Federico Fellini (ur. 20 stycznia 1920 w Rimini, zm. 31 października 1993 w Rzymie) – włoski reżyser i scenarzysta filmowy, jeden z czołowych przedstawicieli europejskiego kina autorskiego drugiej połowy XX wieku. Karierę rozpoczynał jako scenarzysta współpracujący z przedstawicielami włoskiego neorealizmu, m.in. Robertem Rossellinim, z czasem jednak wypracował własny, rozpoznawalny styl, łączący elementy baroku, estetyki cyrkowej oraz onirycznej wizyjności.
Do najbardziej znanych filmów w jego dorobku należą La strada (1954), Noce Cabirii (1957), Osiem i pół (1963) oraz Amarcord (1974) – nagrodzone Oscarami dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego – a także Słodkie życie (1960), uhonorowane Złotą Palmą na Festiwalu Filmowym w Cannes. W 1993 roku otrzymał Oscara honorowego za całokształt twórczości. Przez większą część swojej kariery reżyserskiej, od Białego szejka (1952) do Próby orkiestry (1979), współpracował z kompozytorem Nino Rotą, a od 1943 roku pozostawał w związku małżeńskim z aktorką Giuliettą Masiną, która zagrała w wielu jego filmach.
Twórczość Felliniego łączyła elementy realizmu magicznego i surrealizmu z pogłębioną analizą psychologiczną postaci, co pozwalało reżyserowi balansować między rzeczywistością a sferą wyobraźni. Wpływ jego twórczości na kolejne pokolenia reżyserów był na tyle istotny, że w krytyce filmowej upowszechnił się przymiotnik felliniano, odnoszący się do filmów o bujnej, ekstrawaganckiej wyobraźni wizualnej. W przeprowadzonej w 2002 roku ankiecie magazynu „Sight and Sound” Fellini zajął siódme miejsce na liście najważniejszych reżyserów w historii kina według krytyków oraz drugie miejsce na analogicznej liście sporządzonej przez samych reżyserów.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Federico Fellini urodził się 20 stycznia 1920 roku w Rimini. Jego ojciec, Urbano Fellini, pracował jako komiwojażer i z racji zawodu często przebywał poza domem. Matka, Ida, zajmowała się prowadzeniem gospodarstwa domowego.
Fellini wielokrotnie opowiadał w wywiadach historię o tym, jak w dzieciństwie uciekł z domu, by przyłączyć się do wędrownego cyrku. Wydarzenie to jednak nigdy nie miało miejsca i służyło ubarwieniu jego biografii. W 1929 roku ukończył katolicką szkołę podstawową.
Fellini nie przejawiał szczególnego zainteresowania nauką szkolną. Po jej ukończeniu w 1938 wyjechał z rodzinnego Rimini do Florencji, a następnie do Rzymu, gdzie rozpoczął studia prawnicze, by uniknąć służby wojskowej. Dołączył do redakcji pisma satyrycznego „Marc’Aurelio”, gdzie do 1942 publikował setki rysunków oraz prowadził rubrykę humorystyczną. W Rzymie poznał aktora rewiowego Aldo Fabriziego, dla którego pisał humorystyczne monologi i skecze radiowe. W jednej z tych produkcji występowała młoda aktorka Giulietta Masina; para poznała się w tym okresie, a w 1943 zawarła związek małżeński. Mieli jednego syna, Piera Federica, urodzonego i zmarłego w 1945 wskutek powikłań poporodowych.
W Rzymie nawiązał również kontakt z Robertem Rossellinim, jednym z głównych przedstawicieli włoskiego neorealizmu. Fellini został współscenarzystą dialogów filmu Rzym, miasto otwarte (1945), co przyniosło mu pierwszą nominację do Oscara za scenariusz. Wkrótce potem był współscenarzystą i asystentem reżysera przy kolejnym filmie Rosselliniego, Paisà (1946). Współpracował również jako scenarzysta z Pietro Germim (m.in. przy filmie Droga nadziei, 1950) oraz z Albertem Lattuadą, z którym napisał scenariusze do Senza pietà (1948) i Il mulino del Po (1949). Nie został natomiast uwzględniony w napisach filmu Luigiego Comenciniego Persiane chiuse (1951).
