Opatów – miasto w województwie świętokrzyskim, siedziba powiatu opatowskiego i gminy miejsko-wiejskiej Opatów.
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. tarnobrzeskiego.
Według danych z 1 stycznia 2018 Opatów liczył 6516 mieszkańców. Ich liczba na 31 grudnia 2021 to 6113.
Położenie Opatów położony jest na Wyżynie Sandomierskiej, na wzgórzach o wysokości od 200 do 300 m n.p.m. Nieopodal rozciągają się pasma Jeleniowskie i Iwaniskie Gór Świętokrzyskich. Przez miasto przepływa rzeka Opatówka, rozdzielając je na dwie części i przecinając głęboką doliną.
Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosi 9,36 km².
Historycznie miasto przynależało do ziemi sandomierskiej w Małopolsce.
Historia thumb|left|Kościół Bernardynów na Żmigrodzie - miejsce pierwszej świątyni i osady w Opatowie
Żmigród opatowski (grodzisko) Pierwsza osada istniejąca w Opatowie funkcjonowała na terenie Żmigrodu (zwanego też dawniej Starym Opatowem), gdzie odkryto fragmenty ceramiki z późnego neolitu oraz wczesnej epoki brązu.
Początki osadnictwa średniowiecznego na terenie Żmigrodu są datowane na przełom X i XI wieku i wtedy też przypuszczalnie istniał na tym terenie gródM. Florek, Żmij, Żmigród, Opatów. Tajemnicze początki średniowiecznego Opatowa [w:] „Studia nad rozwojem miasta Opatowa i powiatu opatowskiego”, t. 1, Kielce – Opatów 2013, , s. 26.. Prawdopodobnie był to ośrodek powstały w ramach budowy struktury administracyjno-gospodarczej państwa pierwszych Piastów. Osadnictwo na terenie Żmigrodu, w tym na Zamczysku największy rozkwit przeżywało w XII i XIII wieku.
Istniejące na terenie Żmigrodu grodzisko zbudowano na wysokim brzegu rzeki Opatówki, noszącej dawniej nazwę Łukawy. W pobliżu, wokół obecnego klasztoru bernardynów, archeolodzy odkryli ślady intensywnej zabudowy z XII–XIII w. Tam też zbudowano w XII wieku pierwszą świątynię w formie murowanej romańskiej rotundy, prawdopodobnie pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi PannyJ. Wysocki, Wyniki badań archeologicznych na stanowisku nr 1 „Żmigród” w Opatowie w 2011 i 2012 r. [w:] „Studia nad rozwojem miasta Opatowa i powiatu opatowskiego”, pod red. R. Kubickiego, Kielce – Opatów 2013, s. 36–37.. Fragmenty murów wczesnoromańskiej rotundy z absydą odkrył dr Marek Florek w 1997 roku przed wejściem do kościoła klasztoru bernardynów w OpatowieMarek Florek, Średniowieczny Żmigród w Opatowie w świetle ostatnich odkryć archeologicznych, Zeszyty Sandomierskie 6, 1997, s. 38-41.Marek Florek, Żmigród i Zamczysko w Opatowie, woj. świętokrzyskie. Stan rozpoznania i problemy ochrony, Raport nr 15, s. 330-346, issn 2300-0511. Nazwa „Opatów” po raz pierwszy pojawia się w dokumencie z 12 kwietnia 1189 roku wydanego kapitule krakowskiej przez Kazimierza Sprawiedliwego. W 1236 roku opat cysterski Gerard został pierwszym biskupem Rusi z siedzibą w Opatowie. W 1237 r. książę Henryk Brodaty usunął Gerarda i przekazał uprawnienia biskupa ruskiego wraz z uposażeniem w Opatowie na własność biskupów lubuskich. Wbrew dawnej tradycji w Opatowie nigdy nie rezydowali templariuszeMaria Starnawska, Templariusze w Opatowie? Dzieje historiograficznego mitu, Wschodni Rocznik Humanistyczny, Tom XXII, 2025, Nr 3., s.21-45.. W 1282 r. biskupi lubuscy uzyskali od księcia Leszka Czarnego przywilej umożliwiający nadawanie wsiom i miastom prawa niemieckiego – dokument ten uznawany jest za akt tożsamy (choć zasadniczo różny od podobnych aktów z tego okresu) z nadaniem dla Opatowa prawa magdeburskiego – była to pierwsza lokacja miejska, którą przeprowadzono na terenie Żmigrodu. Lokacja miejska zakończyła się jednak niepowodzeniem i osadnictwo na terenie Żmigrodu zanikło pod koniec XIII wieku (być może z powodu najazdów mongolskich). Obecnie jedynym śladem po randze tego miejsca jest istniejący klasztor bernardynów. W związku z napadem i porwaniem biskupa lubuskiego Jana I, podjęto w 1300 roku decyzję o przeniesieniu do Opatowa dworu biskupów z Biskupic. Z powodu upadku osadnictwa na Żmigrodzie, między 1317 a 1328 rokiem nową osadę założono na drugim brzegu rzeki Opatówki w sąsiedztwie romańskiej kolegiaty św. Marcina. W nowym miejscu rozpoczął się kolejny rozdział historii Opatowa.
