Emilia Topas-Bernsztajnowa, ps. „Marian Orlicz”, krypt. „B”, „e.t.b.”, „Emilia T.B.” (ur. ok. 1845 w Warszawie, zm. 2 marca 1921 w Tomaszowie Mazowieckim) – nauczycielka i działaczka społeczna, pisarka, korespondentka czasopism i autorka artykułów publicystycznych, właścicielka księgarni w Tomaszowie Mazowieckim. Autorka pierwszej (niewydanej) monografii Tomaszowa Mazowieckiego.
Stosunki rodzinne Była córką Joachima Selmana i Salomei z Gruszkowskich. Nosiła żydowskie imię Minna. Otrzymała staranne wykształcenie. Wyszła za mąż za nieznanego z imienia Topasa (prawdopodobnie za Feliksa Topasa, zm. w roku 1881 w Warszawie). Była matką Jana Joachima Topasa (ur. 5 kwietnia 1873 w Warszawie), publicysty, dziennikarza, autora nowel i publikacji naukowych z zakresu historii sztuki. Po śmierci pierwszego męża poślubiła Icka Bernsteina (Bersztajna), ajenta tomaszowskiego (i zarazem nałogowego hazardzistę). W Warszawie i innych miastach Królestwa Polskiego pracowała w księgarstwie.
Pobyt w Tomaszowie Mazowieckim Około 1890 roku osiedliła się w Tomaszowie Rawskim (Mazowieckim). Tu ok. 1895 roku założyła księgarnię i bibliotekę prywatną dostępną dla ogółu mieszkańców. Promowała edukację i czytelnictwo. Bezrobotnym wypożyczała książki za darmo. Posiadała także pozycje książkowe zakazane przez cenzurę, które umiejętnie dystrybuowała tak w środowisku polskim, jak żydowskim.
Od chwili osiedlenia się w Tomaszowie Emilia Topas-Bernsztajnowa zainteresowała się historią i pięknem okolic. Pozostawiła opis miasta i okolic, uwydatniając m.in. piękno „Modrych Wód”, czyli Niebieskich Źródeł. Dostrzegała też biedę, analfabetyzm i zacofanie ubogiej ludności żydowskiej. W publikacjach przedstawiała najczęściej proletariat, głównie żydowski. W twórczości literackiej pokazywała, że zło rodzi kolejne zło. Szerzyła potrzebę czynienia dobra, niesienia pomocy ubogim, chorym i cierpiącym.
Czynnie działała w Towarzystwie Pomocy Ubogim. Organizowała kwesty i przedstawienia na rzecz potrzebujących. Była zwolenniczką asymilacji polsko-żydowskiej z zachowaniem rodzimej kultury i religii.
W Tomaszowie Mazowieckim mieszkała do roku 1914. Okres I wojny światowej spędziła w Paryżu. Pod koniec roku 1920 powróciła do Polski. Zmarła 2 marca 1921 roku w Tomaszowie Mazowieckim w wieku 76 lat.