Od wędrówki do widowiska mały|Alberto Lattuada i Federico Fellini na planie Świateł variété (1950) Po okresie pracy scenariuszowej u innych reżyserów Fellini zadebiutował jako reżyser filmem Światła variété (Luci del varietà, 1950), zrealizowanym wspólnie z Albertem Lattuadą, o wędrownej trupie cyrkowców. Wśród badaczy panuje zgoda, że o ile Lattuada odpowiadał przeważnie za aspekty produkcyjne filmu, o tyle treść oraz klimat filmu były wytworem Felliniego. Historyk Peter Bondanella pisał, że za sprawą tego filmu Fellini zerwał ze scenariuszami neorealistycznymi i zaznaczył charakterystyczne cechy dalszej twórczości reżysera:
opustoszałe place odzwierciedlające nieautentyczność egzystencji, samotność i osamotnienie bohaterów; gorączkowe nocne zabawy, po których nieuchronnie nadchodzi poranny moment prawdy; korowody licznych komicznych postaci o groteskowych lub niezwykle zabawnych cechach fizycznych, uchwycone w ujęciach z jazdy kamery lub obserwowane poprzez powolne panoramy.
Jego pierwszym samodzielnym filmem był Biały szejk (Lo sceicco bianco, 1952), powstały na podstawie szkicu scenariusza, który sporządził inny reżyser, Michelangelo Antonioni. Bohaterka filmu, młoda mężatka Vanda, ulega fascynacji światem komiksu. Zlecenie na realizację filmu Fellini otrzymał od producenta Carla Pontiego. Podczas pierwszego dnia samodzielnej pracy reżyserskiej zaobserwował zupełny chaos w ekipie filmowej, któremu początkowo nie był w stanie podołać. Ponti rozważał jego zwolnienie, ale Fellini przeforsował decyzję o kręceniu początkowo planowanej, trudnej sceny oceanicznej na plaży; przejął też odpowiedzialność za kształt artystyczny filmu.
Światła variéte oraz Biały szejk poniosły porażkę komercyjną. Kolejny film, w Polsce znany jako Wałkonie (1953, tytuł oryginalny I vitelloni), przełamał jednak złą passę reżysera i został nawet nagrodzony Srebrnym Lwem na 14. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji. Tematem filmu są losy młodych mężczyzn z nadmorskiego miasteczka inspirowanego Rimini, pozbawionych życiowego celu. W retrospektywnej recenzji dla „Senses of Cinema” Jonathan Dawson pisał, że film Felliniego „skrzy się buntowniczą energią, a zarazem przenika go swoista melancholia związana z kształtowaniem się Felliniego jako młodego artysty: wyznacza on zarówno centralny punkt, jak i kres jego twórczego terminowania na drodze do miana wielkiego reżysera”. mały|lewo|Federico Fellini za kamerą podczas zdjęć do Niebieskiego ptaka (1955) Sukces artystyczny i komercyjny Wałkoni pozwolił Felliniemu uzyskać zgodę na sfilmowanie utworu La strada (1954), który przyniósł Felliniemu pierwszego Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego. Fabuła – przypowieść utrzymana w konwencji bliskiej realizmowi magicznemu – opowiada o wędrującej trupie cyrkowej, dziewczynie imieniem Gelsomina (Masina) i brutalnym Zampanie (Anthony Quinn), który po jej śmierci konfrontuje się z konsekwencjami swojego postępowania. Brian Eggert z portalu Deep Focus Review tłumaczył przyczyny powodzenia filmu: „Wraz z La strada Fellini odcina się od neorealizmu i wyraża się w sposób czysty […]. Choć La strada może być bolesnym odbiciem życia Felliniego, pozostaje enigmatyczną baśnią, której interpretacja jest tak ściśle związana z osobą autora, że trudno się oprzeć pokusie projektowania na nią własnych znaczeń”.
Il bidone (1955, w polskiej dystrybucji jako Niebieski ptak) łączy obserwację życia drobnych oszustów z motywem poszukiwania głębszego sensu istnienia ludzkiego. Film został przeciętnie przyjęty; John C. Cocks z „Film Quarterly” komentował, iż Il bidone „jest w gruncie rzeczy kamieniem milowym i punktem wyjścia – szkicem tematów, które zostaną rozwinięte później, z o wiele większą pasją i elokwencją, w Cabirii, Słodkim życiu i 8½”. Podobną tematykę – tym razem skupioną na postaci rzymskiej prostytutki – podejmuje dzieło Noce Cabirii (Le notti di Cabiria, 1957), nakręcone z Masiną w roli głównej; współscenarzystą filmu był Pier Paolo Pasolini. Film został pozytywnie przyjęty przez krytykę filmową i zapewnił Felliniemu drugiego Oscara za najlepszy film nieanglojęzyczny. Roger Ebert pisał, że na tle dotychczasowej neorealistycznej twórczości Felliniego „Noce Cabirii mają charakter przejściowy – zapowiadają wizualną swobodę Słodkiego życia, pozostając jednocześnie wciąż wrażliwe na realny świat powojennego Rzymu”.
