Parsifal (niem. Parzival) – epos rycerski pisany wierszem, autorstwa Wolframa von Eschenbach. Dzieło powstało prawdopodobnie na początku XIII wieku i jest przykładem niemieckiej literatury dworskiej. W zazębiających się wątkach przedstawione są przygody dwóch rycerzy Okrągłego Stołu – z jednej strony ścieżka rozwoju tytułowego Parsifala z nieoświeconego młodzieńca na władcę Graala (oryg.: Gral), a z drugiej strony niebezpieczne próby potwierdzenia swojej wartości przez Gawana. Tematycznie epos należy do tzw. epiki rycerskiej, nawet w obliczu faktu, iż przyjęcie Parsifala do grona rycerzy Okrągłego Stołu mitycznego króla Artura (w eposie: Artusa) stanowi tylko niewielką część drogi w poszukiwaniach Świętego Graala.

Materiał eposu był wielokrotnie opracowywany w zakresie sztuk plastycznych, muzyki i literatury, z czego największy oddźwięk zyskała sobie adaptacja Richarda Wagnera pt. Parsifal z 1882 roku.

Dzieło obejmuje około 25 tysięcy wersów, a we współczesnych wydaniach jest podzielone na 16 ksiąg. Oryginał jest w języku średnio-wysoko-niemieckim, spisany nieregularnym wierszem czteroakcentowym z rymami parzystymi.

Fabuła Przegląd Wychowanie Parsifala na rycerza oraz poszukiwania Świętego Graala są – jak narrator wielokrotnie podkreśla – tematami przewodnimi akcji utworu, ale równie dużo uwagi Wolfram poświęca także przygodom Gawana. Podczas gdy ten ostatni od początku jest poważanym rycerzem i potwierdza swoją wartość w licznych wyzwaniach, pociągając do odpowiedzialności winnych występków przeciwko kodeksowi rycerskiemu, Parsifal jest skonfrontowany ze skrajnymi, osobistymi sytuacjami konfliktowymi – i czy to z niewiedzy, czy z błędnej interpretacji zdarzeń i wypowiedzi – często nie staje na wysokości zadania. Jednak to właśnie on, który latami odczuwa skutki swego złego zachowania, zdobywa ostatecznie honor władcy Graala. Epos kończy się zarysowaniem historii syna Parsifala Lohengrina.

Prolog Wolframa (Księga I, wersy od 1,1 do 4,26) Wolfram zaczyna Parsifala alegorią do sroki (wersy 1,1 – 1,14). Stosuje tu analogię do jej dwukolorowego opierzenia, co odnosi się do konfrontacji między chwiejnością a wiernym oddaniem. Autor dochodzi do wniosku, że świat nie dzieli się tylko na czarne i białe, lub na dobro i zło, lecz tak jak w przypadku piór sroki, barwy częściowo na siebie nachodzą.

Wolfram wspomina także adresatów utworu (2,5 – 4,26). Rycerze na turniejach powinni trzymać się wysokich ideałów rycerstwa, a kobiety czerpać z nich nauki, by zdecydować, komu powierzyć swoją miłość. Jest to pieśń pochwalna rycerskich cnót: honoru, wierności i pokory, których uczy się później sam Parsifal.

Początek fabuły: Przygody rycerskie Gahmureta (Księgi I–II) Fabuła jest inicjowana szeroko zarysowaną historią Gahmureta, ojca Parsifala.

Jako drugi syn zmarłego ojca Gandina, króla Anschouwe, Gahmuret pozostaje bez spadku i wyrusza na poszukiwania rycerskich przygód, honoru i sławy do Orientu. Najpierw służy kalifowi z Bagdadu, a następnie pomaga czarnoskórej królowej Belacane zwyciężyć oblegające jej zamek wojska, żądne zemsty za śmierć Isenharta, którego służba nie została wynagrodzona jej miłością. Gahmuret wychodzi zwycięsko z walki i poślubia Belacane, zostając dzięki temu królem Zazamanc i Azagouc. Gdy rodzi mu się syn Feirefiz, opuszcza królową i wkrótce wstępuje na ścieżkę dalszych przygód. W Europie bierze udział w turnieju, w którym stawką jest ręka królowej Herzeloyde oraz władza na ziemiami Waleis i Norgals. Także i tu nie zagości zbyt długo i raz jeszcze zostanie przyjęty na służbę kalifa. Tam jednak zostaje śmiertelnie trafiony dzidą, która mocą pogańskiego zaklęcia przeszywa jego diamentowy hełm.

Gahmuret opuszcza obie małżonki tak szybko, że nie doświadcza narodzin jego dwóch synów: Feirefiza, potomka Belacane, który na całym ciele ma czarno-białe zabarwienie niczym sroka, oraz Parsifala, syna Herzeloyde.

