Powiat wysokomazowiecki – powiat w Polsce (województwo podlaskie), utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Wysokie Mazowieckie.
Powiat wysokomazowiecki ma charakter typowo rolniczy. Większość mieszkańców stanowi ludność wiejska, utrzymująca się z pracy we własnych gospodarstwach.
Według danych z 31 grudnia 2019 roku powiat zamieszkiwało 56 860 osób. Natomiast według danych z 30 czerwca 2020 roku powiat zamieszkiwały 56 652 osoby. thumb|Powiat wysokomazowiecki – grupa pracowników samorz. gminnego 1931 r. thumb|Adam Demidecki-Demidowicz starosta w latach 1928–1932. thumb|kurs pożarniczy, marzec 1930 r. thumb|Burmistrzowie. I sekr. Magistr. pow. wysoko-mazowieckiego 1931 r. thumb|Uroczystości w Szepietowie z okazji 12-tej rocznicy powrotu armii gen. Józefa Hallera do Polski - kwiecień 1931 r.
Skład powiatu W skład powiatu wchodzą: gminy miejskie: Wysokie Mazowieckie gminy miejsko-wiejskie: Ciechanowiec, Czyżew, Szepietowo gminy wiejskie: Klukowo, Kobylin-Borzymy, Kulesze Kościelne, Nowe Piekuty, Sokoły, Wysokie Mazowieckie miasta: Wysokie Mazowieckie, Ciechanowiec, Czyżew, Szepietowo
Geografia Powiat leży na Wysoczyźnie Wysokomazowieckiej, pomiędzy doliną górnego biegu Narwi a Bugiem na południu. Od zachodu granicę wyznacza Czerwony Bór, a od strony północnej i wschodniej przechodzi w pradolinę rzeki Narew.
Teren powiatu jest obszarem nizinnym, jedynie na północno-wschodnim obszarze występują niewielkie morenowe wzgórza o wysokości do 160 m n.p.m. W okolicach miasta Wysokie Mazowieckie biorą swój początek niewielkie dopływy Narwi i Bugu. Na obszarze powiatu nie występują naturalne zbiorniki wód powierzchniowych większych rozmiarów. Na północno-wschodnim skraju powiatu występują naturalnie ukształtowane mokradła i niezagospodarowane większe systemy torfowo-bagienne. Liczne są oczka śródpolne i sztuczne zbiorniki, np. zalew na rzece Nurzec w Ciechanowcu i sztuczny zbiornik o charakterze rekreacyjnym w okolicach wsi Tybory-Kamianka.
Korzystną cechą klimatyczną powiatu jest dość duże nasłonecznienie, którego współczynnik wynosi 6,4, niższy od współczynnika krajowego (6,6). Najczęściej zachmurzenia dominują w listopadzie i grudniu.
Powiat pozbawiony jest surowców mineralnych, jedynie w kilkunastu eksploatowanych złożach żwirowych pozyskuje się kruszywo budowlane.
Powierzchnia powiatu wynosi 1288 km² z czego: użytki rolne 986 km² tereny leśne 239 km² grunty zabudowane 44 km² nieużytki 15 km² pozostałe 4 km²
Demografia W składzie II Rzeczypospolitej Według spisu powszechnego z 1921 roku powiat w ówczesnych granicach zamieszkiwało 70975 osób, w tym 63263 (89,1%) Polaków, 7157 (10,1%) Żydów, 334 (0,5%) Białorusinów, 145 Rosjan, 51 Rusinów, 9 Niemców, 3 Litwinów, 1 Czech, 1 Estończyk, 1 Francuz, 1 Łotysz, 1 Włoch i 8 osób o nieustalonej narodowości.
Współcześnie
Liczba ludności w 2008 r. wynosiła – 59 413 osób, w 2009 r. – 59 010 a już w 2010 r. – 58 700 osóbUrząd Statystyczny w Białymstoku. (2012-04-08)..
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców powiatu wysokomazowieckiego w 2014 roku
Stopa bezrobocia We wrześniu 2019 liczba zarejestrowanych bezrobotnych wynosiła 1500 osób, a stopa bezrobocia 5,5%.
