thumb|Chrystus Frasobliwy, Anielów, 1650, Muzeum Etnograficzne w Krakowie Polska rzeźba ludowa – historycznie najstarsza dziedzina sztuki ludowej rozwijająca się na ziemiach polskich wśród niższych warstw społeczeństwa od końca średniowiecza do połowy XX wieku.
Geneza i historia rozwoju Rzeźba jest genetycznie najstarszą dziedziną sztuki ludowej. Zrodziła się w XVI wieku, kiedy artystyczne rzemiosło cechowe zaczęło oddzielać się od rzemiosła wiejskiego (dworskiego i chłopskiego). Pierwszy z tych nurtów dał początek rzeźbie stylowej, drugi – ludowejMarian Pokropek, Atlas sztuki ludowej i folkloru w Polsce, Warszawa 1978, s.17.. Pomimo swej odrębności rzeźba ludowa ulegała wpływom stylów historycznych, głównie gotyku, renesansu i baroku.
Figuralna rzeźba religijna – tzw. świątki – występowała we wszystkich krajach o przewadze ludności katolickiej, ale tylko w Polsce miała charakter masowyJózef Grabowski, Sztuka ludowa. Charakterystyki-porównania-odrębności, Warszawa 1977, s. 259.. Stawianie kapliczek i figur świętych było popierane przez Kościół jako narzędzie szerzenia wiary w dobie kontrreformacji. Okresem najbujniejszego rozkwitu polskiej rzeźby ludowej był wiek XIX. We wszystkich rejonach kraju wystawiano wówczas wiele kapliczek m.in. w podzięce za zniesienie pańszczyzny. Najwięcej zabytków z tego okresu zachowało się na terenach zaboru austriackiego, co wynikało z względnego zacofania cywilizacyjnego wsi, sprzyjającego zachowaniu tradycyjnych form kultury ludowej. Gorsze warunki panowały w Królestwie Kongresowym, gdzie ukazem generała Michaiła Murawjowa zakazano stawiania nowych kapliczek i remontowania starychUkaz uchylono dopiero w roku 1905.. Ziemie zaboru pruskiego – Wielkopolska, Śląsk i Pomorze również stwarzały gorsze warunki zachowania ludowego rzeźbiarstwa, co wynikało z silnego rozwoju przemysłu, a przede wszystkim z polityki wynaradawiania, w ramach której świadomie niszczono przydrożne kapliczki i figury.
Materiał Podstawowym materiałem polskiej rzeźby ludowej było drewno. Rodzaj wykorzystywanego drewna zależał od typu rzeźby: monumentalne figury i krzyże wykonywano zwykle z dębiny lub sośniny. Małe figurki wykonywano z drewna miękkiego i pozbawionego słojów (lipa, olcha, topola). Kamień wykorzystywano na obszarach bogatych w piaskowce (Kielecczyzna, ziemia krakowska, Podhale) i głównie do rzeźby monumentalnej. Lokalnie wykorzystywano też węgiel (Górny Śląsk) i sól (Wieliczka i Bochnia). Zarówno rzeźby drewniane, jak i kamienne, były pokrywane farbami o spoiwie olejnym.
Cechy stylistyczne Świątki polskie cechuje zwartość, statyczność, nienaturalistyczne proporcje, słabe rozczłonowanie bryły i redukcja detali oraz dominacja układu rytmiczno-symetrycznegoJózef Grabowski, Sztuka ludowa. Charakterystyki-porównania-odrębności, Warszawa 1977, s. 262.. Figury ujmowane są na ogół frontalnie, co wynika z ich usytuowania w kapliczkach, gdzie mogą być oglądane tylko z jednej stronyRoman Reinfuss, Jan Świderski, Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960, s. 134.. Polichromia rzeźb ludowych utrzymana jest w wąskiej gamie kolorów; główne barwy to biel, róż (malowanie skóry), czarny (zarost, otwarte oczy); błękit, cynober lub czerwień wykorzystywane są do malowania szat postaci; rzadko używana jest zieleńRoman Reinfuss, Jan Świderski, Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960, s. 135.. Świątki wykazują znaczną niezależność od skodyfikowanej kolorystyki rzeźb kościelnych. Rzeźby ludowe w niedługim czasie po wykonaniu traciły jaskrawą polichromię w wyniku działania warunków atmosferycznych (deszczu i promieni słońca) i ulegały spatynowieniu.
Co istotne – ornamentyka w rzeźbie ludowej nie służyła celom estetycznym, lecz była formą adoracji świętej osobyAleksander Jackowski, Sztuka ludowa, [w] Etnografia Polski. Przemiany Kultury Ludowej, t. 2, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981, s. 204..
