje strona oficjalna muzeum okrętu Według oficjalna nazwa obejmowała tylko nazwisko bez imienia i nazywają oni okręt: „Awerof”, podobnie , którzy nazywają go: „(Georgios) Averof”.. Po okresie prac wyposażeniowych oraz prób morskich, 16 maja 1911 roku okręt został przyjęty do służby. Stanowił wówczas najbardziej wartościowy okręt floty greckiej, będąc jednocześnie ostatnim zbudowanym na świecie krążownikiem pancernym (wobec zdeklasowania ich przez krążowniki liniowe). Ogólny koszt budowy wyniósł równowartość 950 750 funtów szterlingów, co stanowiło równowartość 6962 kg czystego złota. Z tego 8 mln drachm pochodziło z 1/5 spadku Jeorjosa Awerofa, a pozostałe 14,3 mln z Narodowego Funduszu Floty.
Opis konstrukcji Charakterystyka ogólna thumb|Rzut boczny i górny krążownika „Awerof” ze schematem opancerzenia Konstrukcja krążownika pancernego „Awerof” była bardzo zbliżona do włoskiego typu Pisa – z niskimi nadbudówkami na śródokręciu, dwoma trójnożnymi masztami za pomostem bojowym i ostatnim kominem oraz trzema kominami o okrągłym przekroju. Kadłub miał typowy dla ówczesnych okrętów dziób taranowy. Na rufie znajdowała się galeryjka admiralska, nad nią umieszczono herb Grecji i tablicę z nazwą okrętu.
Przy długości całkowitej 140 m i szerokości maksymalnej 21 m, wyporność konstrukcyjna została określona na 9958 ton angielskich (ts), a pełna na 10 200 ts (dane w innych źródłach różnią się nieznacznie). Średnie zanurzenie przy wyporności pełnej wynosiło 7,5 m.
Załoga według etatu czasu pokoju liczyła około 550 osób, według etatu wojennego wzrastała do około 670. Oficerowie zajmowali kabiny w rufowej części okrętu, marynarze kubryki na dziobie, hamaki rozwieszano też w przestrzeniach na śródokręciuEkspozycja Pływającego Muzeum Marynarki Wojennej, w Delta Faliru, Ateny
Urządzenia napędowe Napęd okrętu stanowiły dwie pionowe, czterocylindrowe maszyny parowe potrójnego rozprężania o łącznej projektowanej mocy indykowanej 19 000 KM, zbudowane przez zakłady z Genui. Poruszały one dwa wały napędowe z trójłopatowymi śrubami. Parę do maszyn dostarczały 22 kotły wodnorurkowe francuskiego typu Belleville, opalane węglem, o ciśnieniu roboczym 21 at. Całość siłowni podzielona była na cztery pomieszczenia kotłowni oraz dwie maszynownie.
Projektowana prędkość maksymalna wynosiła 22,5 węzła, na próbach osiągnięto 23,9 węzła przy zmierzonej mocy 21 500 KM. Maksymalny zapas paliwa wynoszący 1500 ton węgla pozwalał przepłynąć 2600 mil morskich przy prędkości ekonomicznej 12 węzłów.
Do zasilania instalacji elektrycznej okręt posiadał dwie prądnice napędzane pomocniczymi silnikami parowymi. Inne silniki parowe poruszały również kabestany kotwic.
Uzbrojenie thumb|Rufowa wieża dział 234 mm i lewoburtowa wieża dział 190 mm thumb|„G. Awerof” od rufy – widoczna galeryjka admiralska i tabliczka z nazwą Główne uzbrojenie artyleryjskie krążownika składało się z dział dwóch kalibrów produkcji brytyjskich zakładów zbrojeniowych koncernu Armstronga. Cztery armaty Mk X kal. 234 mm o długości lufy 45 kalibrów (L/45) były umieszczone po dwie w wieżach na dziobie i rufie okrętu. Przy maksymalnym kącie podniesienia równym 30° ich donośność wynosiła 23 500 m dla pocisku o masie 172,4 kg. Osiem armat kal. 190 mm o długości lufy 45 kalibrów w czterech dwudziałowych wieżach znajdowało się na śródokręciu, po dwie wieże na każdej burcie. Ich barbety wystawały nieco poza obrys kadłuba.
