Popiół i diament – polska powieść społeczno-polityczna autorstwa Jerzego Andrzejewskiego, opublikowana po raz pierwszy w 1947 pod tytułem Zaraz po wojnie, a następnie w 1948 w wersji zmienionej, pod ostatecznym tytułem.

Historia thumb|upright=0.8|Jerzy Andrzejewski, autor powieści Autor rozpoczął pracę nad utworem w 1946. Początkowo planował napisać opowiadanie o adwokacie, który trafia podczas II wojny światowej do obozu koncentracyjnego, gdzie ze szlachetnego człowieka zmienia się w oprawcę, dręczącego współwięźniów. Utwór jednak rozrósł się do rozmiarów powieściowych, a wątek prawnika stał się jednym z wielu jego elementów. Początkowo utwór publikowany był w tygodniku „Odrodzenie” (1947) pod tytułem Zaraz po wojnie, natomiast rok później ukazał się w wydaniu książkowym jako Popiół i diament. Wydawcą był Jerzy Borejsza.

Powieść została wyróżniona nagrodą pisma „Odrodzenie”, spotkała się jednak z niechęcią związanych z władzą recenzentów. Co prawda pisarz przedstawił wizję historyczną w sposób dla komunistów korzystny (przemilczał m.in. działania NKWD i Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, rolę wojsk sowieckich w przejmowaniu władzy oraz niechęć narodu do rządu komunistycznego), jednak zdaniem publicystów skupionych wokół „Kuźnicy” było to za mało – domagali się oni bardziej jednoznacznego potępienia akowców i postaci Maćka Chełmickiego, zaakcentowania w utworze poparcia społeczeństwa dla nowej władzy oraz ganili postacie PPR-owców jako zbyt mało ożywione duchem partii. Nie podobało im się także smutne zakończenie książki, według nich powieść powinna była nieść więcej optymizmu i wiary w zwycięstwo systemu komunistycznego. Andrzejewski przyjął te zarzuty i w opublikowanej w 1950 samokrytyce pt. Notatki. Wyznania i rozmyślania pisarza odciął się od swojej wcześniejszej twórczości, w tym od Popiołu i diamentu. Autor systematycznie zmieniał tekst powieści do 1954.

Krzysztof Kąkolewski twierdził, że powieść idealizuje historię komunisty Jana Foremniaka (pierwowzoru głównego bohatera), zabitego w 1945 za bandytyzm przez żołnierza Armii Krajowej Stanisława Kosickiego.

W 1958 Andrzej Wajda dokonał luźnej ekranizacji powieści, pod tym samym tytułem.

Przypisy

Linki zewnętrzne – interaktywna gra inspirowana treścią powieści

Kategoria:Polskie powieści Kategoria:Powieści Jerzego Andrzejewskiego Kategoria:Powieści z 1947