thumb|Obraz Współcześni poeci (1846), pędzla Antonio Marii Esquivela. Na obrazie malarz przedstawia wielu pisarzy należących do hiszpańskiego romantyzmu, będących często politykami, malarzami, muzykami, aktorami, intelektualistami. Przedstawieni są: Antonio Ferrer del Río (1814-1872), Juan Eugenio Hartzenbusch (1806-1880), Juan Nicasio Gallego (1777-1853), Antonio Gil y Zárate (1793-1861), Tomás Rodríguez Rubí (1817-1890), Isidoro Gil y Baus (1814-1866), Cayetano Rosell y López (1817-1883), Antonio Flores (1818-1866), Manuel Bretón de los Herreros (1796-1873), Francisco González Elipe, Patricio de la Escosura (1807-1878), José María Queipo de Llano, hrabia Toreno (1786-1843), Antonio Ros de Olano (1808-1887), Joaquín Francisco Pacheco (1808-1865), Mariano Roca de Togores (1812-1889), Juan González de la Pezuela (1809-1906), Ángel de Saavedra, książę de Rivas (1791-1865), Gabino Tejado (1819-1891), Francisco Javier de Burgos (1824-1902), José Amador de los Ríos (1818-1878), Francisco Martínez de la Rosa (1787-1862), Carlos Doncel (? -1851), José Zorrilla (1817-1893), José Güell y Renté (1818-1884), José Fernández de la Vega, Ventura de la Vega (1807-1865), Luis de Olona (1823-1863), Antonio María Esquivel (1806-1857), Julián Romea (1818-1863), Manuel José Quintana (1772-1857), José de Espronceda (1808-1842), José María Díaz (?- 1888), Ramón de Campoamor (1817-1901), Manuel Cañete (1822-1891), Pedro de Madrazo y Kuntz (1816-1898), Aureliano Fernández-Guerra (1816-1891), Ramón de Mesonero Romanos (1803-1882), Cándido Nocedal (1821-1885), Gregorio Romero Larrañaga (1814-1872), Bernardino Fernández de Velasco y Benavides, książę de Frías (1873-1851), Eusebio Asquerino (1822-1892), Manuel Juan Diana (1814-1881) y Agustín Durán (1793-1862). Romantyzm – to ruch rewolucyjny, który pojawił się we wszystkich sferach życia, a w sztuce zerwał ze schematami ustanowionymi w epoce klasycyzmu broniąc fantazji, wyobraźni i irracjonalnych sił ducha. Klasycyzm utrzymywał się nadal u niektórych autorów, ale byli tacy, którzy – jak np. książę de Rivas czy José de Espronceda – początkowo wyznając idee klasycystyczne przeszli następnie dość skwapliwie do romantyzmu. Wielu innych było zdecydowanymi romantykami od samego początku.

Pochodzenie terminu „romantyczny” nie jest jasne, a poza tym romantyzm rozwija się różnie w różnych krajach. W Anglii pojawia się już w wieku XVII w znaczeniu nierealny. Samuel Pepys (1633-1703) używa go w znaczeniu wzruszający i miłosny. James Boswell (1740-1795) używa terminu romantic w swoim Account of Corsica na wyrażenie czegoś pełnego namiętności i emocji. W Niemczech przymiotnik romantyczny został użyty przez Johanna Gottfrieda Herdera jako synonim wyrazu średniowieczny. Później określenie romanhaft (powieściowy, zmyślony) zostało zastąpione przez inny przymiotnik o znaczeniu bogatszym o odcień emocji i namiętności, a mianowicie romantisch (romantyczny). We Francji Jean-Jacques Rousseau posługuje się terminem romantique w opisie Jeziora Genewskiego. Słownik Akademii Francuskiej wymienia romantique w znaczeniu ogólnym i literackim. W Hiszpanii, aby spotkać się z tym terminem, trzeba czekać aż do roku 1805, kiedy pojawia się wyraz romancista, oznaczającego kogoś lub coś związanego z powieścią rycerską lub sentymentalną. W latach 1814 i 1818 po wielu sporach używa się podobnych w brzmieniu określeń romanesco (w obecnym znaczeniu rzymski; zmyślony), romancesco (obecnie zmyślony, powieściowy), románico (obecnie romański) i romántico (obecnie romantyczny; sentymentalny).

Prekursorami romantyzmu, który rozwinął się w Europie i w Ameryce, są francuski myśliciel Rousseau (1712-1776) i niemiecki dramatopisarz Goethe (1749-1832). Pod ich wpływem romantycy zaczęli tworzyć dzieła mniej doskonałe i formalnie mniej poprawne, ale głębsze i bardziej wewnętrzne. W swoich poszukiwania zwracali się ku tajemniczości i narzucali prawa uczuć. Ich dewizą była wolność we wszystkich aspektach życia.

