Architektura Ostrowa Wielkopolskiego

Architektura Ostrowa Wielkopolskiego – architektura miasta Ostrów Wielkopolski, siedziby starostwa powiatu ostrowskiego w województwie wielkopolskim, jednego z siedmiu głównych ośrodków tego województwa.

Stary Ostrów thumb|Pod aniołem Do połowy XIX wieku przeważała w Ostrowie zabudowa niska, najwyżej dwukondygnacyjna, najczęściej z elementami klasycyzującymi, właściwa niewielkim miastom handlowym i rolniczym. Przyspieszony rozwój miasta powiązany był z większą kubaturą oraz bogatszą ornamentyką nowych i przebudowywanych budynków. W przeważającej części były to kamienice, ale pojawiają się też nowe okazalsze obiekty użyteczności publicznej (Gimnazjum Męskie, synagoga i in.). Początkowo reprezentują one głównie historyzm i eklektyzm (sąd, Poczta Główna, koszary), później także secesję (wille na obrzeżach starówki, Stara Przepompownia i in.).

W dwudziestoleciu międzywojennym dynamikę rozwoju Ostrowa przyrównywano do Gdyni (p. Historia Ostrowa Wielkopolskiego). Z tego okresu pochodzą liczne klasycyzujące i modernistyczne wille oraz najokazalsze w Ostrowie budynki użyteczności publicznej (Bank Polski, Szkoła Estkowskiego, kościół św. Antoniego).

Ostrów należy do miast, w których największych zniszczeń dokonała nie II wojna światowa, ale lata następujące po niej. Zburzono lub oszpecono część kamienic, w starą zabudowę wpleciono bloki, ograniczono powierzchnię terenów zielonych w centrum, część ulic starówki krytych kostką brukową zalano asfaltem. Złe lata dla ostrowskiej architektury przeciągnęły się jeszcze poza rok 1989, m.in. zburzeniu uległo kilka najstarszych parterowych domów, zniszczeniu w czasie remontów uległo wiele wnętrz i elewacji, estetyka i wkomponowanie nowych budynków budzi kontrowersje. Na koniec lat 90. XX wieku przypada też rewaloryzacja starych założeń parkowych i liczne restauracje (ratusz, willa Kupkego, wiele kamienic). Nowa zabudowa z okresu powojennego reprezentuje przede wszystkim modernizm (kompleks budynków magistrackich, DH Helios i in.) oraz postmodernizm.

Strefa ochrony konserwatorskiej Ze względu na wartość dziedzictwa kulturowego, na obszarze miasta wyodrębniono, objętą rejestrem zabytków, strefę ochrony konserwatorskiej oraz strefy ochrony archeologicznej. Podlega ona ścisłej ochronie konserwatorskiej ze względu na szczególną wartość dobrze zachowanej struktury przestrzennej starego Ostrowa oraz konieczność jej rewaloryzacji (za Lokalnym Programem Rewitalizacji). W 2005 roku powołano stanowisko Miejskiego Konserwatora Zabytków. thumb| Układ urbanistyczny Podlegający ochronie układ urbanistyczny najstarszej części miasta pochodzi najpóźniej z początków XVIII wieku. Prawdopodobnie zawiera odniesienia do układu, jaki Ostrów otrzymał przy lokacji (1404 lub wcześniej). Obejmuje: rynek na planie kwadratu z pięcioma (w przeszłości czterema) wylotami ulic, ulice zatylne (ul. Wiosny Ludów, dawna ul. Żydowska) z ich charakterystyczną zabudową (oficyny, spichrze), sionki (ścionki), wąskie przejścia między kamienicami łączące place i ulice, ułatwiające komunikację w mieście, niegdyś zwiększające też bezpieczeństwo przeciwpożarowe.

„nowa” synagoga to jedyna w Polsce bożnica w stylu mauretańskim, który przed II wojną światową należał do najpowszechniejszych wśród synagog konkatedra św. Stanisława Biskupa, o której Jarosław Iwaszkiewicz, później jeden z najwybitniejszych przedstawicieli estetyzmu w literaturze, pisał w roku 1920: najładniejszy z kościołów współczesnych, jakie widziałem(...) taki artystycznie wykończony w każdym szczególe, że robi nadzwyczajne wrażenie probostwo, neogotyckie Dom Katolicki, neogotycki konwikt arcybiskupi, neobarokowy kościół rzymskokatolicki Najświętszej Marii Panny Królowej Polski i ewangelicko-augsburski pw. Świętej Trójcy zwany Małym Kościółkiem, szachulcowy, najstarszy zachowany w całości obiekt w mieście probostwo, neogotyckie kościół św. Antoniego z Padwy, w czasie II wojny światowej ocalony przed zniszczeniem dzięki zaangażowaniu mieszkańców i zabiegom działaczy konspiracji