Religia Według spisu powszechnego z 1921 roku, 62002 (87,4%) mieszkańców powiatu w ówczesnych granicach wyznawało rzymski katolicyzm, 8114 (11,4%) judaizm, 740 (1,0%) prawosławie, 81 (0,1%) protestantyzm i 20 grekokatolicyzm. 15 osób zadeklarowało brak wyznania. W przypadku 8 osób wyznania nie ustalono.
Historia powiatu thumb|Urząd powiatowy – 1918 r. thumb|Siedziba powiatu wysokomazowieckiego thumb|Okolice Wysokiego Mazowieckiego na mapie z 1863 r. thumb|Powiat mazowiecki na mapie z 1907 roku Powiat mazowiecki został utworzony w roku 1867 z części powiatu łomżyńskiego. Należał do guberni łomżyńskiej. Od północy, wschodu i południa graniczył z gubernią grodzieńską, od zachodu z powiatem ostrowskim i łomżyńskim. Powierzchnia powiatu wynosiła 2576 mil kwadratowychSłownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom XIV, Warszawa 1895 r. s. 138–140..
W powiecie znajdowało się wtedy jedno miasto (Tykocin) i 9 gmin: Kowalewszczyzna, Klukowo, Mazowieck, Piekuty, Piszczaty, Poświętne, Sokoły, Stelmachowo, Szepietowo. Wcześniej na terenie powiatu istniały gminy w Chojanech i Dzięcieli. Osady miejskie w powiecie to: Wysokie, Sokoły. We wszystkich gminach było 376 wsi.
W Tykocinie znajdował się okrąg sądu pokoju dla miasta Tykocina. Były również trzy okręgi sądów gminnych: w Tykocinie, Mazowiecku i Dąbrówce Kościelnej.
W roku 1867 powiat liczył 54230 mieszkańców, w 1890 – 69911. W Tykocinie żyły 5303 osoby. W powiecie przeważała ludność polska. Było również 476 prawosławnych, 65 protestantów i 15377 Żydów (w Tykocinie 4628).
Powiat mazowiecki w 1911 r.
Miejscowość Liczbaludności Katolicy Protestanci Żydzi Powierzchnia(w morgach) Tykocin m. 5137 2247 6 2869 4515 Klukowow tym Ciechanowiec 95652654 7363850 –– 21901793 32265– Kowalewszczyzna 6295 2611 – 70 21190 Mazowieckw tym Mazowieckw tym Jabłonka 107112801534 805099784 ––– 25711730439 31405–– Piekuty 7553 7213 – 307 25504 Piszczaty 6995 6718 – 240 21307 Poświętnew tym Łapy 106603105 83301239 258230 1244837 23321– Sokoływ tym Sokoły 115914125 7869435 –– 37113679 23324– Stelmachowo 6945 6852 19 44 22079 Szepietowo 10687 9656 – 908 33196 Źródło:W. Jemielity, Szkolnictwo w Guberni Łomżyńskiej, Wydawnictwo ATK, Warszawa, 1994, s. 26–28. thumb|Powiat mazowiecki na mapie z 1914 roku (ukazuje granice gmin) Po zakończeniu I wojny światowej, ustawą sejmową z sierpnia 1919 r. utworzono województwo białostockie. W jego skład wszedł również powiat mazowiecki. Powierzchnia powiatu wynosiła 1118 km², a liczba ludności 70975 (w 1921 r.). W powiecie były trzy miasta: Wysokie Mazowieckie, Sokoły i TykocinJ. Kryński, Wysokie Mazowieckie. Monograficzny zarys dziejów, Wysokie Mazowieckie, 1992, s. 108–114, 166, 175, 202, 220–223..
W latach 20. starostą był Romuald Klimów.
Odbudowę społeczno-gospodarczą powiatu przerwał najazd bolszewicki w roku 1920. Dla uczczenia pamięci poległych żołnierzy z lat 1918–1921, z inicjatywy ówczesnego starosty Józefa Zycherta, wystawiono w Wysokiem Mazowieckiem (1928 r.) Pomnik Niepodległości, zwany powszechnie pomnikiem POW.
