Pocysterskie opactwo w Krzeszowie (, ) – zabytkowe opactwo we wsi Krzeszów (województwo dolnośląskie) jest jednym z najważniejszych zabytków sakralnych w Polsce. Stanowi wyjątkowy monumentalny kompleks klasztorny o najwyższej światowej klasie. Opactwo, nazywane „europejską perłą baroku”, przynależy do diecezji legnickiej i było wcześniej zamieszkane przez benedyktynów i cystersów. W 2004 r. zostało uznane za Pomnik Historii. Jest kandydatem do wpisania na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Historia Benedyktyni (1242–1289) thumb|left|160px|Herb opactwa W 1242 r. Anna Przemyślidka, wdowa po Henryku II Pobożnym, wypełniając wolę swego męża, sprowadziła do Krzeszowa czeskich benedyktynów z Opatowic nad Łabą. Księżna nadała zakonnikom rozległe tereny leśne, zapisane w akcie lokacyjnym z 8 maja tego rokuM. Cetwiński, „Anna beatissima”. Wokół średniowiecznej biografii dobrodziejki benedyktynów krzeszowskich, [w:] H. Dziurla i K. Bobowski, Krzeszów uświęcony łaską, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1997, s. 31. pod nazwą Cresovbor (Cressebor)Słownik geografii turystycznej Sudetów, t. 8: Kotlina Kamiennogórska, Wzgórza Bramy Lubawskiej, Zawory, red. Marek Staffa, Wrocław 1997, s. 174–190..

W 1249 r. fundacja została oficjalnie potwierdzona przez papieża Innocentego IVJ. Biernacki, Nawiedzenie kopii Obrazu Matki Bożej Łaskawej z Krzeszowa w Diecezji Legnickiej w latach 1996–1997, „Perspectiva. Legnickie Studia Teologiczno-Historyczne”, Rok II 2003 nr 1, s. 7.. Mnisi otrzymali teren, który mogli wykarczować, aby zbudować na nim konwent. Drewniane zabudowania klasztorne wzniesiono na niewielkim wzgórzu w dzisiejszym KrzeszówkuNa początku XX w. obok obecnego kościoła św. Wawrzyńca odnaleziono relikty dawnej budowli, interpretowanej jako właśnie klasztor benedyktyński.. Na patrona opactwa obrano św. Wawrzyńca. W 1256 r. Bolesław Rogatka, syn księżnej, wyposażył opactwo w 200 łanów frankońskich, czyli w około 5 tys. hektarów ziemK. Dola, Krzeszów cysterski – Krzeszów benedyktyński (1242–1946), „Perspectiva. Legnickie Studia Teologiczno-Historyczne”, Rok I 2002, s. 41.. 31 grudnia 1287 r. Bolko I Surowy podarował zakonnikom, jako ofiarę za zbawienie swojej duszy i żony Beatrycze, trzy wsie: Błażejów, Zdoňov i Olszyny.

Z nieznanych przyczyn benedyktyni opuścili to miejsce w 1289 r., prawdopodobnie z powodu zbyt powolnego rozwoju gospodarczego, co mogło wynikać z ich opieszałości w zagospodarowywaniu ziem. 29 czerwca 1289 r. opat sprzedał wszystkie posiadłości w Cressowe Bolkowi, wnukowi Anny Przemyślidki. Książę wykupił te ziemie od opata Tschasca z Opatowic za sumę 240 marek (około 120 kg. czystego srebra), co może sugerować, że był niezadowolony z tempa ich zagospodarowania. Niewykluczone, że do ich rezygnacji przyczyniły się także względy polityczneFundacja klasztoru w Krzeszowie była strategicznym posunięciem politycznym księcia, wpisującym się w szerszą koncepcję umacniania władzy i ochrony granic. Zagospodarowanie przygranicznych, zalesionych obszarów oraz ich zasiedlenie miało kluczowe znaczenie dla utrzymania kontroli nad tym rejonem i zabezpieczenia go przed wpływami czeskimi. Czeskim benedyktynom nie udało się skutecznie zrealizować tego zadania, dlatego zastąpili ich cystersi, którzy w tamtym czasie lepiej wpisywali się w polityczne i gospodarcze cele księstwa. oraz brak możliwości podniesienia prepozytury do rangi samodzielnego opactwa.

Cystersi (1292–1810) thumb|left|160px|Bolko I Surowy thumb|240 px|Opactwo w Henrykowie

Książę Bolko, chcąc podtrzymać tradycję religijną tych ziem, sprowadził do Krzeszowa cystersów z opactwa w Henrykowie, gdzie sam odebrał wychowanie, wykształcenie oraz formację religijną. Uczynił to za zgodą Kapituły Generalnej Cystersów w Citeaux oraz opata henrykowskiego, Fryderyka. 9 sierpnia 1292 r. do Krzeszowa przybyło dwunastu mnichów na czele z pierwszym opatem TeodorykiemA. Wałkówski, Pochodzenie kancelaryjne pierwszych dokumentów fundacyjnych opactwa cystersów w Krzeszowie, [w:] H. Dziurla i K. Bobowski, Krzeszów uświęcony łaską, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1997, s. 45..