Cmentarze Stary Cmentarz położony przy Placu Bankowym, założony prawdopodobnie między rokiem 1782 a 1790 – najstarszy czynny cmentarz katolicki w Polsce, (starszy od Cmentarza Rakowickiego w Krakowie i warszawskich Powązek) „nowy” cmentarz ewangelicko-augsburski przy ulicy Grabowskiej, drzewa pomnikowe, pomnik żołnierzy niemieckich poległych podczas I wojny światowej „nowy” cmentarz rzymskokatolicki przy ulicy Limanowskiego, pomnik poległych powstańców wielkopolskich, groby między innymi Walentego Śmigielskiego, Stefana Rowińskiego, Jana Mertki, Aleksandra Dubiskiego, Tadeusza Jankowskiego, Wojciecha Sikory, Lecha Ziemskiego, Leona Płotki, Czesława Majorka pozostałości po dwóch kirkutach (w miejscu jednego utworzono lapidarium)

Budynki użyteczności publicznej thumb|Budynek poczty z 1886 r.

ratusz miejski w Rynku, początkowo klasycystyczny, po przebudowach zyskał cechy neorenesansu niderlandzkiego. I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kompałły i Wojciecha Lipskiego, dawne Gimnazjum Męskie, klasycystyczne II Liceum Ogólnokształcące im. Władysława Reymonta, dawne Gimnazjum Żeńskie, o cechach neorenesansu Bank Polski (później BZ WBK) przy placu Bankowym, z lat 30., modernistyczny, częściowo zachowane stylowe wnętrza. Wybudowany w latach 1928–1930, według projektu Stanisława Filasiewicza, głównego architekta Dyrekcji Banku Polskiego w Warszawie. W mieszkaniu pracowniczym mieszkał (na przełomie lat 40. i 50.) wraz z ojcem (dyrektorem tego banku) Krzysztof Trzciński (Komeda) tzw. Stara Przepompownia, przy ulicy Raszkowskiej, z 1911 roku, secesyjna, zbudowana w manierze charakterystycznej dla architektury willowej, przy czym od samego początku planowana była jako przepompownia. Przyozdobiona zabytkowymi witrażami przedstawiającymi ostrowskie budynki związane z gospodarką komunalną (ratusz, gazownię, wodociągi) Sąd Rejonowy, dawny Lands- und Amtsgericht, u zbiegu ulicy Sądowej i placu Rowińskiego, początkowo neogotycki (tzw. styl normandzki), po przebudowie nabrał cech modernistycznych, powstał w 1863 roku z fundacji księcia Bogusława Fryderyka Radziwiłła tzw. Poczta Główna przy ulicy Kolejowej, eklektyczna, z elementami neorenesansowymi, z 1886 roku Gimnazjum nr 1 im. Polskich Noblistów – (tzw. Szkoła Estkowskiego) w pobliżu placu Bankowego, utrzymana w tzw. stylu dworkowym z barokizującym szczytem, z lat 1927–1928 dawna Grand-Cafe przy ulicy „krótkiej” Wrocławskiej, później dom handlowy, obiekt neobarokowy, z dekoracyjną attyką i portykiem z tarasem, pochodzi z przełomu XIX i XX wieku dawny Dom Handlowy Słońce, dawne Kino Słońce, Kino Pałacowe, przy ulicy Raszkowskiej, z lat 1910–1911, secesyjne, z barokizującym szczytem, bogato zdobioną mansardą i stylowym frontonem dawny Teatr Miejski, później sala Centrum Ostrów, przy ulicy Wolności, wybudowany w 1910 roku, posiada cechy neobarokowe i modernizmu dawna Strzelnica Miejska, później część centrum kultury Centrum Ostrów oraz Kawiarnia Literacka, przy ulicy Wolności, wybudowana w 1875 roku, neorenesansowa dawna Straż Pożarna, później Inspektorat Ruchu Drogowego, przy ul. Staszica, z liczącą 17 m drewnianą wieżą służącą dawniej głównie do suszenia węży strażackich dawna wieża ciśnień, z pocz. XX wieku, położona w Parku A. Mickiewicza dawny Zollamt, neogotycki, przeł. XIX i XX wieku, przy ul. Partyzanckiej

Koszary Stare Koszary (zwane dawniej koszarami Moltkego) przy ulicy Wolności, o neogotyckich szczytach, z 1867 roku, przeznaczone dla piechoty, dwa masywne budynki koszarowe oraz budynki gospodarcze, ob. filia UAM, Zespół Szkół Usługowych. Koszary Ułańskie przy ulicy Kolejowej, z lat 1897–1899, przeznaczone dla jazdy, cechy zabytkowe zachowała część budynków koszarowych oraz lazaret i kasyno oficerskie Nowe Koszary, przy ulicy Kościuszki, z 1897 roku, przeznaczone dla piechoty, cechy zabytkowe zachowała część budynków koszarowych, później Zespół Szkół Polsko-Kanadyjskich, Muzeum Garnizonu Ostrowskiego