Twórczość i publikacje Książki Tragiczny etap, Warszawa-Piotrków 1901, Nakład i własność księgarni A. Pańskiego, s. 68. Dedykacja: „Synowi ukochanemu ten drobiazg poświęca / matka”. Spis treści: Na rozdrożu, s. 5–21; Orzeł, s. 25–32; Tragiczny etap, s. 35–41; Lena, s. 42–68. Z cichych dramatów, Łódź – Warszawa 1906, Nakład Ludwika Fiszera, 16o, s. 112. Dedykacja: „Moim drogim Janiowi i Jance”. Spis treści: Z cichych dramatów, s. 1–8; Orzeł, s. 9–16 (= Tragiczny etap, 1901, s. 25–32); Odwieczny kościółek. Obrazek z natury, s. 17–23; Lena, s. 24–44 (= Tragiczny etap, 1901, s. 42–68); Trzy wróżki. Fantazya, s. 45–50; Każdy sobie czyni. Bajka, s. 51–57; Suum cuique, s. 58–73; Bociany, s. 74–79; Z notatek degeneratów, s. 80–88; Fioraja. Z warszawskiego bruku, s. 89–99; Vanitas vanitatis, s. 100–104; Białe róże – smutne róże, s. 105–112. Z nizin, Warszawa – Lwów 1909 (Nowości Literackie, t. 17), Księgarnia St. Sadowskiego, 16o, s. 106. Na wkładce portret autorki. Dedykacja: „Dalekim przestrzenią a blizkim mi sercu poświęcam”. Spis treści: „Wesiele”. Obrazek z życia, s. 1–28; W rekruty (Akwatynta), s. 29–41; Jak to Michałkę złe opętało. Obrazek mazurski, s. 42–53; Gdzież jest radość, gdzie ostoja na burzliwym świecie?, s. 54–64; Pietrek (obrazek z warszawskiego bruku), s. 65–69; Krwawy posiew, s. 70–74; Z cyklu: „Bohemia”, s. 75–78 [tekst napisany w Paryżu, we wrześniu 1907 r.]; Ulina, s. 79–83; Na rozdrożu, s. 84–95; Zapoznany, s. 96–106. Matka, dramat wystawiony w Tomaszowie Maz. w sali Neufelda (1911) i w Łodzi w Łódzkim Teatrze Żydowskim J.G. Zandberga (1912). Bez kompromisów, sztuka wystawiona w Łódzkim Teatrze Żydowskim J.G. Zandberga (1912). Monografia miasta fabrycznego [Tomaszowa], publikacja niewydana (ukończona ok. 1912 r.) – W 1913 roku tłumaczka Stefania Goldenring przygotowywała niemiecką edycję tej monografii. Autodafe – w cichym domku, wyd. pod pseudonimem Marian Orlicz (b. m. 1916).
Niektóre artykuły Tomaszów Rawski, miasto fabryczne, „Ateneum” 92, 1898, t. 4, z. 1, s. 115–132 Nowy Rok, „Kurier Tomaszowski” 1921, R. 1, nr 1, s. 3.
Bibliografia Jankowski E. (red.), Słownik pseudonimów pisarzy polskich XV w. – 1970 r., t. 2, Wrocław – Warszawa – Kraków 1995, s. 743; t. 4 (A-Ż. Nazwiska), Wrocław – Warszawa – Kraków 1996, s. 38 (tu błędna informacja, że Emilia Topas-Bernsztajnowa wyemigrowała ok. 1932 do USA i tam zmarła po r. 1938). Cz.Ł., Powieść polska na targu niemieckim, „Świat” R. 7, 1912, nr 49 (z dn. 7 XII 1912 r.), s. 10 Wiera Rudź, Wspomnienie [o Emilii Topas-Bernsztajnowej], „Głos Robotniczy” 1961, R. 17, nr 57, s. 4 (wyd. ABC). Włodzimierz Rudź, Bernsztajnowa Emilia, w: Treichel I. (red.), Słownik pracowników książki polskiej, Warszawa-Łódź 1972, s. 61 (biogram). Krzysztof Tomasz Witczak, Słownik biograficzny Żydów tomaszowskich, Łódź – Tomaszów Mazowiecki 2010: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 217–219 (fot., bibl., biogram autorstwa K.T. Witczaka i J. Wojniłowicza), . Jerzy Wojniłowicz, Emilia Topas-Bernsztajnowa, „Gazeta Łódzka”, dodatek do „Gazety Wyborczej” nr 201 z dn. 28 VIII 2009 r., s. 18.
Linki zewnętrzne Dzieła Emilii Topas-Bernsztajnowej w bibliotece Polona
Kategoria:Polscy regionaliści Kategoria:Polscy pisarze Kategoria:Polscy Żydzi Kategoria:Ludzie związani z Tomaszowem Mazowieckim Kategoria:Urodzeni w 1845 Kategoria:Zmarli w 1921