Do zwalczania mniejszych celów służyło początkowo 18 szybkostrzelnych dział kal. 76 mm i 4 działa kal. 47 mmWedług innych publikacji, 16 armat 76 mm. . Pierwotnie na krążowniku zainstalowano trzy podwodne wyrzutnie torped kal. 450 mmTak według . Część publikacji podaje błędny kaliber 457 mm (np. ).. Dwie wyrzutnie były w burtach na wysokości pomostu dowodzenia, a jedna w stewie rufowej, nad maszynką sterową. Wyrzutnię rufową zdjęto jeszcze pod koniec 1912 roku. Pozostałe wyrzutnie torpedowe zdemontowano w latach 1925-27 jako nieprzydatne. W odróżnieniu od wcześniejszych konstrukcji, „Awerof” nie miał zainstalowanej artylerii średniego kalibru w kazamatach, jedynie dwa działa kal. 76 mm znajdowały się w zasłoniętych klapami wnękach nadbudówki dziobowej. Część dział zastąpiono w trakcie modernizacji pod koniec lat 20. artylerią przeciwlotniczą (szczegóły w sekcji o służbie okrętu).
System kierowania ogniem był prosty, składał się z trzech dalmierzy optycznych, umieszczonych na szczycie pomostu bojowego, marsie masztu przedniego oraz na nadbudówce rufowej. Służyły one do naprowadzania na cel dział dwóch kalibrów artylerii głównej, pozostałe uzbrojenie naprowadzane było indywidualnie.
Opancerzenie Opancerzenie wykonane ze stali pancernej Kruppa przez włoskie zakłady Terni składało się z burtowego pasa pancernego grubości do 200 mm i wysokości około 3,5 m, rozciągającego się na linii wodnej pomiędzy barbetami wież artylerii głównej. Nad nim znajdował się drugi pas, grubości 175–180 mm i wysokości około 1,5 m, chroniący śródokręcie na odcinku pomiędzy barbetami wież artylerii sekundarnej. Pozostałe powierzchnie burt były pokryte pancerzem grubości do 83 mm. Pancerz horyzontalny stanowił główny pokład pancerny grubości 50 mm, łączący się skosami z głównym pasem burtowym. Wieże artyleryjskie miały pancerz grubości do 140 mm (według innego źródła do 203 mm), ich barbety do 190 mm, zaś stanowiska dowodzenia 180 mm.
Przebieg służby Po podniesieniu greckiej bandery „G. Awerof” został wysłany bezpośrednio z Włoch do Wielkiej Brytanii, gdzie wziął udział w rewii morskiej z okazji koronacji króla Jerzego V. Rewia odbyła się 24 czerwca 1911 roku na redzie Spithead, a grecki krążownik zamykał szereg uczestniczących w niej zagranicznych okrętówWśród zagranicznych okrętów był m.in. turecki krążownik pancernopokładowy „Hamidiye” ().. W trakcie pobytu na wodach brytyjskich okręt wszedł na mieliznę w pobliżu Portsmouth, co poskutkowało zmianą dowódcy krążownika. Dotychczasowego dowódcę, komandora Damiano, zastąpił przysłany w tym celu w Grecji komandor Pawlos Kunduriotis. Przyprowadził on okręt do portu wojennego w Pireusie. Napięte stosunki międzynarodowe z Turcją spowodowały w drugiej połowie 1912 roku postawienie floty w stan gotowości bojowej, a Kunduriotis został mianowany jej Głównodowodzącym.
W Wielkiej Brytanii na krążownik miała zostać dostarczona amunicja do dział Armstronga, ale wobec napiętej sytuacji międzynarodowej na Bałkanach rząd brytyjski nałożył embargo na dostawy broni do Grecji. W związku z tym „Awerof” odpłynął do kraju bez ostrej amunicji na pokładzie, jedynie z 25 pociskami ćwiczebnymi na wieżę. Dostarczono ją ostatecznie wczesną jesienią 1912 roku bez zgody władz brytyjskich, na greckim frachtowcu.
Wojny bałkańskie thumb|„Awerof” około 1913 roku thumb|Admirał Kunduriotis i załoga „Awerofa” na jego pokładzie, 1912 rok I wojna bałkańska wybuchła 8 października, a Grecja wystąpiła przeciwko Turcji 19 października 1912 roku. Na lądzie greckie wojska uderzyły w kierunku Salonik, na morzu skierowały się ku wyspom północnej części Morza Egejskiego. 21 października flota grecka, z krążownikiem „Awerof” jako okrętem flagowym, zdobyła wyspę Lemnos, gdzie w zatoce Mudros urządzono kotwicowisko. Tam na krążownik załadowano amunicję z przybyłego z Wielkiej Brytanii frachtowca. Jako kolejne zdobyto wyspy Psara, Samotraka, Tasos, Lesbos, Skiatos, Athos, Chios oraz Imroz, nie napotykając przeciwdziałania ze strony marynarki tureckiej, zaangażowanej w walki przeciwko Bułgarii na Morzu Czarnym.