Zamek w Lanckoronie

Zamek w Lanckoronie – ruiny średniowiecznego zamku z XIV wieku położonego na Lanckorońskiej Górze, koło Lanckorony w województwie małopolskim.

Administracyjnie zamek położony był w drugiej połowie XVI wieku w powiecie szczyrzyckim województwa krakowskiegoWojewództwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku; Cz. 1, Mapy, plany, Warszawa 2008, k. 4..

Historia

Podczas badań archeologicznych znaleziono w miejscu zamku ceramikę z XII i XIII wieku. W tym czasie mogła istnieć tu warownia drewniana. Ze źródeł pisanych wynika, że murowany zamek został zbudowany na polecenie Kazimierza Wielkiego po 1360 roku jako zabezpieczenie drogi i granicy między ziemią krakowską a Księstwem Oświęcimskim, którego władca Jan I Scholastyk w 1327 roku złożył hołd lenny królowi czeskiemu Janowi Luksemburskiemu. Granica ta przebiegała wówczas u stóp Lanckorońskiej Góry, na zachód od wzniesienia. Po drugiej stronie granicy znajdował się zamek w Barwałdzie.

Dokumenty źródłowe nie podają dokładnej daty budowy zamku; pierwsza wzmianka pochodzi z 1366 roku, gdy wymieniony jest burgrabia o imieniu Orzeszko. Zamek w tym czasie miał kształt prostokąta z dwoma wieżami w naróżach od południa. Wjazd prowadził od wschodu. W 1370 roku król Kazimierz Wielki w testamencie przekazał zamek Zbigniewowi z Brzezia, którego syn, także Zbigniew, zaczął nazywać się Lanckoroński. W XV wieku nadbudowano wieżę czworoboczną o część cylindryczną o wysokości 20 metrów, zbudowano budynek z bramą i część północną. W późniejszym okresie zamek stanowił rezydencję starostów lanckorońskich i kilkakrotnie zmieniał właścicieli. W 1576 roku zamek zajął Albrecht Łaski, wkrótce jednak zamek odbiły wojska królewskie. W 1579 roku, za panowania Stefana Batorego, znalazł się na krótko w posiadaniu Kaspra Biekiesza, pretendenta do tronu w Siedmiogrodzie i dowódcy wojsk węgierskich w służbie Rzeczypospolitej, po czym w latach 80. XVI wieku przeszedł w ręce Mikołaja Zebrzydowskiego, późniejszego marszałka wielkiego koronnego i wojewody krakowskiego, który przygotował tu tzw. rokosz Zebrzydowskiego, wzniecony w 1606 roku przeciwko Zygmuntowi III Wazie. W 1606 roku zamek zdobył stronnik króla Stefan Potocki. W 1655 roku dowódca zamku Jakub Wilkoński poddał zamek Szwedom bez walki.

Zamek znajdował się w rękach Zebrzydowskich do XVIII wieku, gdy starostwo lanckorońskie przeszło na Czartoryskich, a następnie Wielopolskich. Ostatnim starostą lanckorońskim przed zajęciem zamku przez wojska austriackie 6 czerwca 1772 roku w wyniku I rozbioru Polski był hrabia Józef Wielopolski.

Najbardziej znana karta w dziejach zamku w Lanckoronie przypada na okres konfederacji barskiej. W 1768 roku zamek został zajęty przez konfederatów pod wodzą Maurycego Beniowskiego i stał się jednym z ich najważniejszych punktów wypadowych w Małopolsce. W listopadzie 1769 roku przywódca konfederatów Kazimierz Pułaski, stoczył w rejonie zamku zwycięską potyczkę z wojskami rosyjskimi. Na początku 1771 roku francuski inżynier, pułkownik de la Serre rozpoczął wokół zamku zespół fortyfikacji bastionowych. 20 lutego 1771 roku doszło do nieudanej próby zdobycia zamku przez korpus rosyjski pod wodzą Aleksandra Suworowa, który poniósł ciężkie straty i musiał się wycofać (starcie zwane obroną Lanckorony). 21 maja 1771 roku pod murami zamku rozegrała się bitwa pod Lanckoroną, zakończona porażką konfederatów, jednak zamek nie został zdobyty przez wojska rosyjskie.

Zamek lanckoroński został początkowo zaadaptowany przez władze Galicji na więzienie dla przestępców kryminalnych, a następnie, po przeniesieniu go do Wadowic, wysadzony w powietrze. W 1880 roku stała jeszcze ściana południowa i część zawalonej wieży wschodniej. W 1884 roku rozpoczęto rozbiórkę ruin, co doprowadziło do dalszego zniszczenia resztek zamku. Obecnie zachowały się jedynie fundamenty wież i pozostałości muru tarczowego.

Plan zamku Pierwotna warownia z okresu średniowiecza miała kształt zbliżony do prostokąta i posiadała dwie czworoboczne wieże narożne. Prostokątny dziedziniec wewnętrzny był zamknięty od północnego zachodu przez część mieszkalną. W XVIII wieku, po przebudowach, w narożach zamku znajdowały się bastiony armatnie; do głównej bramy prowadził most zwodzony. W 1770 roku konfederaci barscy dokonali napraw i wzmocnienia zamku; przy pomocy inżynierów francuskich zbudowano wówczas zewnętrzne fortyfikacje ziemne, w tym fort o narysie kleszczowym.

Szlaki turystyczne Szczyt Lanckorońskiej Góry stanowi węzeł szlaków turystycznych; koło ruin zamku biegnie niebieski szlak z Brzeźnicy do Kacwina oraz żółty szlak Myślenic do Chełmu Wschodniego.

Zobacz też Zamek w Barwałdzie

Przypisy

Bibliografia Gabriel Leńczyk, Katalog grodzisk i zamczysk z terenu Małopolski, Kraków: Muzeum Archeologiczne w Krakowie, 1983. Juliusz Marszałek, Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach, Warszawa: Wydawnictwo Stanisław Kryciński, 1993.

Kategoria:Fortece I Rzeczypospolitej Kategoria:Zamki Małopolski Kategoria:Zamki w województwie małopolskim Kategoria:Ruiny zamków w Polsce Kategoria:Zamki i pałace starościńskie I Rzeczypospolitej Zamek Kategoria:Fundacje świeckie Kazimierza III Wielkiego