thumb|Bazylika św. Piotra w Watykanie thumb|Ostatnia wieczerza pędzla Leonarda da Vinci thumb|Św. Paweł Kościół katolicki, Kościół powszechny (, katholikos, powszechny) – największa na świecie chrześcijańska wspólnota wyznaniowa, głosząca zasady wiary i życia określane mianem katolicyzmu. Kościół katolicki jest jednym z trzech głównych nurtów chrześcijaństwa, obok Cerkwi prawosławnej i Kościołów protestanckich. Kościół katolicki uważa się za jeden, święty, powszechny i apostolski Kościół założony przez Jezusa Chrystusa blisko 2 tysiące lat temu.

Kościół zachowuje jedność w zakresie doktryny, dopuszcza natomiast różnice w obrzędach liturgicznych oraz odrębność organizacji hierarchicznej i kanonicznej (tzw. Kościoły sui iuris). W związku z tym w Kościele katolickim wyodrębnić można dominujący pod względem liczebności Kościół łaciński (zwany również Kościołem rzymskim lub zachodnim) oraz Katolickie Kościoły wschodnie, które mimo ich liczby i różnic między sobą ujmowane są wspólnie ze względu na swą niewielką liczebność.

Równość wszystkich Kościołów katolickich potwierdzono na II soborze watykańskim:

Z racji, iż Kościół rzymskokatolicki przewyższa zdecydowanie swoją liczebnością inne części Kościoła katolickiego, często błędnie – w obiegowej opinii – utożsamiany jest on z Kościołem katolickim w ogóle.

Historia Kościoła katolickiego

Historia Kościoła katolickiego w pierwszym tysiącleciu jest ściśle zjednoczona z historią chrześcijaństwa, którego pierwszy poważny podział nastąpił dopiero w 1054 (Schizma wschodnia).

Historię Kościoła katolickiego na tle innych Kościołów chrześcijańskich widać najlepiej poprzez historię kwestii Prymatu Świętego Piotra.

I–IV w.

Według Kościoła katolickiego w Nowym Testamencie założenie Kościoła zostało zapowiedziane przez Jezusa Chrystusa, który w słowach skierowanych do św. Piotra miał powiedzieć: Ty jesteś Piotr [czyli Opoka] i na tej opoce zbuduję Kościół mój, a bramy piekielne go nie przemogą (Mt 16,18).

Pierwotny Kościół, który traktowany był jako stronnictwo religijno-polityczne, nie był jednolity i składał się z wielu grup (Kościołów lokalnych), tzw. gmin chrześcijańskich. Jego wyznawcy mieli jednak świadomość przynależności do jednej wspólnoty: Jeden jest Pan, jedna wiara, jeden chrzest (List do Efezjan 4,5). Na czele pierwszej z nich, założonej w Jerozolimie ok. n.e., stał początkowo Piotr Apostoł.

Zgodnie z tradycją Kościoła katolickiego wspólnota pierwotnych gmin chrześcijańskich może być uważana za jego zalążek. Słowo katolicki pochodzi od greckiego określenia Καθολικος, oznaczającego uniwersalny lub powszechny. W listach ówczesnych biskupów, m.in. Klemensa Rzymskiego, Polikarpa ze Smyrny i Ignacego z Antiochii pojawiają się pierwsze nawoływania do utrzymania jedności w wierze. W liście tego ostatniego do Kościoła w Smyrnie napisanym przed rokiem 107 n.e. po raz pierwszy znalazło się określenie Kościół katolicki. Określenie to pojawiało się również w późniejszych tekstach Ireneusza, biskupa Lyonu. Mniej więcej od II wieku n.e. mówi się już zawsze o jednym Kościele powszechnym, który składa się z wielu gmin. Wielki wpływ na utrzymanie wspólnoty miały zebrania kierowników gmin, podczas których załatwiano sprawy bieżące, zwłaszcza rozwiązywano trudności natury organizacyjnej i doktrynalnej. Nie wszystkie zebrania miały jednakowy zasięg. Dokumenty wspominają o synodach prowincjonalnych, o zebraniach biskupów z kilku prowincji i synodach powszechnych. Sobór powszechny, podobnie jak dzisiaj, uważano w tamtym czasie za najważniejszą instytucję całego Kościoła. Pierwszy taki sobór odbył się w

Kościół w II wieku nie nosił jeszcze wszystkich cech katolicyzmu. Uwaga chrześcijan koncentrowała się głównie na przechowywaniu „tradycji apostolskiej”, dlatego też tworzono organizację kościelną i hierarchiczną władzę, która miała czuwać nad czystością wiary. Wtedy też ustanowiono wyznanie wiary i kanon ksiąg świętych. Katolicyzm kształtował się stopniowo wskutek asymilacji elementów kultur hellenistycznej i rzymskiej. Na tym tle dochodziło do wielokrotnych konfliktów wewnątrz Kościoła. Wśród przełożonych gmin występowały dwie skrajne tendencje: do izolowania nowej wiary od wpływów świata hellenistycznego i do wytworzenia religii powszechnej poprzez połączenie chrześcijaństwa z elementami kultury starożytnej.