Komasacja gruntów w powiecie w roku 1930 wynosiła około 97% (najwyższy wskaźnik w II Rzeczypospolitej). Odsetek gospodarstw małych wynosił 38%. Najliczniejsza grupę stanowiły gospodarstwa o powierzchni 5-10 ha. Było również 31 gospodarstw w grupie od 200 do 1000 ha i 3 powyżej 1000. W roku 1931 grunty orne zajmowały 63,1% powierzchni powiatuW. Wincenciak, Oświata i szkolnictwo północno-wschodniego Mazowsza w latach wojny i okupacji (1939-1945), ŁTN im. Wagów, Łomża 1993 r. s. 13–15..
Po wyzwoleniu, urząd starostwa zorganizowano we wrześniu 1944 r. Pierwszym starostą był porucznik Segda, wicestarostą podporucznik Kania. Powołano urzędy: Urząd ziemski, Inspektorat szkolny, Urząd skarbowy, Zarząd drogowy i Urząd pocztowy. Miesiąc później działalność rozpoczęły: Powiatowa Rada Narodowa i Gminne Rady Narodowe we wszystkich gminach.
Powiat zajmował obszar 1462,4 km², zamieszkany był przez około 80 tys. osób. Na terenie powiatu były dwa miasta: Wysokie Mazowieckie i Łapy.
W 1953 oddano do użytku szpital przewidziany dla 230 chorych. Znajdowały się w nim oddziały: wewnętrzny, dziecięcy, ginekologiczny, chirurgiczny. Pierwszym dyrektorem został dr Eugeniusz Czerniawski.
W 1973 powołano Zespół Opieki Zdrowotnej, któremu podporządkowano szpital rejonowy w Ciechanowcu, 11 gminnych i 8 wiejskich ośrodków zdrowia.
Szkolnictwo w powiecie do roku 1914 W roku 1864 szkoły wyłączono spod opieki dworu i parafii, a przekazano gminom. W 1875 zamiast szkół wyznaniowych wprowadzono szkoły wiejskie, gminne i miejskie. Szkoły żydowskie i ewangelickie kantory pozostały przy dawnych nazwachW. Jemielity, Szkolnictwo w Guberni Łomżyńskiej, Wydawnictwo ATK, Warszawa, 1994, s. 14,15..
Szkoły rządowe Tykocin: 1-klasowa gminna, założona przed 1869, funkcjonowała do 1914 1-klasowa miejska, od około 1869 do 1886 1-klasowa żydowska, przed 1870 do 1886 2-klasowa męska utworzona ze szkoły miejskiej i żydowskiej (1886-1914) 1-klasowa żeńska, 1886-1914 Gmina Klukowo: Ciechanowiec, 1-klasowa (1886-1914) Ciechanowiec, 1-klasowa żydowska (1879-1880) Klukowo, 1-klasowa, przed 1873-1914 Kuczyn, 1-klasowa, przed 1879-1914 Lubowicze, 1-klasowa, przed 1872 do około 1876 Piętki-Gręzki, 1-klasowa, przed 1868 do około 1879 Wojny-Szuby, 1-klasowa, przed 1872-1884 Wyszonki, 1-klasowa, przed 1868-1914 Gmina Kowalewszczyzna: Płonka Kościelna, 1-klasowa, przed 1870-1914 Waniewo, 1-klasowa, 1867-1914 Gmina Mazowieck: Jabłonka, 1-klasowa, 1867-1914 Kulesze, 1-klasowa, 1868-1914 Mazowieck, 1-klasowa, 1877-1914 Wielki Święck, 1-klasowa, 1910-1914 Gmina Piekuty: Hodyszewo, 1-klasowa, przed 1873-1914 Jabłoń, 1-klasowa, przed 1873-1914 Piekuty, 1-klasowa, przed 1869-1914 Wyliny Ruś, 1-klasowa, 1879-1914 Gmina Piszczaty: