thumb|Groby Rosjan osiadłych w Toruniu przed II wojną światową na cmentarzu garnizonowym przy ul. Grudziądzkiej Rosjanie w Toruniu – grupa narodowa, wyznająca w większości religię prawosławną, na większą skalę obecna w Toruniu od dwudziestolecia międzywojennego. Osiedlający się wówczas w Toruniu Rosjanie byli w większości przeciwnikami rewolucji październikowej, należącymi do białej emigracji rosyjskiej, lub też walczącymi po stronie polskiej w wojnie z bolszewikami i internowanymi w II RP po podpisaniu traktatu ryskiego. Ich liczebność ustabilizowała się na poziomie ok. 100 osób. W okresie międzywojennym była to grupa silnie zintegrowana, prowadząca działalność kulturalną i czynnie uczestnicząca w życiu parafii prawosławnej w Toruniu. Jej aktywność zamarła po II wojnie światowej, kiedy środowisko Rosjan stało się obiektem represji ze strony Urzędu Bezpieczeństwa.
Rosjanie na małą skalę byli najprawdopodobniej obecni w Toruniu już wcześniej, nie tworząc jednak widocznej w życiu miasta społeczności. Najstarszym śladem, mogącym świadczyć o ich obecności jest płyta nagrobna z napisem w cyrylicy, wykonana w 1668 A. Radziukiewicz Misja (pol). [dostęp 12-10-2009]..
Jeńcy wojenni z okresu I wojny światowej Pierwsze większe grupy Rosjan pojawiły się na Pomorzu po klęskach poniesionych w Prusach Wschodnich przez armię rosyjską w 1914. Grupa ta liczyła co najmniej kilkadziesiąt tysięcy osób (tylu jeńców dostało się do niewoli niemieckiej jedynie po bitwie pod Tannenbergiem). Jeńcy zostali rozlokowani w pośpieszenie organizowanych obozach w Tucholi, Czersku i Gdańsku, w których przebywali do końca wojny. Możliwość legalnego powrotu do Rosji otrzymali w listopadzie 1918Z. Karpus, Rosjanie i Ukraińcy na Pomorzu w latach 1920-1939 [w:] Wojciechowski M. (pod red.) Mniejszości narodowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX wieku, s. 97.. Kilkaset osób nie skorzystało jednak z tej możliwości. Dokumenty Urzędu Wojewódzkiego Pomorskiego w Toruniu mówią o 240 byłych jeńcach rosyjskich, którzy pozostali na terenie tego województwaZ. Karpus, Rosjanie i Ukraińcy..., s.98.. Wiadomo również, że osoby te ubiegały się w warszawskim Konsulacie Rosji o paszporty, uzyskując odpowiedzi odmowne i stając się bezpaństwowcami. Statystyki nie precyzują jednak, ilu spośród byłych jeńców osiedliło się na terenie ToruniaZ. Karpus, Emigracja rosyjska i ukraińska w Toruniu w okresie międzywojennym, Rocznik Toruński 16/1983, s. 94..
Internowani z wojny polsko-bolszewickiej thumb|Współczesny widok fortu XII w Toruniu, jednego z obiektów Obozu Internowanych nr 15 thumb|Współczesny widok fortu XIV w Toruniu
Po zakończeniu działań wojennych konfliktu polsko-bolszewickiego w grudniu 1920 w Toruniu powstał Obóz Internowanych nr 15, zlokalizowany w wybranych obiektach Twierdzy Toruń: forcie XI, forcie XIII, forcie XV (obiekty mieszkalne), forcie XIV, forcie XII (miejsca stacjonowania kompanii wartowniczych) i forcie II (szpital). Internowani Rosjanie pochodzili z oddziałów gen. Stanisława Bułaka-Bałachowicza, dawnych oddziałów kozackich pod komendą esauła W. Jakowlewa oraz 3 Armii Rosyjskiej pod dowództwem gen. Borysa Peremykina, wchodzącej w skład sił zbrojnych pod komendą gen. WranglaZ. Karpus, Emigracja rosyjska..., s. 94.. Pierwszy transport internowanych dotarł do Torunia 25 grudnia 1920, następny – w pięć dni później. W pierwszej grupie do Torunia dotarł tysiąc żołnierzy i oficerów z oddziałów Bułaka-Bałachowicza, druga grupa liczyła dwa razy więcej ludzi. W obozie w Toruniu przebywało 591 oficerów i 857 szeregowców z armii Peremykina, ponadto zaś 130 związanych z nią cywilów. Mniejsza liczba internowanych pochodziła z oddziałów kozackich; składało się na nią 24 cywilów, 570 szeregowców i 126 oficerówZ. Karpus, Wschodni sojusznicy Polski w wojnie 1920 roku. Oddziały wojskowe ukraińskie, rosyjskie, kozackie i białoruskie w Polsce w latach 1919-1920, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 1999, s. 19, .. Doraźnie, do czasowej pracy, do Torunia trafiali również osadzeni w innych obozach. W 18. Pułku Ułanów Pomorskich pracowała grupa 200 byłych żołnierzy gen. Denikina, przysłanych do tej pracy z obozu w TucholiZ. Karpus, Emigracja rosyjska..., s. 95.
