Zamek w Szaflarach – średniowieczny zamek, który znajdował się w Szaflarach, w powiecie nowotarskim, w województwie małopolskim, na terenie Podhala. Zamek popadł w ruinę w pierwszej połowie XVI wieku, zachowały się jedynie fragmenty fundamentów muru.

Historia Zamek, usytuowany na wapiennej skale na lewym brzegu Białego Dunajca, w XIII i XIV wieku należał wraz ze wsią Szaflary do opactwa cystersów ludźmiersko-szczyrzyckich; w 1380 roku, za panowania Ludwika Węgierskiego, został włączony wraz ze wsią do dóbr królewskich.

Początkowo w miejscu tym istniał drewniany gródek, wzniesiony przypuszczalnie w drugiej połowie XIII wieku (według niektórych źródeł około 1245 roku). Niektóre źródła podają na podstawie danych archeologicznych, że gródek w Szaflarach istniał już w XI wieku. Wzniesiony został albo jako strażnica chroniąca przed napadami ziemie klasztoru cystersów w Szczyrzycu, albo przez potomków wojewody krakowskiego Teodora Gryfity.

Wzmianki o zamku pojawiają się w dokumentach z początków panowania Kazimierza Wielkiego: w 1334 roku wspomniany jest „nowy zamek” (łac. castrum novum) w Szaflarach; na dokumencie z 1338 roku figuruje m.in. podpis Piotra ze Słupi (Petrus de Slupi), kasztelana zamku szaflarskiego.

W 1380 roku, za panowania Ludwika Węgierskiego, opat klasztoru cystersów w Szczyrzycu wydzierżawił zamek w Szaflarach Żydowi nawróconemu na chrześcijaństwo, który założył w nim mennicę bijącą fałszywe monety. Ludwik Węgierski położył kres temu procederowi; na jego rozkaz zamek został zdobyty i zniszczony przez starostę krakowskiego Sędziwoja z Szubina. W tym samym roku Szaflary włączono do dóbr królewskich. Trzecia fazy rozbudowy zamku miała miejsce w latach 1470-1480. Wtedy w 1474 roku, za panowania Kazimierza Jagiellończyka, zamek został oddany w dzierżawę Piotrowi Komorowskiemu herbu Korczak, któremu w 1477 roku odebrano mu go za sprzyjanie królowi węgierskiemu Maciejowi Korwinowi. W tym samym roku został opanowany przez wojska królewskie pod dowództwem starosty krakowskiego Jakuba z Dębna, po czym Kazimierz Jagiellończyk przekazał zamek Markowi Ratoldowi, który miał na nim zapisaną od króla należność pieniężną. W tym okresie w dokumentach źródłowych pojawia się nazwa „fortalicja Szaflary” (łac. fortalitium Schaflari).

Zamek popadł w ruinę w pierwszej połowie XVI wieku; według niektórych źródeł był w zupełnej ruinie już przed 1505 rokiem.

Około połowy XIX w., gdy szybko zaczęła się rozwijać turystyka tatrzańska, szaflarska Skałka stała się swego rodzaju atrakcją, odwiedzaną przez turystów, ciągnących góralskimi furkami z Krakowa do Zakopanego. W 1857 r. odwiedziła ją m. in. Maria Steczkowska, która rok później w „Obrazkach z podróży do Tatrów i Pienin” pisała: Po drugiéj stronie drogi wznosi się samotna dosyć wyniosła skała, od drogi zupełnie prostopadła, z drugiéj strony położysta i ślicznym gaikiem odziana; na samym wierzchołku stoi murowana altana. Piękną tę skałę zowią tutaj Skałką (...). Prowadzi na nią wygodna, widać umyślnie zrobiona droga, obsadzona gęstemi krzewami, wśród których rośnie mnóstwo ziół aromatyczną wonią napełniających powietrze. Dosyć obszerny wierzchołek Skałki ogrodzony jest nakształt muru ułożonemi kamieniami (...). Altana zupełnie teraz zaniedbana, stoi otworem; na ścianach mnóstwo napisów różnéj wartości. Ze drzwi altany widok bardzo rozległy i piękny na nowotarską dolinę, na olbrzymi wał Bieskidów zachdzących już stąd lekką mgłą oddalenia, i śnieżne tatrzańskie szczyty (...). Tu jak się domyślać można, stał ów zameczek przez Cystersów zbudowany, a przy końcu 14 wieku zburzony. Na miejsce to zwrócił później uwagę Mieczysław Orłowicz w swym opracowanym tuż przed I wojną światową „Ilustrowanym przewodniku po Galicyi (...)” pisząc, że na ...t. zw. Skałce widać ruiny murów, wedle jednych kaplicy, wedle drugich zameczku Cystersów, zburzonego z rozkazu króla Ludwika, ponieważ żyd dzierżawca bił w nim fałszywą monetę.