Rzeźba figuralna – formy thumb|150px|Kapliczka słupowa, Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokarni Krzyże, kapliczki i figury świętych reprezentowały szeroką gamę rozwiązań formalnych i technicznych. Wyróżnia się 5 podstawowych typów: Wysoki krzyż drewniany (o maksymalnej wysokości ok. 10 metrów). Kapliczki szafkowe: dłubana w drewnie albo zbita z desek skrzyneczka przeznaczona do zawieszenia (należą one raczej dziedziny ciesielstwa niż rzeźby) lub stawiania na szczycie słupa. Słup drewniany, kamienny lub murowany z cegły lub kamienia polnego; w szczytowej części ma wydrążoną wnękę na rzeźbę, obraz lub relief. Figura ustawiona na szczycie słupa lub kolumny. Kapliczki domkowe (stojące na pograniczu rzeźby i drobnej architektury), najprostsze zlepione są z kamieni polnych i przekryte dwuspadowym daszkiem.
Świątki – poza Chrystusem na krzyżu – rzadko umieszczano w izbach. Kapliczki przydrożne, a także wnęki w ścianach domów były ich podstawowym miejscem.
Rzeźba figuralna – tematy Chrystus thumb|120px|Chrystus Nazareński, Polska, XIX w., Muzeum Etnograficzne w Krakowie
Najczęstsze motywy to: Chrystus Frasobliwy, Chrystus Nazareński, Chrystus upadający pod krzyżem.
Motyw Chrystusa Frasobliwego upowszechnił się na ziemiach polskich już w XVI wieku, a z XVII wieku pochodzą najstarsze zachowane zabytki. Regionalne określenia Frasobliwego to Dumający i Święta Turbacyja w Krakowskiem, Cierpiotka w rejonie Mszany Dolnej, Bozuś i Panajezusek na Podhalu, Miłosierdzie w Łowickiem, Starościwy na Górnym Śląsku, Płaczebóg na Kaszubach, Święty Piątek na ZamojszczyźnieSfetania Krzysztofowicz, O sztuce ludowej w Polsce, wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1972, s. 31..
Typowe ujęcie Frasobliwego ukazuje Chrystusa siedzącego na podwyższeniu (skale, murku) i podpierającego pochyloną głowę ręką wspartą łokciem na kolanie. Zafrasowana postać pozbawiona jest jakichkolwiek cech boskich, wyobraża zmęczonego człowieka w archetypicznym geście smutku i zadumy. Regionalne różnice dotyczyły głównie okrycia Chrystusa (perizonium lub płaszcz), korony cierniowej (plecionka z gałązek lub opaska), bądź też podpórki na której Chrystus wspiera nogę (kamień lub czaszka Adama).
Ludowy wizerunek Frasobliwego przewyższa odmianę dewocyjną zakresem ideowych treści: symbolizuje nie tylko cierpienia pasyjne, ale także Boga bolejącego nad losem ludu, jego codziennymi troskami, nad złem i niesprawiedliwością świata. Chrystus Frasobliwy jest symbolem polskiej sztuki ludowejHelena Wegner, Frasobliwy Chrystus [w:] Encyklopedia katolicka, t. 5, wyd. Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1989, s. 695.
Chrystus Nazareński występował na całym obszarze Polski; w połowie XIX wieku był bardzo pospolity w okolicach Żywca. Stojący przed Piłatem (lub Kajfaszem) Chrystus ma związane ręce i zawieszony na szyi szkaplerz. Typ ten rozwijał się w rezultacie kultu Chrystusa Nazareńskiego szerzonego przez Trynitarzy i Bractwom Pięciu Ran Chrystusowych, które działały przy ich klasztorach. thumb|230px|Chrystus Upadający, Polska, Muzeum Etnograficzne w Krakowie Chrystus upadający pod krzyżem – wyłącznie polski typ rzeźby ludowejStefania Krzysztofowicz, O sztuce ludowej w Polsce, wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1972, s. 33., najczęściej spotykany był na południu kraju, zwłaszcza w okolicach Kalwarii Zebrzydowskiej, gdzie pojawił się w latach 30. XIX wieku. Typowe ujęcie tego motywu ukazuje Chrystusa z koroną cierniową na głowie, który upadł pod ciężarem krzyża i wspiera się na kolanach i łokciachInne, rzadsze warianty ukazują upadającego Chrystusa wraz z Żydem w cylindrze, bądź z płaczącymi kobietami lub z Szymonem z Cyreny, który usiłuje pomóc w dźwiganiu krzyża. Dźwigany krzyż był czasami pokrywany napisami będącymi mieszaniną gwary i łaciny.
Inne motywy chrystologiczne to Chrystus w grobie, Chrystus przy słupie i Ukrzyżowanie.
Matka Boska thumb|150px|Pietà, Siercza, XIX wiek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie thumb|150px|Matka Boska Skępska, Polska, XIX wiek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie Tematyka maryjna jest w polskiej rzeźbie ludowej reprezentowana licznie i w wielkim bogactwie form i motywów, co wynika z roli jaką osoba Maryi pełniła w ludowym światopoglądzie jako Matka, Opiekunka i Orędowniczka.