Obóz w Toruniu istniał do jesieni 1921. W czasie jego istnienia co najmniej 300 osób dokonało udanej ucieczki, czego przyczyną mogły być trudne warunki lokalowe i sanitarne panujące w obozie. Uciekinierzy ci najczęściej opuszczali Toruń, kierując się na wschodnie ziemie Polski lub do większych miast. Do Torunia docierali natomiast inni zbiegowie – z Obozu Internowanych nr 7 w Tucholi. Już po zamknięciu obozu w Toruniu część przebywających w nim żołnierzy i oficerów otrzymała możliwość legalnego pozostania w mieście. Warunkiem było znalezienie stałego zatrudnienia – wówczas wydawana była karta zwolnienia z obozu i karta pobytu. W celu zdobycia karty Rosjanie często podejmowali czasowo nielegalną pracę. Wśród osób, które pozostały w Toruniu, przeważali oficerowie i ich rodziny, zatrudniani najczęściej w prywatnych przedsiębiorstwach lub przy pomocniczych pracach w jednostkach Wojska Polskiego. Liczebność tej grupy szacuje się na ok. 220 osóbZ. Karpus, Rosjanie i Ukraińcy..., s. 101..
W Toruniu osiedliła się również część czterystosobowej grupy jeńców bolszewickich z obozu w Tucholi, którzy po jego zamknięciu w listopadzie 1922 pozostali na terytorium województwa pomorskiego. Toruń, obok Grudziądza i Bydgoszczy, uważany był przez nich za jedno z najatrakcyjniejszych miejsc osiedlenia ze względu na szanse na zdobycie stałej pracyZ. Karpus, Rosjanie i Ukraińcy..., s. 102..
Mniejszość rosyjska w dwudziestoleciu międzywojennym thumb|Grób Piotra Kudriawcewa, działacza mniejszości rosyjskiej w Toruniu przed II wojną światową na cmentarzu garnizonowym w Toruniu thumb|Grób Jerzego Warłamowa, przedwojennego działacza Bractwa Prawosławnego w Toruniu na cmentarzu garnizonowym w Toruniu W 1923 liczba osób narodowości rosyjskiej zamieszkujących na stałe w Toruniu ustabilizowała się na poziomie około stu. 22 lipca 1924 na terenie miasta rozpoczęta została rejestracja obcokrajowców narodowości rosyjskiej oraz ukraińskiej, którzy musieli zadeklarować chęć pozostania w Polsce lub wyjazdu. Świadome zignorowanie nakazu rejestracji wiązało się z wydaleniem z obszaru II RPZ. Karpus, Emigracja rosyjska..., s. 96.. Rosjanie, którzy pozostali w mieście, według spisu z 1923 w większości pracowali jako rzemieślnicy różnych specjalności, rzadziej robotnicy, technicy, lekarze, handlowcy oraz urzędnicyZ. Karpus, Emigracja rosyjska..., s. 98.. W większości byli to dawni oficerowie, podczas gdy szeregowcy stanowili najmniej liczną grupę spośród pozostających w ToruniuZ. Karpus, Emigracja rosyjska..., s. 99.. Według danych z lutego 1922 większość społeczności rosyjskiej stanowili samotni mężczyźni (156 osób przy 23. mężczyznach posiadających rodziny)Z. Karpus, Rosjanie i Ukraińcy w Toruniu w latach 1920-1939 [w:] M. Wojciechowski (pod red.), Mniejszości narodowe i wyznaniowe w Toruniu w XIX i XX wieku, Toruń 1993, Wydawnictwo UMK, , s.84. W 1923 Rosjanin nazwiskiem Popow razem z Żydem Alterem i Niemcem Szulcem założył placówkę handlową "Poppow i Ska"Z. Karpus, Emigracja rosyjska..., s. 103..
Rosjanie zamieszkali w Toruniu szybko zaczęli organizować życie kulturalne w swoim środowisku. Jeszcze w Obozie Internowanych nr 15 metodą powielaczową były drukowane czasopisma Nasza Gazeta, Donskij Kozak oraz Otzwuki. Rosjanie organizowali kursy czytania i pisania dla analfabetów oraz powoływali do życia zespoły muzyczne, grupy teatralne i chóry. Ich występy miały charakter otwarty. Zespół złożony z Rosjan wystawił nawet w Toruniu opery Giuseppe Verdiego La Traviata i Rigoletto, zyskując pozytywne oceny w lokalnej prasie. W organizacji życia kulturalnej w obozie oraz późniejszego życia społeczności rosyjskiej w Toruniu uczestniczył oddział Chrześcijańskiego Związku Młodzieży Męskiej. Rosjanie powołali również do życia drużynę piłkarską, która rozgrywała mecze z działającymi w Toruniu klubami "Czarni" i Gryf".
