Trosky – ruiny zamku położone na szczycie wzgórza o tej samej nazwie, w obrębie katastralnym gminy Troskovice, w powiecie Semily, w kraju libereckim. Znajdują się na terenie Obszaru Chronionego Krajobrazu Czeski Raj, a zarazem również Geoparku Czeski Raj. Zamek jest własnością państwa, a jego zarząd sprawuje Narodowy Instytut Zabytków. Od 2002 roku należy do grona narodowych zabytków kultury.
Trosky są symbolem Czeskiego Raju i jednym z najczęściej odwiedzanych zamków w Czechach. W górnych partiach wzgórza znajduje się obszar chroniony pomnika przyrody Trosky. Wzgórze, o wysokości 511 m n.p.m. (stożek Panna), jest najwyższym punktem Wyżyny Vyskeřskiej. Wysokość stożka Baba sięga 502 metrów n.p.m.
Zamek został założony w XIV wieku. Odegrał ważną rolę w czasie wojen husyckich, kiedy należał do panów z Bergova i wraz z innymi zamkami w okolicy stanowił opokę dla strony katolickiej. W tym okresie zamek wytrzymał dwa oblężenia, a zdobyty został dopiero w 1469 roku przez wojska króla Jerzego z Podiebradów. Od drugiej połowy XV wieku Trosky przestały pełnić funkcję siedziby panów feudalnych. Należały do dóbr zamku Kost, a później do Hrubej Skały. W ostatniej fazie wojny trzydziestoletniej zamek był naprzemiennie zajmowany i zdobywany przez oddziały szwedzkie oraz cesarskie. Po wojnie przestano go utrzymywać i stopniowo popadł w ruinę.
Nazwa Nazwa Trosky wywodzi się od rzeczownika pospolitego troska, który oznacza szczątki czegoś rozbitego, a w przypadku zamku nawiązuje do rozpadających się skał. W źródłach pisanych nazwa zamku pojawia się w formach: „z Trosk” (1397, 1399), „in Trosky” (1435) oraz „zradú dosehli hradu Trosk” (1439).
Historia Za założyciela zamku Trosky bywa uważany Čeněk z Vartenberka. Pierwsza pisemna wzmianka o zamku pochodzi z 1396 roku, kiedy Čeněk już nie żył i został wymieniony wraz z przydomkiem „z Trosk”. Zgodnie z wynikami badań archeologicznych, zamek został założony w XIV wieku; znacznie wcześniej niż wskazuje na to pierwsza wzmianka pisemna. mały|lewo|Wieża Baba W chwili swojej śmierci Čeněk nie był już właścicielem zamku. Na początku lat dziewięćdziesiątych XIV wieku trudności finansowe zmusiły go do odstąpienia zamku królowi Wacławowi IV. Od niego Trosky otrzymał Otto III z Bergova, w którego dobrach zostały po raz pierwszy wymienione w 1399 roku. Po ojcu zamek odziedziczył Otto młodszy z Bergova, który w 1415 roku wraz z Janem Městeckým z Opočna napadł i splądrował klasztor w Opatovicach. W czasie wojen husyckich Trosky należały, obok Kostu, Kumburka, Frýdštejna, Bezdězu i Ralska, do silnych punktów oporu katolików, które pośredniczyły w utrzymywaniu łączności między Czechami a łużyckim Związkiem Sześciu Miast. Husyci bezskutecznie próbowali zdobyć zamek w latach 1424 i 1428. W roku 1438 lub 1439 zamek został napadnięty i zajęty przez buntowników Kryštofa Šofa z Helfenburka oraz niejakiego Švejkara, którzy pojmali Otto młodszego. Trosky i pobliski Valdštejn zostały następnie oblężone przez wojska landfrydu wschodnioczeskiego i bolesławskiego, lecz nie zdołano ich zdobyć. Spór o zamek trwał aż do 1444 roku, kiedy bandyci Šofa zostali pokonani przez wojska zgorzeleckie i żytawskie. Zamek ponownie przypadł Ottowi, który jednak wkrótce potem zmarł, a majątek po ojcu odziedziczył Jan z Bergova.