Tematyczne ujęcia to: Matka Boska Bolesna stojąca pod krzyżem Madonna z Dzieciątkiem Pietà, czyli Matka Boska trzymającą na kolanach martwego Chrystusa. Ten ostatni typ rozwinął się głównie pod wpływem grafiki dewocyjnej kolportowanej wśród ludu i kultu Piet z różnych ośrodków pątniczych. Piety popularne były w Wielkopolsce, na Śląsku, w Małopolsce i na Warmii.
Wyróżniającym się wzorcem jest Matka Boska Skępska, częsta na północno-zachodnim Mazowszu. Jest ona przykładem nieludowego ideału piękności: nosi bogato zdobiony płaszcz, który nadaje jej formę stożka; ma małą głowę z rozpuszczonymi włosami i ręce splecione na piersiach. Pod jej stopami, zgodnie z Apokalipsą św. Jana, jest półksiężyMirosław Krajewski, Dobrzyńska i Brzemienna Matka Boża w skępskim wizerunku, Rypin-Skępe 2017.c.
Inne regionalne typy ikonograficzne to Matka Boska Zbójnicka i Matka Boska Ludźmierska (Podhale).
Postacie świętych thumb|150px|Święty Florian, Kęty, XIX wiek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie Święci pojawiający się w rzeźbie ludowej byli to patronowie parafii, grup zawodowych i miejsc kultu; często ich wizerunkom towarzyszyły teksty westchnień. Najczęściej spotykani to: Święty Jan Nepomucen – najczęściej występuje w stroju liturgicznym i z atrybutem świętości w ręce (np. z krzyżem, modlitewnikiem, różańcem lub palmą męczeństwa). Święty Florian – ukazywany był w stroju rycerskim, ze sztandarem w dłoni, w momencie wylewania wody na płonący kościół. Święty Onufry – częsty w okolicach Bochni i Brzeska, ukazywany jako pustelnik w kapliczkach pokutnych. Święta Kinga – czczona zwłaszcza na SądeczczyźnieStefania Krzysztofowicz, O sztuce ludowej w Polsce, wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1972, s.38 Święty Mikołaj – częsty na Rzeszowszczyźnie i Kujawach.
Ule figuralne Ule figuralne to obok zabawek jedyna świecka forma w dawnej rzeźbie ludowej. Pojawiły się one w XIX wieku, głównie na południu Polski oraz na Śląsku i ziemi lubuskiejAleksander Jackowski, Sztuka ludowa [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2., wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1981, s. 205.. Najczęściej były to postacie patrona pszczelarzy św. Ambrożego, niedźwiedzi, Żydów (Chasydów), zakonników lub żołnierzy. Niekiedy na ule przerabiano usunięte z kościołów figury świętych. Wykorzystanie takich niepotrzebnych już w kościele figur miało sens praktyczny – powstrzymywało złodziei (kradzież miodu z takiego ula była świętokradztwem). W przekonaniu chłopów wyrzeźbione postacie chroniły pszczoły przed niebezpieczeństwami, np. przed skutkami „złego spojrzenia”. Obok funkcji magicznych, miały też funkcję reprezentacyjną: pasieka złożona z kilku lub kilkunastu rzeźbionych uli świadczyła o zamożności pszczelarza.
Twórcy Twórcy rzeźb zwani świątkarzami lub bogorobami byli chłopami-samoukami, ale także rzemieślnikami – najczęściej kołodziejami, cieślami i stolarzami. Wielu z nich uczestniczyło w remontach wnętrz kościołów, a nawet praktykowało u cechowych rzeźbiarzy. Traktowali jednak rzeźbienie jako zajęcie dodatkowe, rzeźbiąc na potrzeby własne, rodziny i znajomych z własnej i sąsiedniej wsi. Jedynie nieliczni tworzyli na szerszą skalę, sprzedawali swe prace na jarmarkach, a nawet tworzyli lokalne „szkoły” o charakterystycznych cechach stylowych (np. opisana przez Józefa Grabowskiego „szkoła krośnieńska”Zob. Józef Grabowski Szkoła krośnieńska w rzeźbie ludowej, „Polska Sztuka Ludowa”, R. 2, nr 3.).
Twórczość Piotra Szałkowskiego wypełnia tematyka sakralna i tematyka świecka z życia dawnej zachodniej Grodzieńszczyzny.
Rzeźbiąc świątki świadomie wzorowali się z jednej strony na rzeźbach kościelnych i dewocyjnych wizerunkach, a z drugiej – na starych rzeźbach pozostawionych przez ludowych twórców minionych pokoleń. Indywidualny styl osiągali przez wielokrotne powtarzanie tych samych przedstawień.