Zabudowa przemysłowa Fabryka Wagon, modernistyczna, z lat 20. XX wieku Stara Gazownia, neogotycka, z końca XIX wieku wagonownia, w przeszłości parowozownia, eklektyczna, z początku XX wieku

Domy Zespół kamienic z XIX i XX wieku. W przeważającej części wielokondygnacyjne. Reprezentują głównie historyzm (neorenesans, neobarok, wiele eklektycznych) oraz secesję. Uzupełnienie stanowią pojedyncze kamienice modernistyczne i funkcjonalistyczne z lat międzywojennych oraz pozostałości starej niskiej zabudowy z dekoracją klasyczną. Do najciekawszych należą: Rynek: kamienica aptekarza Mierzejewskiego (nr 26), secesyjna, z rzeźbą Eskulapa i ornamentyką aptekarską kamienica „Pod Aniołem” (nr 1–2), jeden z najstarszych domów w Ostrowie, z początku XIX wieku, z rzeźbą anioła i maszkaronami kamienica nr 22, z poł. XIX wieku, w sieni malowidła ostrowskiego malarza Stanisława Kajzera przedstawiające Wawel i ratusz poznański Hotel Polonia (nr 34), w czasach pruskich hotel Pod Białym Orłem, z XIX wieku, po przebudowie secesyjna ulica Kościelna: kamienica nr 9, z końca XIX wieku, neorenesansowa (renesans francuski), bogato zdobiona, z niewielką wieżyczką, ornamentyka, maszkarony i płaskorzeźby także w sieni plac Stefana Rowińskiego: kamienica Stefana Rowińskiego (nr 1) z 1920 roku, w przeszłości siedziba Gazety Ostrowskiej (tablica pamiątkowa), secesyjna Bank Kupiecki (nr 3), neorenesansowa, znajdowała się tu, w listopadzie 1918 Powiatowa Rada Ludowa (Republika Ostrowska), później Sanepid Kasa Pożyczkowa Miasta Ostrowa (nr 2) ulica Gimnazjalna: kamienica nr 20 z pocz. XX wieku, secesyjna, gościła Jarosława Iwaszkiewicza w 1920 roku, galeria „U szewca” ulica Wiosny Ludów (dawna Szpitalna): kamienica nr 2, neobarokowa ulica „krótka” Wrocławska: Landratura (nr 22), późniejszy Dom Powiatowy, pochodzi XIX wieku, neorenesansowa kamienica drukarza Hoffmana (nr 34) z 1910 roku, drewniane bogato zdobione balkony, na klatce schodowej witraże, najokazalszy przedstawia Jana Gutenberga domy Bojanowskich (nr 42 i 44), dawne budynki poczty i stacji dyliżansów z połowy XIX wieku, jedyne w Ostrowie z herbem rodowym (Junosza) nad wejściem ulica Zamenhofa (dawna Fabryczna): kamienica nr 13 i 13a z 1909 roku, secesyjna, masywny budynek z bogatą ornamentyką, w latach 50. działało tu tajne stowarzyszenie kulturalne, w którego spotkaniach uczestniczył młody Krzysztof Komeda ulica Kolejowa (pocz. Stodolna): domy „Pod Filarami” (nr 4 i 6) z pocz. XX wieku, w stylu tzw. secesji berlińskiej, posiadają podcienia wsparte na kolumnach kamienica nr 25, z początku XX wieku, secesyjna, jedna z najbogatszych w ornamentykę ulica Raszkowska: kamienica nr 12, 14 i 16 należą do przykładów neorenesansu włoskiego kamienice nr 58 i 64, przykłady secesji, w tej drugiej mieszkał w czasie służby wojskowej w Ostrowie Manfred von Richthofen, słynny później jako as lotnictwa Czerwony Baron ulica Kaliska: kamienica burmistrza Kaspra Heinricha Gärtnera (nr 4), najstarszy murowany dom w mieście z sygnaturą KHG 1797 kamienice nr 20 i 22, z 1906 roku, odwołują się do historyzmu, pierwsza z malowidłami Stanisława Kajzera w sieni, druga ze zdobionym, drewnianym balkonem kamienica „Pod Lwem”, z maszkaronem-lwem i mozaikowym dachem ulica Partyzancka (dawna Zdunowska): Domy Spółdzielni Urzędników z początku XX wieku, szereg secesyjnych domów, w jednym z nich mieszkał późniejszy lotnik Dywizjonu 303 Mirosław Ferić ulica Ogrodowa: domy pracowników kolei z początku XX wieku, szereg wysokich secesyjnych domów z szachulcem ulica Wolności (d. Koszarowa):

Architektura Ostrowa Wielkopolskiego

Źródło i licencja