Jan z Bergova sprzedał Trosky w 1455 roku Janowi Zajícowi z Hazmburka, który przyłączył je do dóbr zamku Kost. Jako członek Związku Zielonogórskiego występował on przeciw królowi Jerzemu z Podiebradów i od Macieja Korwina uzyskał formalny urząd najwyższego kanclerza Królestwa Czeskiego. Z tego powodu w 1467 roku królewskie wojsko Jerzego z Podiebradów obległo zamek Kost, aby zmusić zbuntowanego szlachcica do posłuszeństwa. Skutek tego działania nie okazał się trwały, dlatego dwa lata później Jerzy z Podiebradów oblegał nie tylko Kost, lecz także Trosky, Budyně nad Ohří, Hrubą Skałę i Návarov. Z wyjątkiem Kostu wszystkie te zamki zostały zdobyte. Załoga Trosk poddała się po 28 sierpnia 1469 roku, a zamek zajęły oddziały królewskie. Jan Zajíc z Hazmburka porozumiał się z królem, jego czyny zostały mu wybaczone, a majątek zwrócony. Następnie Trosky pozostawały aż do jej śmierci w rękach córki Jana, Agnieszki, zamężnej ze Zdeňkiem ze Šternberka. mały|Wschodnia część rdzenia zamkowego z wieżą Panna Jan Zajíc z Hazmburka zmarł w 1495 roku, a rok później także jego syn Mikołaj. Majątek rodowy odziedziczył bardzo młody syn Mikołaja, Jan, którego opiekunem został Zdeněk Lev z Rožmitálu. To właśnie on 2 czerwca 1497 roku sprzedał Kost wraz z Troskami i innymi dobrami Janowi ze Šelmberka. Po jego śmierci w 1508 roku Trosky odziedziczył syn, Jindřich ze Šelmberka i Kostu, który popadł w znaczne zadłużenie. Aby spłacić długi wobec swojego największego wierzyciela, przekazał zamki Kost i Trosky Janowi z Bibrštejna. Po jego synu, Kryštofie z Bibrštejna, zamek przeszedł w ręce Lobkoviców, spośród których Kryštof z Lobkovic wraz z żoną Anną sprzedali w 1559 roku Trosky z przynależnościami Jindřichowi ze Smiřic za 6500 kop czeskich groszy.
Właściciele nie rezydowali na Troskach już od drugiej połowy XV wieku i na zamku mieszkali jedynie urzędnicy zarządzający dobrami. Po śmierci Albrechta Jana Smiřickiego w 1618 roku jego majątek został skonfiskowany, a Trosky w 1622 roku uzyskał Albrecht z Valdštejna. W czasie wojny trzydziestoletniej zamek służył jako twierdza, którą w 1639 roku zdobyli Szwedzi. Rok później zamek odbiły wojska cesarskie, a załogi obu stron zmieniały się na nim aż do 1648 roku, kiedy to zamek został po raz ostatni zdobyty i spalony przez wojska cesarskie. Następnie zamek powoli popadał w ruinę, lecz według Bohuslava Balbína w 1681 roku znajdował się jeszcze w stanie umożliwiającym naprawę.
Valdštejnowie posiadali ruinę do 1821 roku, kiedy sprzedali ją Janowi Lexie z Aehrentalu, który zgodnie z modą epoki rozpoczął przekształcanie jej w duchu romantyzmu, lecz plany zostały zrealizowane tylko częściowo. Jego syn, Alois, rozpoczął w 1841 roku budowę spiralnych schodów, za pomocą których chciał udostępnić szczyt Panny, a tym samym punkt widokowy na daleką okolicę. W 1843 roku budowniczy jednak zmarł, a budowa pozostała niedokończona.
W 1925 roku ruina stała się własnością państwa czechosłowackiego jednak już dwa lata wcześniej, z inicjatywy Klubu Czeskich Turystów, przystąpiono do remontów obu wież, murów obronnych i bram. Kolejne prace naprawcze prowadzono w latach 1934–1935. W drugiej połowie XX wieku realizowano specjalistyczne działania mające na celu statyczne zabezpieczenie masywu skalnego oraz pozostałości zabudowy. W latach 1999–2000 zbudowano schody prowadzące do wieży Baba. W pierwszej połowie 2024 roku odnowiono nawierzchnię wewnątrz wieży Baba oraz wykonano nowy stalowy taras widokowy na szczycie wieży.