Dominująca religia Cesarstwa

thumb|Peter Paul Rubens „Nawrócenie Konstantyna” Edykt mediolański z 313, w którym cesarz Konstantyn I Wielki podarował chrześcijanom swobodę wyznawania ich religii, przypieczętował ten drugi scenariusz.

Średniowiecze

Kościół na Zachodzie ostał się w okresie wędrówki ludów. W 755 roku powstało Państwo Kościelne, doszło do upolitycznienia papiestwa. Kościół dał nowy kształt kulturze, zwanej średniowieczną, a właściwie stał się jej twórcą.

Dzieje Kościoła na Wschodzie były bardziej stabilne niż na Zachodzie. Cesarstwo Bizantyńskie nabrało charakteru jeszcze bardziej greckiego, któremu uległa też liturgia bizantyjska. Zachód zaznaczył swą odrębność szczególnie w 800 roku, gdy powstało zachodnie cesarstwo Karola Wielkiego, oraz w 1054 roku, kiedy dokonał się rozłam między papiestwem i patriarchatami wschodnimi.

Papiestwo w X wieku przeżywało tragiczny kryzys, przezwyciężony dopiero w pierwszej połowie XI wieku przez reformę gregoriańską. W tym czasie Bizancjum osiągnęło politycznie i kościelnie jeden ze szczytów swego rozwoju pod rządami dynastii macedońskiej (867–1056).

Kościół katolicki dokonał nawróceń ludów germańskich, objął chrystianizacją Bałtów i Słowian z grupy językowej zachodniej. Szczególnego znaczenia politycznego nabrał Kościół w XII i XIII wieku, którego zewnętrznym wyrazem stały się krucjaty i dominująca rola papieży względem cesarzy. Do walki z herezjami ludowymi powołano inkwizycję.

W XIV wieku papiestwo uległo osłabieniu, co uwidoczniło się najwyraźniej w niewoli awiniońskiej, wielkiej schizmie zachodniej i koncyliaryzmie.

Reformacja i sobór trydencki (1517–1564)

thumb|Luter palący bullę papieską W pierwszym ćwierćwieczu XVI stulecia wielu ludzi pragnęło reformy Kościoła. W 1517 roku w Wittenberdze wystąpił ze swoimi 95 tezami Marcin Luter, krytykując w nich m.in. praktykę sprzedawania odpustów, z których Kościół pozyskiwał środki na finansowanie budowy bazyliki św. Piotra w Rzymie. Protestanci odrzucili kulty świętych oraz Marii, a także prymat papieża, utrzymując, że wiele dogmatów katolickich nie ma żadnego potwierdzenia w Biblii; krytykowali także zbyt wystawne i rozwiązłe życie papieży i biskupów. Marcin Luter zarzucał klerowi wyższych warstw wystawne życie, brak wykształcenia niższych hierarchów, włącznie z analfabetyzmem, płatne odpusty oraz celibat.

Marcin Luter szybko znalazł wielu zwolenników, a rozpoczęty przez niego ruch w Niemczech uległ wkrótce radykalizacji. W Szwajcarii, na obszarze języka niemieckiego (Zurych), podobny ruch reformacyjny zapoczątkował Ulrich Zwingli, a na obszarze języka francuskiego (Genewa) Jan Kalwin. Niektórzy władcy popierali nowy ruch, lecz nie odeszli od katolicyzmu, inni wprost opowiedzieli się za reformacją. Król angielski Henryk VIII zwalczał naukę Lutra, jednak z osobistych i państwowych racji doprowadził Kościół w Anglii do schizmy.

W Kościele katolickim powoli przeprowadzano reformę, najpierw w małych kręgach duchownych i świeckich. Przeciwdziałanie reformacji było jednym z głównych powodów zwołania soboru trydenckiego (1545–1563).

Rozłam jednego zachodniego chrześcijaństwa na katolickie i ewangelickie nie zahamował rozwoju misji katolickich, zaktywizowanych odkryciami geograficznymi.

Odnowa trydencka (1564–1648) Uchwały soboru trydenckiego były źródłem odnowy religijnej i kościelnej. Realizowali je papieże potrydenccy i ich nuncjusze, biskupi i kapłani nowej formacji, zakony nowe (np. jezuici) i zreformowane dawne, święci, których w tym okresie było wielu i misjonarze. Dla misji wydarzeniem wielkiej wagi było utworzenie Kongregacji Rozkrzewiania Wiary.

