240px|thumb|Kościół o zmierzchu 240px|thumb|Mur obronny 240px|thumb|Krużganek wzdłuż muru 240px|thumb|Nagrobki w murze obronnym Kościół św. Marcina w Żelaźnie – rzymskokatolicki kościół parafialny w Żelaźnie, położony w centrum wsiKotlina Kłodzka. 1: 100 000, wyd. Eko-Graf, Wrocław 2012.. Budowla wzmiankowana była już w 1326 roku. Została ona gruntownie przebudowana w 2 połowie XVII wieku. Kościół jest świątynią murowaną, jednonawową, orientowaną. Wnętrze pochodzi z okresu baroku. W pobliżu budowli znajduje się cmentarz przykościelny otoczony murem z wewnętrznymi podcieniami ograniczonymi drewnianymi słupkami i balustradą, rozdzielony barokowymi murowanymi kapliczkamiOpis kościoła św. Marcina w Żelaźnie na stronie www.dolny-slask.org [on-line] [dostęp: 10.03.2013].
Dane ogólne Kościół św. Marcina znajduje się w Żelaźnie, w południowej części wsi, stanowiącej zarazem centrum całego jej układu osadniczego, na lewym brzegu Białej Lądeckiej.
W niedalekim sąsiedztwie świątyni znajduje się mieszkalna wieża rycerska powstała także w średniowieczu, która należała do właściciela lokalnych dóbr. W związku z tym należy domniemywać, że od tego kościół ten otrzymał jako patrona św. Marcina z ToursA. Kalinowska, Inkastelowany kościół św. Marcina w Żelaźnie, [w:] "Ziemia Kłodzka", pod red. T. Bazały, nr 223 (styczeń-luty 2013), Nowa Ruda 2013, s. 22..
Kościół stanowi część zespołu, w skład którego, oprócz niego, wchodzi mur cmentarny z krużgankiem oraz bramami i kaplicami. Założenie to jest analogiczne do sąsiednich świątyń w Krosnowicach i Starym WielisławiuSłownik geografii turystycznej Sudetów, pod red. M. Staffy, t. 15, Wrocław 1994, s. 517..
Architektura Jest to skromna budowla orientowana, salowa, z wydzielonym węższym prezbiterium zakończonym wielobocznie i oskarpowanym. Wewnątrz sklepienie żebrowe ze słupkami. Nad nawą drewniany strop. Na osi kwadratowa wieża zakończona barokowym hełmem z prześwitem. Dach dwuspadowy, pokryty blachą. Przy prezbiterium znajduje się piętrowa zakrystia. Okna przebudowane w czasach baroku mają półkoliste zakończeniaSłownik geografii turystycznej Sudetów, op. cit., s. 518..
Wnętrze Wnętrze kościoła w Żelaźnie jest bardzo zróżnicowane. Na lewej ścianie prezbiterium znajduje się gotyckie sakramentarium, wykonane z kamienia w postaci wnęki o ostrołukowym obramieniu zwieńczone krzyżem, a poniżej głowa Chrystusa. Wnękę zamyka prosta krata. Równie cenna jest drewniana, gotycka, polichromowana figura Madonny z Dzieciątkiem na półksiężycu (1480-1490), na belce tęczowej. Reszta wyposażenia świątyni pochodzi z okresu baroku i rokoka, w tym m.in. ołtarze z połowy XVIII wieku i ambona (1777) – dzieło Michała Klahra, chrzcielnica z 1760 rokuSłownik geografii turystycznej Sudetów, op. cit., s. 518-519..
Historia Kościół w Żelaźnie należy do jednych z najstarszych na ziemi kłodzkiej. Przypuszcza się, że mógł powstać około 1326 roku. Jego fundatorami byli bracia von Pannwitzowie. Był on wówczas kościołem filialnym pobliskiej parafii w Krosnowicach. Około połowy XIV wieku na jego miejscu stanęła już świątynia murowana, zbudowana w stylu gotyckim. Była ona gruntownie przebudowywana w stylu barokowym w 2 połowie XVII wieku i na początku XVIII wiekuJ. Kögler, Die Chroniken der Grafschaft Glatz, nowe wydanie: D. Pohl, t. 3, Köln 1998, s. 212-213. Sam kościół był kilkakrotnie remontowany. Ostatnio w latach: 1963, 1971 i 1976-1978Słownik geografii turystycznej Sudetów, op. cit., s. 519.. 27 grudnia 1960 roku został wpisany do rejestru zabytkówDane za Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków we Wrocławiu, oddział w Wałbrzychu..