Miasto biskupie Druga lokacja miejska Opatowa została przeprowadzona przez biskupa Stefana II około 1328 r. na przeciwległym do Żmigrodu brzegu rzeki Opatówki. W trakcie lokacji wytyczono rynek i wychodzące od niego ulice oraz nadano osadzie prawa miejskie magdeburskie. W 1376 roku wzmiankowano zamek biskupi w Opatowie umocniony przez biskupa Jarosława Bogorię Skotnickiego, który w 1381 roku oddał zarząd nad zamkiem swojemu bratankowi Mikołajowi.
thumb|Pozostałości murów obronnych z bramą Warszawską|lewo thumb|left|Romańska kolegiata pw. św. Marcina (XII w.) thumb|Opatów - ratusz|lewo Od XV w. do rozbiorów Opatów był miejscem, gdzie odbywały się sejmiki dawnego województwa sandomierskiego. Także tutaj, w XV w. odbywały się roki sądu ziemskiego dla okolicznej szlachtyM. Pawlikowski, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012. Miasto miało obowiązek udzielania stacjiTadeusz Brzeczkowski, Podatki zwyczajne w Polsce w XV wieku, w: Acta Universitatis Nicolai. Copernici, Historia XVIII — Nauki Humanistyczne”, z. 128, Toruń 1982, s. 58..
Podczas najazdu Tatarów w 1502 r. Opatów został niemal całkowicie zniszczony oprócz kościoła, w którym bronili się mieszkańcy.
XVI - XVII wiek W 1514 r. dobra opatowskie od biskupa lubuskiego Dytryka von Bülow kupił kanclerz wielki koronny Krzysztof Szydłowiecki. W tym czasie miasto zostało otoczone murami obronnymi, z czego do dzisiaj zachowały się jedynie fragmenty murów miejskich z Bramą Warszawską. Po śmierci Szydłowieckiego miasto stało się własnością Jana Amora Tarnowskiego. Po jego śmierci w 1561 roku własność jego syna Jana Krzysztofa Tarnowskiego. Jego siostra Zofia Tarnowska wniosła Opatów w posagu Konstantemu Ostrogskiemu. Po nim właścicielem był ich syn Janusz Ostrogski zmarły w 1620 roku. Po nim Opatów objął jego stryj Aleksander Ostrogski. Jego córka Zofia wniosła Opatów w posagu Stanisławowi Lubomirskiemu, a po nim objął go Jerzy Sebastian Lubomirski. Jego córka Krystyna wniosła w posagu Opatów Feliksowi Kazimierzowi Potockiemu. Później własność m.in. Radziwiłłów.
W 1655 roku wzmiankowano "zamek opatowski", który miał się składać z budynku z bramą z mostem zwodzonym, przy którym stał dom starosty, budynek mieszkalny, piętrowy budynek mieszkalny z reprezentacyjną salą, a całość była otoczona wałem z parkanem i trzema basztami.
W czasie Potopu szwedzkiego w kwietniu 1657 roku miasto i kościoły zostały splądrowane i obrabowane przez wojska węgierskie Jerzego II Rakoczego. W tym samym roku ludność miasta ucierpiała także w wyniku morowego powietrza. Zniszczenia mogły nie być duże, ponieważ już w 1662 roku w Opatowie odnotowano 900 chrześcijan płacących pogłówne i 266 Żydów.
XVIII wiek W 1702 roku klasztor bernardynów obrabowały wojska szwedzkie Karola XII. W latach 1753-1790 właścicielami Opatowa byli Antoni Lubomirski i jego żona Zofia z Krasińskich.
W 1760 r. król August III Sas mianował Pejsaka Chaimowicza mieszkańca Opatowa, królewskim syndykiem do spraw żydowskich i jednym z faktorów warszawskiego dworu. W 1768 roku wojska rosyjskie generała Podgoryczanina okradły wszystkie sklepy w OpatowieRadosław Kubicki, Wojska i działania wojenne w okolicy Opatowa od konfederacji barskiej do wojen napoleońskich, Rocznik Oddziału PTH w Skarżysku-Kamiennej, Z dziejów regionu i miasta, R. 1/2010, s. 49-73.
W latach 60-90. XVIII wieku mieszkańcy miasta byli obciążani licznymi kontyngentami na rzecz wojsk rosyjskich oraz konfederatów barskich. Po wycofaniu się Rosjan, w latach 1784–1785 w Opatowie koszarował regiment gwardii konnej koronnej.