W Hiszpanii romantyzm pojawił się później, trwał krótko i był bardziej intensywny, a to dlatego że drugą połową XIX wieku zawładnął realizm, nurt o cechach przeciwstawnych w stosunku do charakteru literatury romantycznej.

__TOC__

Tendencje romantyzmu thumb|Lord Byron w stroju albańskim, portret Thomasa Phillipsa z roku 1835

Uważa się, że romantyzm w Hiszpanii jest złożony i pogmatwany. Zawiera poważne sprzeczności, bo oscyluje między buntem i ideami rewolucyjnymi a powrotem do tradycji katolickich i monarchistycznych. Wolność polityczną niektórzy z romantyków rozumieją po prostu jako odnowienie wartości ideologicznych, patriotycznych i religijnych, które usunąć chcieli osiemnastowieczni racjonaliści. Do najwyższych wartości wynoszone są chrześcijaństwo, władza królewska i ojczyzna. Do tego romantyzmu tradycyjnego należą Walter Scott w Anglii, Chateaubriand we Francji, a w Hiszpanii książę de Rivas i José Zorrilla. Romantyzm ten, oparty na ideach okresu restauracji absolutyzmu po upadku Napoleona, broni tradycyjnych wartości głoszonych przez Kościół i Państwo. Z kolei inni romantycy jako wolni obywatele zwalczają wszelki ustalony porządek w religii, sztuce i polityce. Od społeczeństwa i od ustawodawców domagają się praw dla jednostki. Tymi romantykami są przedstawiciele romantyzmu rewolucyjnego albo inaczej liberalnego, a najwybitniejszymi z nich są w Anglii Lord Byron, we Francji Victor Hugo, a w Hiszpanii José de Espronceda. Romantyzm rewolucyjny wspiera się na trzech filarach: na poszukiwaniu i uzasadnianiu wiedzy irracjonalnej negowanej przez rozum, na dialektyce heglowskiej i na historycyzmie.

Costumbrismo

Nurt costumbrismo (od wyrazu costumbre – zwyczaj, obyczaj) koncentruje się na współczesnych mu obyczajach widzianych oczami klas ludowych i posługuje się językiem czystym, wręcz purystycznym. Głównym przedstawicielem kostumbryzmu jest Ramón de Mesonero Romanos, zajmujący miejsce niejako na marginesie romantyzmu i przyjmujący wobec niego postawę ironiczną. Kostumbryzm, powstały na łonie romantyzmu jako oznaka tęsknoty za wartościami i zwyczajami z przeszłości, przyczynił się do upadku ruchu romantycznego i kiedy w początkach realizmu został spopularyzowany, przekształcił się w metodę opisywania rzeczywistości.

Ramy historyczne Romantyzm obejmuje pierwszą połowę XIX wieku, będącą okresem silnych napięć politycznych. Konserwatyści bronią swoich przywilejów, zaś zwolennicy wolności i postępu walczą o ich zniesienie. Drogę otwiera sobie laicyzm, a masoneria cieszy się wielkimi wpływami. Tradycyjna myśl katolicka broni się przed nowymi ideami wolnomyślicieli i następców Karla Krausego. Klasa robotnicza wznieca protesty o charakterze anarchistycznym i socjalistycznym ze strajkami i zamachami. Kiedy Europa rozwija znacząco swój przemysł i wzbogaca się kulturowo, Hiszpania pozostaje krajem słabo rozwiniętym i coraz bardziej oddala się od Europy.

