Zabytki Milanówka – to kilkaset willi i domów letniskowych powstałych na przełomie XIX i XX w.

Wille powstawały w największej liczbie w latach 1900-1930. Architektami wielu z nich byli znani przedwojenni projektanci m.in. Jan Heurich (willa Matulinek), Oskar Sosnowski (willa Sulima), Czesław Przybylski i Zdzisław Kalinowski (Mironówka, Halina), Władysław Kozłowski i Apoloniusz Nieniewski (willa Borówka), Piotr Janicki (willa Ostromir), Józef Sosnowski (willa Polanka i Sosnowica) i Bohdan Pniewski (Willa Jankota/Janrata). Styl architektoniczny Milanówka można określić jako tradycyjny historyzm i odmiany stylu narodowego. Mało obecna jest architektura drewniana i „zakopiańska”, a jeżeli to w formie drewnianych rzeźbionych werand, często wielokondygnacyjnych.

Kościół parafialny pw. św. Jadwigi Śląskiej powstał w latach 1910-1912 a wśród autorów wykończenia kościoła znalazł się malarz Piotr Hipolit Krasnodębski. Uwagę zwraca kilka przedwojennych witraży okiennych utrzymanych w stylu secesji.

Większość obszaru przedwojennego Milanówka wpisana jest do krajowego rejestru zabytków jako „zespół urbanistyczno-krajobrazowy” – liczy on około 400 willi i budynków o wartościach historycznych. 25 zabytków wpisanych jest do rejestru pod osobnymi numerami:Rejestr zabytków nieruchomych. Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków. aktualizacja 10-07-2009

Wykaz zabytków nr ew. gminnej nazwa adres rok budowy nr. rej. WKZ data wpisuwspółrzędne 1. zespół urbanistyczno-krajobrazowy miasta ponad 300 willi z terenu całego miasta 1896 – 1945 nr rej.: 1319-A 2. kościół pw. św. Jadwigi ul. Kościuszki 41 1910-1912 nr rej.: 1188-A 3. kwatera żołnierska 1939-1945 cmentarz parafialny ul. Wojska Polskiego 1939-1945 nr rej.: 1340 4. willa z ogrodem ul. Brwinowska 14 ok. 1920 nr rej.: 1491-A 5.willa Hygea z ogrodemul. Graniczna 351910nr rej.: 928 A 6.zespół willowy: willa Romin, budynek gospodarczy, ogródul. Jadwigi 81928nr rej.: 1438-A 7. willa Starodrzew z parkiem ul. Kaprys 2/4, 1 ćwierć XX wieku nr rej.: 1592-A 8. willa Borówka z ogrodem ul. Kościelna 4 / Królowej Jadwigi 1 1904 nr rej.: 931 A 9.willa z ogrodemul. Kościuszki 61 ok. 1926 nr rej.: 1527-A 10. willa Leontynówka z ogrodem ul. Krakowska 13 1910 nr rej.: 929 A 11. willa Potęga z ogrodem ul. Królewska 5 1909 nr rej.: 930 A 12. willa z ogrodem ul. Piłsudskiego 12 (w wykazie dawna nazwa ul. 22 lipca) 1913 nr rej.: 1193 A 13. willa Emanów z ogrodem ul. Mickiewicza 4 1912 nr rej.: 932 A 14. willa Matulinek z ogrodem ul. Mickiewicza 8/10 pocz. XX wieku nr rej.: 1190 A 15. willa Irena z ogrodem ul. Mickiewicza 12 1907 nr rej.: 1485-A 16. willa Lidia ul. Piasta 10 B 1911-22 nr rej.: A-757 17. willa Józefina z ogrodem ul. Piasta 13 1905 nr rej.: 1191-A 18. pensjonat, obecnie dom mieszkalny ul. Piłsudskiego 31 1896 nr rej.: 1531-A 19. willa Maćkowa z ogrodem ul. Podgórna 18 1920 nr rej.: 1192-A 20. willa Ostromir z ogrodem (zw. Pod Góralem) ul. Sienkiewicza 5 nr rej.: 933-A 21. willa Zacisze z ogrodem ul. Słowackiego 6 1932 nr rej.: 934-A 22. willa "Dalmacja" z ogrodem ul. Spacerowa 16 ok. 1934 nr rej.: 1487-A 23. willa „Waleria” ul. Spacerowa 22 1912, 1920 nr rej.: 1202 24. willa z ogrodem ul. Warszawska 11 ok. 1925 nr rej.: 1403-A 25. willa Sosnowica ul. Wielki Kąt 2 1935 nr rej.: 935 A 26. zespół willowy Turczynek: willa I, willa II, park leśny, budynki mieszkalne Turczynek, Brwinowska 2, 4/8, 4, 6, 8 1904 nr rej.: 1181-A 27. Willa Jolancin Charci Skok 6 po 1923 nr rej.: A-1318