Miesiąc później, 7 i 8 września 1292 r., spisano dokument fundacyjny klasztoru, który otrzymał wezwanie Gratia Sanctae Mariae (Łaska Najświętszej Maryi)K. Michalik, Krzeszów – Dom Łaski Maryi, Krzeszów 2018, s. 8.. Tego samego dnia biskup wrocławski Jan Romka dokonał konsekracji kościoła wraz z ołtarzem głównym. KsiążęFundator oczekiwał od cystersów dalszej kolonizacji ziemi oraz założenia nowych osad. przekazał cystersom liczne miejscowości, m.in. Błażkowę, Gorzeszów, Czadrów, Jawiszów, Lipienicę, Dobromyśl, Kochanów, Okrzeszyn oraz miasto Lubawkę.

Nadał im także przywileje wykonywania wszystkich rzemiosł w obrębie zabudowy klasztornej oraz prawo sprzedaży wyrobów rzemieślniczych w swoich posiadłościach i na obszarze księstwa świdnickiego. Ponadto przekazał im winnice i chmielniki w okolicach Bolkowa i Lwówka Śląskiego, a także ławy mięsne w Bolkowie, Jaworze, Kamiennej Górze i StrzegomiuJ. Lubieniecki, Z dziejów Ziemi Kamiennogórskiej, Jelenia Góra 1996, s. 41..

W późniejszym czasie, cystersi przenieśli się na nowe miejsce, zwane GresseborNazwa miejscowości w najstarszych dokumentach zapisywana była w różnych formach, takich jak Gressebor, Cresowbor, Cressowe, Crisowe czy Crissovium. Wbrew interpretacjom niemieckich badaczy, którzy próbowali wywodzić jej pochodzenie od borów znajdujących się na kresach, rzeczywiste źródło nazwy należy łączyć z imieniem Krzesza. Zagadnienie to szczegółowo omawia S. Rospond w pracy Patronimiczne nazwy miejscowe na Śląsku (Wrocław, 1964)., oddalone o 2 km od KrzeszówkaE. Łużyniecka, Średniowieczny klasztor cysterski w Krzeszowie na podstawie ostatnich badań architektonicznych, „Architektura. Czasopismo techniczne”, nr 7A/2011, Wydawnictwo Politechniki Krakowskiej, s. 443.. Translokacja klasztoru z Krzeszówka do KrzeszowaFaktem, który można zrozumieć, jest to, że benedyktyni, zgodnie ze swoją tradycją, zakładali opactwa na wzniesieniach, podczas gdy cystersi budowali je w dolinach. była najprawdopodobniej podyktowana koniecznością wykorzystania wartko płynącej strugi Zadrna. W jej szerokiej dolinie powstały dogodne warunki do wzniesienia opactwa związanego z folwarkiem, w którym bieżąca woda odgrywała kluczową rolę. Styl życia cystersów, ściśle związany z pracą na roli oraz gospodarowaniem zasobami wodnymi, przesądził o przeniesieniu klasztoru na nowe miejsce w KrzeszowieM. Kutzner, Średniowieczna architektura klasztoru cysterskiego w Krzeszowie, [w:] H. Dziurla i K. Bobowski, Krzeszów uświęcony łaską, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1997, s. 132..

Fundacja krzeszowska Bolka I miała na celu nie tylko rozwój kultu religijnego, ale również wzmocnienie granic jego księstwa oraz zagospodarowanie terenów leśnych. Cystersi, którzy wcześniej zostali sprawdzeni w innych częściach Śląska, byli idealnymi kandydatami do realizacji tych celów. Zgodnie z regułą zakonną, nakładającą obowiązek pracy na roli, cystersi skutecznie prowadzili działalność rolniczą i zarządzali ziemią, co było niezbędne do realizacji założeń fundacyjnych. Ich obecność w Krzeszowie przyczyniła się do zagospodarowania ziemi i umocnienia struktury administracyjnej i obronnej księstwa Bolka I SurowegoJ. Lubieniecki, Z dziejów Ziemi Kamiennogórskiej, Jelenia Góra 1996, s. 39–40..