mały|Fellini i Anita Ekberg na planie Słodkiego życia (1960) Słodkie życie (La dolce vita, 1960) to satyra na kondycję powojennej kultury europejskiej. Film, zrealizowany jeszcze w czerni i bieli, z muzyką Nino Roty, składa się z epizodów ukazujących m.in. środowisko dziennikarzy i fotoreporterów (od włoskiego słowa paparazzo wywodzi się późniejszy międzynarodowy termin „paparazzi”) oraz środowisko rzymskiej arystokracji. Podczas prac nad filmem Fellini poróżnił się z dotychczasowym producentem swoich filmów, Dino De Laurentiisem, który namawiał reżysera do nakręcenia konwencjonalnej komedii. Ostatecznie produkcją zajęli się i , którzy zapewnili Felliniemu znacznie większą swobodę. W obsadzie znaleźli się między innymi Marcello Mastroianni jako niespełniony paparazzo oraz zagraniczne aktorki Anouk Aimée i Anita Ekberg. Film spotkał się w momencie premiery z krytyką ze strony Kościoła katolickiego ze względu na bluźnierczą początkową scenę przelotu helikoptera z rzeźbą Jezusa Chrystusa, odczytywaną przez katolików jako parodia ponownego przybycia Chrystusa. Kontrowersje wywołało również spojrzenie na współczesne Włochy jako targane dekadencją i konsumpcjonistyczną zgnilizną. Pasolini w swej recenzji filmu jednak podkreślał, że paradoksalnie diagnoza Felliniego jest optymistyczna i odzwierciedla wiarę reżysera w odrodzenie katolicyzmu. Słodkie życie dzięki barokowemu stylowi narracji zdobyło Złotą Palmę na Festiwalu Filmowym w Cannes, lecz w krajach katolickich wielokrotnie narażało się na cenzurę; przykładowo we frankistowskiej Hiszpanii film nie był wyświetlany aż do 1975 roku.
Trzeciego Oscara Fellini zdobył za film Osiem i pół (Otto e mezzo, 1963). Autorskie dzieło Felliniego było pierwszym w jego dorobku, które odeszło od tradycyjnej narracji powieściowej; tytuł nawiązuje do liczby zrealizowanych wcześniej przez reżysera filmów pełnometrażowych i nowel. Fabuła dotyczy reżysera filmowego Guida (w tej roli Marcello Mastroianni), zmagającego się z kryzysem twórczym podczas pracy nad filmem, oraz przeplata się ze wspomnieniami z jego dzieciństwa i wyobrażeniami. Film bywa odczytywany jako utwór autotematyczny, dotyczący procesu twórczego i poszukiwania tożsamości artysty. Ebert pisał o Ośmiu i pół jako „najlepszym filmie o robieniu filmów wszech czasów”; reżyser Terry Gilliam uznał film za „esencję kina”. Zdaniem Wheelera Winstona Dixona Osiem i pół stanowi „dokument osobistego wyzwolenia dla jego reżysera, a dla widzów – świadectwo triumfu ludzkiego ducha twórczego”.
Kolor, kryzys twórczy i późna twórczość Pierwszym barwnym dziełem Felliniego była nowela Kuszenie doktora Antoniego, część filmu zbiorowego Boccaccio ’70 (1962). Pierwszym pełnometrażowym filmem fabularnym nakręconym przez reżysera w kolorze – Giulietta i duchy (Giulietta degli spiriti, 1965). Film charakteryzuje się stosowaniem dużych jednolitych płaszczyzn koloru, w tym intensywnej czerwieni, oraz kontrastowym operowaniem światłem. Fabuła dotyczy kobiety zdradzanej przez męża, zmagającej się z lękami i wizjami. Erika Suderburg w krótkiej charakterystyce Giulietty i duchów podkreśliła queerowy aspekt filmu: „Mężczyźni są ozdobni, przymilni i łagodni, choć obłudni. Performans kobiecości […] (z wyjątkiem Giulietty) jest rozległy, przesadny i podniosły”. Film został przyjęty z rezerwą przez krytyków; w magazynie „Time” pisano: „Choć Giulietta i duchy oferuje widowisko zarazem osobliwe i kuszące, jest to oczywista, pretensjonalna intelektualna gra w trzy karty, która pochłania ogromne ilości energii tylko po to, by odkryć groch pod skorupką”.