Pozostałe budynki i wille zabytkowe (zbiorczy numer ewidencji 1319-A):

Charci Skok 1, 2, 3 Chopina 2A Chrzanowska 3,4, 8 Dębowa 1, 3, 5, 6 Długa 3, 5, 10A, 15, 17, 17A, 22, 23, 25, 26, 32, 33,44 Fiderkiewicza 1, 3, 6, 11, 11A, 12A, 16, 17/19, 26 Głowackiego 19, 27, 29 Górnoleśna 11A Grabowa 3,4 bud. gosp.3, 4,5 Graniczna 7, 9A, 11B, 15, 18, 19, 20A, 23, 28, 32, 33, 34, 37 Grodeckiego 3, 5, 8, 24/26 Grudowska 9, 12 (willa „Perełka”), 15, 16, 17, 19 Kościelna 1, 3, 5 Kościuszki 38, 42, 45, 48, 57, 60, 62, 63, 65, 66, 67, 68, 70 Krakowska 6, 15A-bud.gos., 19, 20A-oficyna, 22 Krasińskiego 1, domek dozorcy 1, 4, 8, 14, 20, 24, 49A Królewska 71, 73, 75, 77/79, 83, 91, 100, 109 Królowej Jadwigi 5+bud.gos., 2, 11, 15, 16, 21, 23 Krótka 4 Krzywa 6, 10 Leśna 2, 3, oficyna 3A, 4, 5, 9 Leśny Ślad 1 Letnicza 2, bud,gosp, 2A, 3, 5 Literacka 3, 4/6 altana, 6, 11, 12A, 20, 22, 24, 26, 28, 30 Ludna 7, domek dozorcy-7, Marszałkowska 1, 5, 11, 15, 18 Mickiewicza 4, 10, 11, 12,13 Niecała 2, 4 Nowowiejska 2 Okopy Górne 3, 8, 9 Okólna 8A, 10, 11, 14, 16, 20, 22, 29, 29A Orzeszkowej 2,3,4, 5-domek dozorcy, 6 - altana Parkowa 8, 8A - oficynka Pasieczna 3, 4, 6, 8 Piasta 12, 15, 16, 17, 18 Piłsudskiego 8, 12 (willa „Zosinek”), 12A, 13, 20, 21, 22, 24, 26, 28, 30, 30A, 33 Podgórna 21, 23, 24, 26, 26-d.bud.gos., 31, 37, 66, 66-lamus, 70, 72, 84, 92 Podwiejska 3, 4, 5, 9 Prosta 2, 7, 16, 17, 18, 23, 25 Sienkiewicza 6, 7, 8, 9 Skargi Piotra 1/1A, 3, 5, 6, 8 (2 wille) Słowackiego 1, 2, 3, 4A, 5, 8, 8-dom ogrodnika, 11, 11A, 14, 16, 17, 18, 19 Sosnowa 13, 16 25, domek letni-25 Spacerowa 3 (willa „Bożenka”) Starodęby 5 Warszawska 1A, 3, 11, 14, 15, 21, 25, 28, 28A, 32, 35, 35A, 39B, 41, 43, 52 Wielki Kąt 6, 11 Wigury 1,3 Wojska Polskiego 12, 17, 19, 25, 31, 59, 73 Wójtowska 4, 6, 8 Wspólna 4, 8, 10, 16, 25 Zachodnia 2, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 22 Zaciszna 6, 10 (willa „Banczewianka”), 12, 14 Zawąska 6, 8 Żabie Oczko 1, domek dozorcy - 1 Żwirki 2, 40

Przypisy

* Milanówek