Z dostępnych publikacji książkowych można dowiedzieć się, czym opactwo się zajmowało i jakie prace wykonywano:

oraz:

thumb|200 px|Zadrna thumb|200 px|Mauzoleum Opactwo w Krzeszowie od początku pełniło funkcje religijne i polityczne, a zarazem stało się miejscem pochówku jego fundatorów oraz nekropolią władców księstwa świdnicko-jaworskiego. Książęta, którzy wspierali rozwój klasztoru poprzez liczne nadania i darowizny, znaleźli tu swój wieczny odpoczynek. Spoczęli tu m.in. Bolko I Surowy, jego przedwcześnie zmarły syn Bolko, Henryk I jaworski, Henryk II świdnicki, Bernard Stały oraz Bolko II Mały. 9 listopada 1301 r. w prezbiterium kościoła spoczął fundator opactwa, Bolko I Surowy, czyniąc Krzeszów miejscem pochówku książąt świdnicko-jaworskich. W ok. 1350 r. w kościele umieszczono jego sarkofag, podkreślając znaczenie opactwa jako centrum dynastycznej pamięci Piastów świdnickichH. Dziurla, Krzeszów, Wrocław 1974, s. 9..

Cystersi krzeszowscy odegrali istotną rolę w rozwoju kultury duchowej, tworząc cenne archiwum oraz bibliotekę, które były bogate w rękopisy i ważne dzieła. W XV wieku wielu mnichów wyjeżdżało na studia, między innymi do Akademii Krakowskiej, a w XVI wieku – do Lipska. Ważną część annalistyki (roczników) oraz kronikarstwa śląskiego stanowią dwa roczniki krzeszowskie: „Rocznik krzeszowski większy” obejmujący lata 1230–1306 oraz „Rocznik krzeszowski mniejszy” z lat 1292–1312. Z tych źródeł dowiadujemy się o szczegółowym datowaniu ważnych wydarzeń związanych z historią klasztoru.

W 1318 r. papież Jan XXII potwierdził dotychczasowe przywileje krzeszowskich cystersówK. R. Mazurski, Krzeszów, Warszawa 1989, s. 6..

Z chwilą wygaśnięcia rodu Piastów świdnicko-jaworskich (Bolko II Mały zm. 1368, jego żona Agnieszka zm. 1392) rozpoczął się okres dekadencji dla opactwa krzeszowskiego. Klasztor podzielił losy księstwa, które od 1392 r. znalazło się pod władzą królów czeskichH. Dziurla, Krzeszów, Wrocław 1974, s. 9..

W 1403 r. rycerz Gotsche Schof, pan na Chojniku, sprowadził do Cieplic grupę mnichów krzeszowskich, nadając im bogate uposażenie oraz jedno z dwóch znanych wówczas źródeł ciepłej wody, które odtąd nazywano „klasztornym”. Cystersi założyli tam filię klasztoru i probostwo, obejmując patronat nad miejscowym kościołem. Uzyskane źródło wykorzystali do rozwoju uzdrowiska, które z czasem zaczęło konkurować ze zdrojem należącym do Schaffgotschów.

Pomyślny rozwój prepozytury krzeszowskiej został brutalnie przerwany przez wojny husyckie. W 1426 r.B. Ziętara, Krzeszów, Wąchock 1986, s. 4. najeźdźcy spustoszyli opactwo, podpalając zarówno klasztor, jak i kościół. W trakcie tego najazdu ukryto pod posadzką zakrystii ikonę Matki Bożej z ołtarza głównego, uznawaną za cudowną. Ikona ta przetrwała w ukryciu prawie 200 lat, aż do rozbudowy świątyni. Została odnaleziona 18 grudnia 1622 r. w skrzyni pod podłogą zakrystiiI. Kořán, Madony ochránkynĉ českých klášterü a milostný obraz P. Marie v Kóešovĉ, [w:] H. Dziurla i K. Bobowski, Krzeszów uświęcony łaską, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1997, s. 22..

W 1431 r. zakończyły się walki z husytami i zakonnicy mogli wrócić i odbudować klasztor oraz kościółM. R. Górniak, Krzeszów, [w:] Encyklopedia Katolicka. T 9. red. A. Szostek [i in.], Lublin 2002, s. 1447.. Jednak w drugiej połowie XV w. w okolicy toczyły się potyczki o tron czeski między oddziałami króla Czech Jerzego z Podiebradów a królem Węgier Maciejem Korwinem, które przyniosły kolejne straty i pożary. W tym czasie zakon odbudowywał swoją siedzibę i kościół, a także przywracał funkcjonowanie swoim majątkom. Prace przy odbudowie kościoła zakończono w 1454 r. W tym samym czasie dokonano jego konsekracji wraz z ołtarzami oraz poświęcono odnowiony klasztor, obejmujący kapitularz, refektarz, dormitorium, krużganki i cmentarz przykościelnyM. Kutzner, Średniowieczna architektura klasztoru cysterskiego w Krzeszowie, [w:] H. Dziurla i K. Bobowski, Krzeszów uświęcony łaską, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1997, s. 134..