Młodość i rycerskie wychowanie Parsifala (Księgi III–V) Na wiadomość o śmierci Gahmureta, Herzeloyde wycofuje się zrozpaczona do leśnego pustkowia w Soltane. Tam wychowuje swego syna w niebiańskiej niewinności i niewiedzy. Nawet jego własne imię, wraz z pochodzeniem, jest mu obce i poznaje je dopiero od jego kuzynki Sigune, krótko przed wstąpieniem na dwór króla Artura. Matka, całkowicie świadomie, wzbrania się od udzielania mu jakichkolwiek informacji o świecie istniejącym poza terenem lasu i nie przygotowuje go na etyczne, społeczne i wojenne wyzwania, przed którymi jako rycerz i władca musiałby stanąć w przyszłości. To, iż protagonista później zostaje dostrzeżony w światku dworskim, zawdzięcza przede wszystkim swoim zewnętrznym atrybutom: Narrator wciąż przytacza rzucający się w oczy urok, ale i zadziwiającą siłę oraz sprawność fizyczną. thumb|250px|Parsifal i Herzeloyde w lesie. Próby Herzeloyde uchronienia młodzieńca przed niebezpieczeństwami i pokusami rycerstwa zupełnie się nie udają. Gdy dziełem przypadku Parsifal napotyka podróżującego rycerza, matka nie jest już w stanie zatrzymać syna w leśnym pustkowiu. Zamierza on wyruszyć na dwór króla Artura, by samemu zostać rycerzem. W nadziei, że jednak do niej powróci, doświadczając wystarczająco dużo nieprzyjemności w świecie zewnętrznym, Herzeloyde dodatkowo daje mu strój błazna oraz udziela rad na drogę, których zastosowanie wraz z naiwnym zachowaniem i błazeńskim ubiorem tworzą z Parsifala karykaturę rycerza. (Przykładowo radzi mu by ten grzecznie pozdrawiał wszystkie napotkane osoby, przy czym Parsifal za każdym razem dodaje: gdyż tak radziła mi moja matka).

Brak dobrego wychowania ma swoje skutki bezpośrednio po opuszczeniu pustkowia. Nieświadomie jest on sprawcą serii nieszczęść innych osób.

Najpierw przyczynia się do cierpień matki, która po rozstaniu z synem nagle umiera, następnie napada na Jeschute, pierwszą napotkaną kobietę, rabując jej biżuterię (i przy tym źle interpretując rady Herzeloyde). Dla Jeschute spotkanie z Parsifalem jest osobistą tragedią, gdyż jej mąż Orilus nie daje wiary relacji małżonki, zaczyna źle traktować i wystawia na pośmiewisko społeczności, określając ją jako cudzołożnicę. Wreszcie gdy Parsifal przybywa na dwór króla Artura, zabija „czerwonego rycerza” Ithera – który potem okazuje się być jego bliskim krewnym – tylko po to aby zdobyć zbroję i konia. Dla Parsifala rabunek broni oznacza, że może się on od tej pory czuć pełnoprawnym rycerzem, jednak w dalszym ciągu przystaje uparcie przy tym, by nosić ubiór błazna pod zbroją.

Ściąga go dopiero po spotkaniu z Gurnemanzem z Graharz. Ten uczy Parsifala zasad rycerskiego życia i technik walki, dzięki czemu zostaje on wtajemniczony w sekrety dworskiej etykiety (rytuałów chrześcijańskiej mszy, aspektów wstydu, uprzejmości i czystości). Gdy po 14 dniach opuszcza Graharz, Parsifal jest już przykładnym rycerzem w myśl reguł arturiańskich. Jednak sam Gurnemanz zabrania mu stawiania zbędnych pytań. Będąc pod wielkim wrażeniem uroku i siły fizycznej protagonisty, a także jego nowej dworskiej sylwetki, Gurnemanz oferuje mu rękę jego córki Liaze. Jednak nim małżeństwo dochodzi do skutku, Parsifal opuszcza swego dobroczyńcę. Mimo iż obiecuje pełen wdzięczności powrócić na jego dwór, to jednak swojego słowa nie dotrzymuje i nie spotyka już nigdy Gurnemanza.

Sam potwierdza swą wartość jako rycerz, uwalniając z oblężenia przepiękną królową Condwiramurs w mieście Pelrapeire, nękaną przez kilku zalotników. Zdobywa dzięki temu jej rękę i co za tym idzie władzę nad całym królestwem. Po przywróceniu porządku na jego ziemiach – i tak jak jego ojciec przed porodem żony – Parsifal opuszcza Condwiramurs, by odwiedzić swoją matkę, której śmierci nie jest świadom.