Wg spisu diecezji krakowskiej z 1787 roku Opatów miał więcej mieszkańców niż Sandomierz. W tym okresie połowę mieszkańców miasta stanowili katolicy, a połowę Żydzi.
W XVIII w. Opatów stał się przystanią dla kilkudziesięciu Greków, którzy w Polsce szukali schronienia przed prześladowaniami tureckimi. Grecy uzyskali pozwolenie na zakładanie świątyń i odprawianie nabożeństw w obrządku bizantyjskim. Już w 1778 r. w mieście powstała dla Greków prawosławna parafia pw. św. Mikołaja, która w 1837 r. została przeniesiona do Radomia. Po zajęciu Opatowa przez Rosjan w trakcie Powstania kościuszkowskiego, 29 marca 1794 r., wicebrygadier Jan Ludwik Manget, na czele ok. 800 kawalerzystów, wtargnął do Opatowa i uderzył na siły rosyjskie, których jednak nie udało mu się pokonać z powodu ich przewagi liczebnej.
XIX wiek Po III rozbiorze Polski w 1795 roku na początku Opatów znalazł się w zaborze austriackim. Po wojnie polsko-austriackiej miasto w 1809 roku zostało włączone do Księstwa Warszawskiego, a po upadku Napoleona Bonapartego i Kongresie wiedeńskim w 1815 roku Opatów znalazł się w zaborze rosyjskim. W 1842 roku Opatów stał się siedzibą powiatu. W 1844 roku Opatów był własnością Karskich. Do 1864 r. miasto pozostawało własnością prywatną.
W okresie powstania styczniowego, w dniu 25 listopada 1863 roku miasto po walce z Rosjanami zostało na krótko zajętej przez oddział II korpusu generała Józefa Hauke-Bosaka. Poległ wtedy jedynie por. Tyszkiewicz. Zdobyto broń i amunicję. Drugie uderzenie 21 lutego 1864 r. zakończyło się polską porażką i znane jest jako Bitwa opatowska, która przeszła do historii jako jedna z ostatnich bitew Powstania styczniowego. Dowodzący polskimi siłami liczącymi około 1000 powstańców pułkownik Ludwik Zwierzdowski pseudonim "Topór" został w walce na bagnety ranny, ujęty przez Rosjan i 23 lutego powieszony na rynku w Opatowie. Na cmentarzu parafialnym i przy klasztorze bernardynów zachowały się groby poległych powstańców.
Aleksander Janowski w swoich „Wycieczkach po kraju” (t. II, 1900 r.) pisał o Opatowie: Miasto posiada 5.567 mieszkańców (w r. 1893), urząd powiatowy, urząd miejski, sąd pokoju, sąd gminny, oddział hypoteczny, zarząd akcyzy, urząd pocztowo-telegraficzny, szkołę elementarną, szpital Św. Leona na 28 łóżek. Podawał również informację o istniejących w rynku dwóch hotelach: hotelu „Warszawskim” pana Laudona (z restauracją) i zajeździe „Sandomierskim” pani Królowej (z restauracją i cukiernią). Niżej autor dodawał: Ludność chrześcijańska trudni się przeważnie rolnictwem, lub drobnemi rękodziełami, żydzi prowadzą drobny handel i warsztaty rzemieślnicze, furmanią też trochę. Z zakładów przemysłowych istnieją tylko dwa młyny, konkludując: Obecnie miasteczko przedstawia się bardzo przyjemnie, względnie czysto i sympatycznie. Wąski długi rynek w części zadrzewiony i schludne przy nim domy, miłe robią wrażenie, wysoko nad miastem stercząca kolegiata imponuje wyniosłością swych wieżyc, ulice obsadzone drzewami (...), ale całość tak jest cicha i tak nic nie pozostało w niej wspomnień po owych gwarnych czasach, po owych ruchliwych jarmarkach, chyba tylko kilka kamieni grobowych na cmentarzu z napisami greckiemi i ormiańskiemi.
Podczas I wojny światowej od 1915 roku Opatów znajdował się pod okupacją austriacką. Austriacy pozwolili w większym zakresie niż Rosjanie na używania języka polskiego w administracji i zakładanie polskich organizacji takich jak harcerstwo, straż ogniowa czy POW. W listopadzie 1918 roku mieszkańcy rozbroili austriacki garnizon. lewo|mały|Jarmark na rynku w Opatowie. ca 1914
II Rzeczpospolita Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku Opatów odwiedził Jarosław Iwaszkiewicz i opisał go w swoich Podróżach po Polsce. W wiosce Zochcin dwa kilometry od Opatowa urodził się pisarz Stanisław Czernik, którego imieniem nazwana jest biblioteka powiatowa. W innej pobliskiej wsi, Małoszycach urodził się Witold Gombrowicz, autor Ferdydurke. Popiersie pisarza znajduje się na skwerze w środku miasta.
II wojna światowa