Niezdefiniowana na soborze kwestia prymatu papieskiego powodowała różnice w poglądach, przez co dzieło kardynała Roberta Bellarmina o władzy papieskiej dostało się na indeks. Galileo Galilei został krytycznie osądzony z powodu swoich herezji, a niepotwierdzona wówczas naukowo rozprawa Kopernika znalazła się na indeksie. Kościół nie dokonywał metodycznego porównywania wyników nauk eksperymentalnych i matematycznych z prawdami objawionymi.

W Europie nastąpiły krwawe wojny religijne i polityczne. Przede wszystkim były to walki między ewangelikami i katolikami: we Francji (wojny hugenockie) i w cesarstwie (wojna trzydziestoletnia zakończona pokojem westfalskim) Utrwalony rozłam wyznaniowy nie wygasił tęsknoty za pokojem religijnym i jednością kościelną; nikłe były rezultaty usiłowań ireników marzących o religijnej jedności w państwie

Barok (1648–1758) Po pokoju westfalskim w 1648 ustabilizował się stan prawny wyznań chrześcijańskich: katolicyzmu, luteranizmu i kalwinizmu.

Kościół stał się bardziej wystawny i stracił na dynamizmie. Papieże potępiali gallikanizm i popadali w konflikty z monarchami. Misje również ustały na sile, z powodu sporu o akomodację oraz wpływów regalizmu w Ameryce Łacińskiej. Regalizm pomógł jednak obronić Europę przed turecką inwazją. Kryzys przeżywały unie prawosławnych z Kościołem katolickim. Najazd szwedzki na Rzeczpospolitą (dla celów politycznych) szybko został przez większość Polaków uznany za wojnę religijną.

Oświecenie z czasem wyraziło się w ostrej krytyce religii i Kościoła. Okres ten ujawnił nowe kierunki: deizm, a nawet ateizm. Wielokrotnie przez Kościół została potępiona masoneria, która żądała usunięcia różnic religijnych i stanowych. Potępiono też jansenizm. Rzymskie decyzje w sprawach wiary i moralności były przyjmowane niekiedy z oporami.

Wstrząsy rewolucyjne (1758–1850) Papiestwo z wielkim trudem pokonywało wrogie idee i systemy, jak absolutyzm katolickich monarchów, febronianizm i józefinizm. Dwory burbońskie wypędziły siłą jezuitów ze swych krajów.

Wybuch Wielkiej Rewolucji Francuskiej (1789) wywarł decydujący wpływ na życie Kościoła i ograniczył jego misyjne działanie. Francja powróciła do jedności z Kościołem za Napoleona, który narzucał innym krajom swoją politykę kościelną. Kongres Wiedeński przywrócił ustrój monarchiczny, co spowodowało sojusz ołtarza z tronem. W konsekwencji ścierały się ze sobą dwa nurty: liberalizm i ultramontanizm. Katolickie życie umysłowe koncentrowało się na walce z wrogimi ideami. Polscy zaborcy wchodzili w skład Świętego Przymierza, które starało się bronić legitymizmu i zasad chrześcijańskich.

W krajach Ameryki Północnej katolicyzm rozwijał się szybko. Kraje latynoamerykańskie odrzucały władzę europejskich państw i najczęściej oddawały ją w ręce liberałów oraz ulegały szczególnym wpływom masonerii. Poprawiała się sytuacja katolików w europejskich krajach protestanckich, jednak cały czas była trudna na terenie prawosławnego imperium rosyjskiego.

Umocnienie (1850–1914) Klęska Wiosny Ludów nie oznaczała końca liberalizmu politycznego. Zjednoczenie Włoch doprowadziło do upadku Państwa Kościelnego w jego dawnej formie. Pius IX utracił władzę świecką, ale wzmocnił moralny autorytet papiestwa, podobnie jak jego następcy: Leon XIII i Pius X. Na I soborze watykańskim zatwierdzono dogmat o nieomylności papieża w sprawach wiary i moralności. Pius IX i Pius X zmierzyli się z najgroźniejszymi błędami swoich czasów w swoich Syllabusach. Na początku potępiono też modernizm.

Dokonał się rozwój Kościoła na całym świecie. W Europie i Ameryce Kościół rozwinął swe struktury i ukształtował swoisty typ dynamicznego katolicyzmu. Wśród zrewolucjonizowanych Latynoamerykanów Kościół podjął dzieło swej odnowy. Kościoły prawosławne broniły przed katolicyzmem swego stanu posiadania.

Rozwinął się katolicyzm społeczny i powstała katolicka nauka społeczna. Odnowiono formację seminaryjną oraz życie kapłańskie i zakonne.

Okres wojen (1914–1962)