Niepowodzenie Parsifala w zamku Graala – przyjęcie do grona rycerzy Okrągłego Stołu (Księgi V–VI) Pytając o miejsce na nocleg, Parsifal zostaje skierowany przez rybaka do pobliskiego zamku i doświadcza tam wielu tajemniczych zdarzeń: Społeczność cieszy się z jego przybycia, jednak wydaje się być jednocześnie czymś przygnębiona. W głównej sali zamkowej rybak zjawia się ponownie. Okazuje się on być władcą Anfortasem, zmagającym się z ciężką chorobą. Przed rozpoczęciem uczty zostaje wniesiona zakrwawiona włócznia, co wywołuje głośne skargi ze strony zgromadzonego społeczeństwa dworskiego. Następnie zjawiają się 24 młode kobiety pochodzenia szlacheckiego i wnoszą skomplikowanym rytuałem drogocenną zastawę. Ostatecznie do sali przybywa sama królowa Repanse de Schoye, trzymająca w ręku Graala, mającego u Wolframa kształt kamienia, z którego w tajemniczy sposób wychodzą napoje i posiłki. Parsifal otrzymuje od władcy zamku drogocenny miecz – co jest ostatnią próbą wzbudzenia zainteresowania milczącego rycerza, za pomocą którego, podług narratora, mógłby on wybawić z udręki schorowanego króla. Jednak tak jak nakazał mu Gurnemanz, Parsifal wzbrania się zadawać zbędnych pytań i nie wykazuje zainteresowania cierpieniami gospodarza i znaczeniem dziwnych ceremonii. thumb|230px|Parsifal zwycięża nad Segramorsem i walczy z Keye Następnego ranka zamek zdaje się być opuszczony, a Parsifal daremnie szuka śladów rycerzy. W lesie raz jeszcze spotyka Sigune, od której poznaje nazwę zamku (Munsalvaesche) jak i jego władcy oraz dowiaduje się, iż sam mógłby zostać potężnym królem, cieszącym się społecznym uznaniem, jeśli tylko zapytałby gospodarza o przyczynę jego cierpień, wybawiając dzięki temu całą społeczność dworską. Kiedy oznajmia Sigune, że nie zadał królowi ani jednego pytania, ta przeklina rycerza i wzbrania się od dalszych kontaktów. Zaraz potem Parsifal spotyka ponownie Jeschute: Przyrzekając Orilusowi, że nie miał on z nią żadnego miłosnego kontaktu, naprawia swój błąd z pierwszego spotkania, tak iż zostaje ona społecznie zrehabilitowana i ponownie przyjęta jako małżonka.

Parsifal przybywa ponownie do zamku króla Artura. Sam władca wybrał się w poszukiwania zaginionego „czerwonego rycerza”. Tym razem Parsifal zostaje przyjęty ze wszystkimi honorami do kręgu rycerzy Okrągłego Stołu, osiągając dzięki temu szczyt swojej rycerskiej kariery. Wszyscy członkowie zbierają się na wspólnej uczcie, ale tylko pozornie wszystkie rywalizacje, sprzeczności wśród zgromadzonych wygasły bezpowrotnie. Poza Parsifalem, narrator podkreśla obecność bratanka Artura, Gawana, który jako rycerski bohater cieszy się dworskim uznaniem dzięki jego odwadze w walce i szlacheckiej godności.

Jednak w momencie największej podniosłości chwili, pośród szlacheckiej społeczności zjawiają się dwie kobiety, które występują przeciw honorowi rycerskiemu, złorzeczą i robią wyrzuty Gawanowi i Parsifalowi, niszcząc podniosły nastrój i doprowadzając do zakończenia uroczystego zgromadzenia. Szkaradna wysłanniczka Graala Cundrie la Surziere przeklina Parsifala, ubolewa nad jego niepowodzeniem w zamku Graala i określa jego obecność na dworze arturiańskim jako hańbę dla wszystkich pozostałych zgromadzonych rycerzy. Zwraca ona też uwagę, iż świat rycerski nie jest dobrze uporządkowany, jak chcieliby w to wierzyć wszyscy obecni w zamku. Cundrie opowiada o niewoli setek szlachetnie urodzonych kobiet w zamku schastel marveile, pośród których są także bliscy Gawana i Artura. Ostatecznie Gawan zostaje wyzwany na pojedynek przez Kingrimursela, hrabiego Schanpfanzun, który to oskarża go o podstępne zabójstwo króla Ascaluna.

Powierzchowne wyobrażenie Parsifala o istocie Boga uwidacznia się, gdy łączy on swoje niepowodzenia w zamku Graala z brakiem boskiej opieki. Uważa on, iż Bóg mógłby dać świadectwo jego wszechmocy, ratując Anfortasa z cierpień i przez to oszczędzając wiernemu słudze Parsifalowi haniebnego przeklęcia przez Cundrie. Parsifal wypowiada więc służbę Bogu, a jego błędna ocena stosunku między boskością a ludźmi urasta później do rangi nienawiści do Stwórcy.

Bohater opuszcza krąg arturiański i udaje się na długoletnie poszukiwania Graala. Tak staje się figurą poboczną w następnych księgach, w których na pierwszy plan wysuwają się przygody Gawana.

Przygody Gawana w Bearosche i Schanpfanzun (Księga VII–VIII)