Warunki naturalne Wzgórze Trosky z parą skalnych wież Panna (wysokość 57 metrów) i Baba (wysokość 47 metrów) zbudowane jest z oliwinowego nefelinitu. Stanowi pozostałość trzeciorzędowego wulkanu, który przebił otaczające go piaskowce i margle. Obie wieże skalne są wypreparowanym wypełnieniem pierwotnych kominów wulkanicznych, a ich obecny kształt jest wynikiem wietrzenia mrozowego oraz działalności człowieka. Widoczne są tu nisze mrozowe oraz spękania, gdzie występuje rozwarstwienie kolumnowe skały, podczas gdy w innych partiach nefelinit rozpada się płytowo. Podnóże wzgórza pokrywa pokrywa soliflukcyjna.
Wygląd architektoniczny mały|Rzut zamku autorstwa Vojtěcha Krále, opublikowany w 1895 roku Charakterystyczną dominantę zamku tworzy para wież wzniesionych na kominach wulkanicznych, pomiędzy którymi umieszczono wydłużony rdzeń zamkowy z dwoma pałacami. Wzdłuż północnej strony rdzenia ciągnęło się przedzamcze, umocnione murem obronnym. Forma zamku została silnie ukształtowana przez wyjątkowe warunki terenu budowlanego, lecz mimo to w rozmieszczeniu budynków widoczna jest dążność do osiągnięcia dwubiegunowej równowagi, typowej dla zamków o układzie dwupałacowym lub dwuwieżowym.
Niższy komin wulkaniczny z wieżą Baba wznosi się 47 metrów ponad poziom pierwszego dziedzińca. Wieża ma sześcioboczny rzut, a jej wnętrze podzielone jest ściankami na cztery mniejsze pomieszczenia. Wejście w ścianie północnej prowadziło do przedsionka, z którego przechodziło się do dalszych izb, oświetlonych dużymi oknami. Na wyższym skalisku, o przewyższeniu 57 metrów, wzniesiono czworoboczną wieżę Panna. Pierwotnie miała ona mieć plan zbliżony do kwadratu, lecz po wzniesieniu zachodniej części z ostrołukowym portalem wejściowym na wysokości pierwszego piętra została poszerzona o przybudówkę wschodnią. Przyziemie wieży niweluje znaczną różnicę wysokości terenu między częścią starszą a młodszą. Pomieszczenia mieszkalne znajdowały się na pierwszym piętrze. Obecny kształt okien jest wynikiem rekonstrukcji przeprowadzonej w pierwszej połowie XX wieku.
Żadnej z dwóch wjazdowych bram nie chroniła fosa. Jedyną budowlą na przedzamczu był dwudzielny budynek gospodarczy położony w sąsiedztwie bramy, w którego części zachowały się pozostałości pieca. Jądro zamku między obiema wieżami wyznaczają mury obwodowe o szerokości 1,5–2 metrów i wysokości dochodzącej do piętnastu metrów. Brama prowadzi do jego wschodniej części, gdzie stał duży, dwupiętrowy pałac z pomieszczeniami mieszkalnymi. Środkowa i najwyżej położona część zamku służyła jako dziedziniec, a po stronie zachodniej zachowała się rozległa wolna przestrzeń, gdzie stał mniejszy pałac wzniesiony w znacznej części z drewna. Budowla ta miała co najmniej trzy pomieszczenia, a na jej parterze znajdowała się kuźnia, która funkcjonowała aż do XVII wieku.
Dostęp + Liczba odwiedzających zamek Rok Liczba odwiedzających 2015 106 255 2016 109 722 2017 112 148 2018 106 776 Ruiny zamku są dostępne dla zwiedzających w godzinach otwarcia od kwietnia do października. Do wzgórza prowadzi odgałęzienie drogi z Troskovic do drogi I/35, które kończy się na parkingu pod zamkiem. Drogą tą poprowadzono zarazem trasę rowerową nr 4010 z Turnova do Kostu, a częściowo również trasę rowerową nr 4011, która prowadzi aż do ruin zamku. Parking stanowi punkt wyjścia szlaków turystycznych. U podnóża zamku przebiega czerwono oznakowany Złoty Szlak Czeskiego Raju, niebiesko oznakowany szlak z Rovenska pod Troskami do Mladějova oraz zielono oznakowany szlak z Rovenska do Sobotki.
Zamek w kulturze Zamek Trosky stanowi jedną z lokacji w grze komputerowej Kingdom Come: Deliverance II, której akcja rozgrywa się na początku XV wieku. Wydanie gry w 2025 roku zwiększyło zainteresowanie odwiedzaniem zamku.
Przypisy
Bibliografia