Cechy charakterystyczne romantyzmu thumb|right|Caspar David Friedrich Wędrowiec nad morzem mgły, Kunsthalle w Hamburgu Odrzucenie klasycyzmu. W przeciwieństwie do ścisłego przestrzegania rygoru i zasad w wieku XVIII, pisarze łączą różne gatunki literackie, mieszają metrum wierszy, forma wierszowa przeplatana jest prozą; w teatrze lekceważona jest zasada jedności akcji, miejsca i czasu, a komizm przeplata się z tragizmem. Subiektywizm. Niezależnie od gatunku utworu wprawiony w uniesienie duch autora przelewa weń wszystkie uczucia niezadowolenia ze świata, który ogranicza i hamuje lot jego niepokojów w miłości, w społeczeństwie, w patriotyzmie. Natura stapia się ze stanem jego ducha i staje się melancholijna, posępna, tajemnicza, ciemna, w przeciwieństwie do klasyków, którzy ledwo okazywali zainteresowanie pejzażem. Żądze namiętnej miłości, niepokój szczęścia i posiadanie nieskończoności wywołują u romantyka zmartwienie i ogromny zawód, który czasami doprowadza go do samobójstwa, jak to ma miejsce w przypadku Mariano José de Larra. Pociąg do ciemności i tajemniczości. Miejsce dla swoich bolesnych namiętności i zawiedzionych uczuć romantycy znajdują w zakątkach tajemniczych i melancholijnych, takich jak ruiny, lasy, cmentarze. Podobnie przyciąga ich to co nadnaturalne, co umyka wszelkiej logice, a więc cuda, przywidzenia, wizje zza grobu, diabolizm, czary. Ucieczka od otaczającego świata. Odrzucenie społeczeństwa mieszczańskiego, w którym przyszło mu żyć, sprawia, że romantyk ucieka od swojego otoczenia w egzotykę albo do minionych epok, w których jego ideały górowały nad innymi wzorcami postępowania. W przeciwieństwie do klasyków, którzy podziwiali starożytny świat Greków i Rzymian, romantycy wolą średniowiecze i renesans. Najczęstszymi gatunkami literackimi są powieść, legenda i dramat historyczny.

Początki Romantyzm przyszedł do Hiszpanii poprzez Andaluzję i Katalonię. W Andaluzji: Juan Nicolás Böhl de Faber (konsul pruski w Kadyksie, ojciec pisarki Fernán Caballero) opublikował w latach 1818 i 1819 w Diario Mercantil Kadyksu serię artykułów, w których bronił teatru z okresu hiszpańskiego Złotego Wieku, teatru zawzięcie atakowanego przez klasyków. Przeciwko niemu wystąpili José Joaquín de Mora i Antonio Alcalá Galiano, posługujący się argumentami tradycjonalistycznymi, antyliberalnymi i absolutystycznymi. Mimo że obaj reprezentowali nowoczesną literaturę europejską, idee Böhla de Fabera były dla nich nie do przyjęcia, ponieważ tkwiły w Oświeceniu. W Katalonii: El Europeo, czasopismo wydawane w Barcelonie w latach 1823 i 1824 przez dwóch redaktorów włoskich, jednego Anglika i dwóch młodych Katalończyków, Bonaventurę Carlesa Aribau i Ramona Lopeza Solera, stanęło w obronie romantyzmu umiarkowanego i tradycjonalistycznego i na wzór Böhla podważyło całkowicie wartości klasycyzmu. Na łamach tego czasopisma po raz pierwszy przedstawiono ideologię romantyzmu, a dokonał tego Luigi Monteggia w swoim artykule zatytułowanym Romantyzm.

Poezja thumb|Rzeźba Becquera w Sewilli Poeci romantyczni piszą swoje wiersze w uniesieniu i w formie poetyckiej oddają wszystko, co czują i co myślą. Część krytyków literackich uważa, że poezja romantyczna zawiera bardzo mocny liryzm, obok którego pojawiają się zdania pospolite i prozaiczne.

Tematyka, którą podejmuje liryka romantyczna są różne: Ja, czyli przeżycia własne. Oddać uczucia w poetycki sposób udało się najtrafniej Esproncedzie, który w swojej Pieśni do Teresy pozostawił rozdzierające wyznanie miłości i rozczarowania. Namiętna miłość z nagłym i całkowitym oddawaniem się i szybkim porzucaniem, w której może pojawiać się zarówno zachwyt, jak i odraza. Tematy historyczne i zaczerpnięte z legend stanowią jedno ze źródeł natchnienia. Uczucia religijne, które często przedzierają się poprzez buntowniczość, współczucie, a nawet szatańską egzaltację. Roszczenia społeczne, czego przykładem może być dowartościowanie ludzi z marginesu, jak w przypadku żebraków. Przyroda pokazywana na wszelkie sposoby i w najrozmaitszych odmianach. Utwory poetów romantycznych rozgrywały się z reguły w niezwykłych warunkach lub miejscach, takich jak cmentarz, burza czy rozszalałe morze. Satyra powiązana często z wydarzeniami politycznymi lub literackimi.

Należy wspomnieć, że nowym duchem została dotknięta również stosowana forma poetycka. Jako sprzeciw wobec monotonnego powtarzania klasycznych strof i pieśni ogłoszono prawo do stosowania wszystkich istniejących rodzajów wiersza, do zapożyczania metrum z innych języków i do wprowadzania wszelkich niezbędnych nowości. Romantyzm doszedł zarówno tutaj, jak i pod innymi względami do takich samych zuchwałych posunięć, jakich później dokonywali moderniści z końca wieku.

José de Espronceda

thumb|José de Espronceda