Kobylin, 1-klasowa, przed 1870-1914 Kobylin, 1-klasowa, 1913-1914 Gmina Poświętne: Łapy, 2-klasowa, kolejowa męska, 1870-1914 Łapy, 1-klasowa, żeńska, 1875-1914 Łapy, 1-klasowa, męska wiejska, 1886-1889 Pietkowo, 1-klasowa, 1873-1914 Poświętne, 1-klasowa, 1868-1914 Gmina Sokoły: Sokoły, 1-klasowa, 1871-1914 Gmina Stelmachowo: Broniszewo, 1-klasowa, 1910-1914 Rzędziany, 1-klasowa, 1913-1914 Gmina Szepietowo: Bryki, 1-klasowa, 1913-1914 Dąbrowa Wielka, 1-klasowa, 1873-1914 Dąbrówka, 1-klasowa, 1868-1914 thumb|Powiat wysokomazowiecki na mapie z 1948 roku
Szkoły prywatne Wysokie Mazowieckie: Anna Raczkowska otworzyła w 1871 r. 2-klasową szkołę żeńską. W 1872 roku I oddział liczył 60, II-42, III-52, IV-5 uczennic Cecylia Betlej, 1876, 1-klasowa szkoła żeńska Stefania Judejko, 1893, 1-klasowa szkoła żeńska Łapy: Julianna E.F. Dimitr założyła 1-klasową szkołę żeńską przy stacji kolejowej Łupianka Stara, w 1887 r. 1-klasową szkołę dla obojga płci założył Wincenty Łupiński. Szkoła zamknięta w roku 1892 z powodu śmierci założyciela Krzyżewo: od 1910 roku funkcjonowała szkoła rolnicza założona przez Bronisławę i Stefanię Karpowicz
Szkoły żydowskie (chedery) W 1895 chedery istniały w: Ciechanowcu (2), Jabłonce (4), Kobylinie Borzymach (1), Mazowiecku (10), Sokołach (8), Tykocinie (10). W 1901 w całym powiecie istniały 34 chedery.
Szkolnictwo w latach 1918–1939 W roku szkolnym 1925/1926 na 105 szkół w powiecie wysokomazowieckim własne budynki posiadały: szkoła nr 3 w Łapach, nr 1 i nr 2 w Sokołach i nr 1 w Wysokiem Mazowieckiem, szkoła w osadzie Ciechanowiec oraz wsiach: Dąbrowa Wielka, Hodyszewo, Jabłoń Kościelna, Nowe Piekuty, Płonka Kościelna, Waniewo, Rzędziany, Kostry-Noski. Liczba szkół wzrastała do 1925 roku, by potem się zmniejszyć. W roku szkolnym 1932/1933 było w powiecie 75 szkół i 1371 uczniów, w 1934/1935 75 szkół i 1387 uczniów, a w 1937/1938 82 szkoły i 1436 uczniów.
Pierwszą szkołą średnią w powiecie była Koedukacyjna Średnia Szkoła Handlowa założona w 1933 r. przez Towarzystwo Przyjaciół Wysokiego Mazowieckiego. Najpierw była to szkoła 3-letnia, później 4-letnia. W 1936 roku zorganizowano Gimnazjum Kupieckie, które w 1939 r. otrzymało prawa szkoły państwowejW. Jemielity, Szkoły średnie i zawodowe w województwie białostockim w latach 1919–1939, Łomża 1991, s. 44–45..
W 1926 r. w Krzyżewie funkcjonowała Ludowa Szkoła Rolnicza. Nauka trwała 11 miesięcy, praktykę uczeń odbywał w gospodarstwie rodziców. W 1937 nazwana: Prywatna Szkoła Przysposobienia Rolniczego Stefanii Karpowiczówny. W 1939 r. zmieniono nazwę szkoły na: Prywatna Męska Roczna Szkoła Rolnicza w Krzyżewie. Szkoła otrzymała uprawnienia szkół państwowych.
Tajne nauczanie w czasie II wojny światowej