Oprócz cywilnych Rosjan osiadłych na stałe, w Toruniu obecni byli również żołnierze Wojska Polskiego narodowości rosyjskiej. Zgodnie z systemem kierowania rekrutów do jednostek odległych od ich miejsca urodzenia i dotychczasowego zamieszkania, w poborze na przełomie lat 1922/1923 do Torunia trafiły liczne grupy Ukraińców, Białorusinów oraz Żydów ze wschodnich województw kraju. Wśród rekrutów byli również obywatele polscy narodowości rosyjskiej, którzy w lutym 1923 stanowili 0,97% wszystkich żołnierzyW. Rezmer, Problematyka narodowościowa i wyznaniowa w wojsku na terenie Dowództwa Okręgu Korpusu nr VIII w Toruniu (1920-1939) [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 1998, ss. 161-162..
DataLiczba RosjanW tabeli oznaczono liczbę Rosjan mieszkających na stałe w Toruniu. Z. Karpus, Rosjanie i Ukraińcy..., s.97. W późniejszym okresie statystyki tego rodzaju nie były już prowadzone.grudzień 1920ok. 3000kwiecień 1922ok. 400luty 1923114grudzień 1928100grudzień 1929105maj 1930112styczeń 1931116wrzesień 1931116sierpień 193298
Aktywność polityczna Rosjanie wcześnie zaczęli również tworzyć organizacje o charakterze politycznym. Wiosną 1921 złożyli prośbę do władz miejskich o rejestrację Komitetu Obywateli Wschodniej Syberii i Dalekiego Wschodu, na którą otrzymali odpowiedź odmowną. Siedziba zarządu Komitetu miała się mieścić przy ul. Głównej 32 w PodgórzuZ. Karpus, Rosjanie i Ukraińcy w Toruniu..., s. 85.. Rok później, w czerwcu 1922, wpłynęła kolejna prośba o rejestrację stowarzyszenia nazwanego Komitetem Rosyjskim. W przedłożonym projekcie jego statutu zawarto informację, iż celem Komitetu ma być udzielanie Rosjanom wszelkiej pomocy prawnej i materialnej, jak również dbanie o zaspokajanie ich potrzeb kulturalnych i religijnych. Stowarzyszenie miało mieć charakter otwarty także dla Polaków płci obojga, pod warunkiem opłacania rocznej składki członkowskiej w wysokości 600 marek polskichZ. Karpus, Emigracja rosyjska..., s. 102.. Władze miasta odmówiły jednak również tym razem, gdyż ugrupowanie to miało zrzeszać zwolenników odbudowy Imperium Rosyjskiego w granicach sprzed 1914, przeciwnych niepodległości Polski. Główni inicjatorzy powstania Komitetu, podpułkownik Sergiusz Głuszkow i pułkownik Borys Tymoszczenko zostali internowani w obozie pod Strzałkowem. Na decyzję wojewody pomorskiego wpływ miał fakt, iż płk Tymoszczenko był już znanym działaczem monarchistycznym, udzielającym się w stowarzyszeniach o tym profilu politycznym działających w Gdańsku, a utrzymującym kontakty z podobnymi organizacjami z Paryża i Berlina, co potwierdziła rewizja w jego mieszkaniu. Ostatecznie rosyjska organizacja o charakterze monarchistycznym nigdy nie powstała w Toruniu, jednak idee te pozostawały silne wśród przedstawicieli mniejszości rosyjskiej w mieście. Ich wyrazem były np. panichidy odprawiane w rocznicę śmierci gen. Wrangla czy ostatniej rosyjskiej carycy-matki Marii FiodorownyZ. Karpus, Emigracja rosyjska..., s. 100..
Na niewielką skalę rosyjscy emigranci wykazywali sympatie komunistyczne. Szewc Włodzimierz Iwanow organizował w mieście zebrania o takim charakterze, zakończone po interwencji policji w grudniu 1921. Uczestnicy rozpędzonego wówczas zebrania trafili do obozów w Tucholi i pod Strzałkowem.
Mimo faktu, iż duża ilość rosyjskich mieszkańców Torunia reprezentowała poglądy monarchistyczne, nie prowadzili oni na terenie miasta działalności antypolskiej, a nawet podkreślali swoją lojalność wobec II Rzeczypospolitej. W 1928 w cerkwi prawosławnej w Toruniu odbyło się nabożeństwo w intencji Polski, podczas którego świątynia została przystrojona biało-czerwonymi flagami. Podobne symbole pojawiły się na domach Rosjan. W roku następnym wzięli oni również udział w uroczystościach imienin marszałka Józefa PiłsudskiegoZ. Karpus, Emigracja rosyjska..., s. 109..
Organizacje społeczne