W późniejszym czasie teren, na którym znajdował się zamek, został częściowo zabudowany. Zachowała się jedynie część fundamentów muru obwodowego z początku XIV wieku oraz resztki wału usytuowanego od strony południowej. Stanowisko to badano m.in. w 1942 roku, podczas II wojny światowej, w trakcie prac archeologicznych prowadzonych przez niemieckie władze okupacyjne Generalnego Gubernatorstwa.

Architektura Zamek stał na płaskim szczycie o wymiarach 20 na 30 metrów; skała, na której się znajdował, od północy i wschodu kończy się urwiskiem, natomiast zbocza południowe i zachodnie są łagodne. Był konstrukcją murowano-drewnianą; otaczał go mur obwodowy o trzech bokach prostych i jednym boku zaokrąglonym. Wysuwano przypuszczenie, że około 1474 roku Piotr Komorowski dodatkowo wzmocnił zamek kamiennym wałem zaporowym; w tym okresie droga do zamku prowadziła przez drewniany most i barbakan.

Badania archeologiczne 1942 - Rudolf Jamka

Zobacz też zamki nad Dunajcem

Przypisy Hasło „Szaflary” w Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN, t. 11, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968, s. 179

oraz hasło „Szaflary” w Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN, ibid. M. Adamczyk, Historia Gminy Szaflary. I. Okres staropolski, publikacja elektroniczna na stronach internetowych Gminy Szaflary S. Kolodziejski, „Średniowieczne rezydencje obronne małopolskich Gryfitów. Uwagi do problematyki badawczej”, [w:] Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica, nr 20, 1996, s. 82 M. Adamczyk, Historia Gminy Szaflary. I. Okres staropolski, ibid.

Jana Długosza kanonika krakowskiego Dziejów polskich ksiąg dwanaście, przeł. K. Mecherzyński, t. V, ks. 12, Kraków 1870, s. 623

Wałowy Alicja, Materiały z badań archeologicznych na średniowiecznym zameczku w Szaflarach, "Materiały Archeologiczne", Kraków, tom 2, s. 295-332. G. Leńczyk, Katalog grodzisk i zamczysk z terenu Małopolski, Muzeum Archeologiczne w Krakowie, Kraków 1983, s. 31, 103; J. Marszałek, Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach, ibid., s. 211-212 Deutsche Forschung im Osten, 1943, s. 47–53 Dziennik prac wykopaliskowych w Szaflarach, Archiwum Muzeum Archeologiczne w Krakowie

Bibliografia M. Adamczyk, Historia Gminy Szaflary. I. Okres staropolski, publikacja elektroniczna na stronach internetowych Gminy Szaflary G. Leńczyk, Katalog grodzisk i zamczysk z terenu Małopolski, Muzeum Archeologiczne w Krakowie, Kraków 1983 J. Marszałek, Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach, Wydawnictwo Stanisław Kryciński, Warszawa 1993

Kategoria:Zamki Małopolski Kategoria:Zamki w województwie małopolskim Kategoria:Nieistniejące zamki w Polsce Kategoria:Zabytki w powiecie nowotarskim Kategoria:Historia Podhala Zamek