Mur obronny dookoła kościoła
Kościół znajduje się na wzniesieniu, które otacza mur obronny, pochodzący z XIV lub XV wieku. Podczas jego przebudowy, w 2 połowie XVII wieku, umieszczono w nim nowe bramy i kaplice. Mur wyremontowano w 1978 roku. Główna, piętrowa brama ma ostrołukowy prześwit i pseudobarokowy szczyt, zwieńczony figurą Chrystusa Dobrego Pasterza. Kaplice w murze przybierają formę barokowych baszt, od wewnątrz otwartych półkolistymi wejściami, zwieńczone wyżej łukowymi szczytami. Elewację akcentują pilastry.Słownik geografii turystycznej Sudetów, op. cit., s. 520..
Od wewnątrz wzdłuż muru biegnie krużganek wsparty na drewnianych, profilowanych słupkach, połączonych na dole drewnianą balustradą, a przykryty jest dwuspadowym dachem pokrytym łupkiem. W murze krużganku znajdują się stacje Drogi Krzyżowej wykonane z kamienia. Sąsiadują z nimi płyty nagrobne (XVIII – początek XX w.).
Plebania Plebania w stylu renesansowym powstała w 1618 r. Została przebudowana na barokową w XVIII wieku. Ostatni raz była remontowana w 1978 roku. Jest to budynek piętrowy, dwutraktowy, nakryty dachem naczółkowym z zewnętrzną galeryjkąSłownik geografii turystycznej Sudetów, op. cit., s. 521.
Figura Matki Bożej W kościele znajduje się figura Matki Bożej Dzieciątkiem na Półksiężycu, która w dawnych czasach przyciągała do Żelazna pielgrzymów, ponieważ uznawana była za cudownąDie Madonna In der Grafschaft Glatz, Glatz 1940; M. Perzyński, Gminy Kłodzko skarby i osobliwości. Przewodnik dla dociekliwych, wyd. Wrocławski Dom Wydawniczy, Wrocław 2002, s. 22..
Płyty nagrobne Bardzo ważnym elementem wyróżniającym tę świątynię od innych podobnych kościołów, są płyty nagrobne z lat 1811–1942 (około 100), które zostały wmurowane do wewnętrznej części muru obronnego. Mówią one o spoczywających w tym miejscu mieszkańcach wsi oraz proboszczach lokalnej parafii, ponieważ opatrzone są informacjami o roli zmarłej osoby oraz jej rodzinie. Do najciekawszych z nich należą płyty nagrobneA. Kalinowska, op. cit., s. 23.: Josepha Bendelina (1804–1890) – miejscowego proboszcza i fundatora Szpitala św. Franciszka w Kłodzku Jurandowie; Johanna Gottlieba Hünersky'ego (1764–1843) – właściciela dóbr rycerskich w Górnym Żelaźnie; Josefy Beck (1807-1887) – chłopki, właścicielki ziemskiej; Augusta Ulricha von Märzdorfa (1824–1856) – syna wolnego sędziego; Albertiny Brauner geb. Franz von Werdeck (1839–1885) – właścicielki ziemskiej.
Przypisy
Bibliografia Słownik geografii turystycznej Sudetów, pod red. M. Staffy, t. 15, wyd. I-BIS, Wrocław 1994. J. Kögler, Die Chroniken der Grafschaft Glatz, nowe wydanie: D. Pohl, t. 3, Köln 1998.
Linki zewnętrzne Opis kościoła św. Marcina w Żelaźnie na stronie www.dolny-slask.org
Kościół Kategoria:Świątynie pod wezwaniem św. Marcina Kategoria:Kościoły obronne w Polsce Kategoria:Obiekty sakralne w gminie wiejskiej Kłodzko Kategoria:Kościoły w diecezji świdnickiej Kategoria:Zabytkowe kościoły w powiecie kłodzkim