thumb|200px|Francuska karykatura polityczna z 1898 r., przedstawiająca brytyjską królową Wiktorię, niemieckiego cesarza Wilhelma II, cara Rosji Mikołaja II, francuską Mariannę i japońskiego samuraja, dzielących Chiny między siebie; stereotypowy mandaryn reaguje z przerażeniem w tle thumb|200px|Podpisanie traktatu nankińskiego (1842) thumb|200px|Pierwsza strona traktatu z Kanagawy (1854) thumb|200px|Podpisanie konwencji pekińskiej (1860) thumb|200px|Mapa handlowa Chin (1899) thumb|200px|Podpisanie traktatu tiencińskiego (1858) thumb|200px|Odtworzona scena podpisania traktatu aiguńskiego (1858)

Traktaty nierównoprawne (chin. trad. 不平等條約, chin. upr. 不平等条约, pinyin bùpíngděng tiáoyuē; jap. fu-byōdō-jōyaku, kanji 不平等条約) – traktaty (znane również pod terminami „niesprawiedliwe”, „przymusowe”) odnoszące się zasadniczo, ale nie wyłącznie, do historycznej kategorii traktatów dwustronnych zawartych pod koniec XIX i na początku XX wieku między państwami europejskimi, Stanami Zjednoczonymi i krajami Ameryki Łacińskiej a państwami Azji i Afryki.

Większość tych traktatów została podpisana po klęsce militarnej lub w konsekwencji zagrożenia. Ustanawiały one system korzyści dla mocarstw „cywilizowanych”, ograniczając jednocześnie suwerenność „niecywilizowanych” i im podporządkowanych. Ze względu na swoją przewagę ekonomiczną i militarną mocarstwa narzucały surowe ograniczenia i niesprawiedliwe warunki oraz wymuszały specjalne przywileje poprzez ustępstwa w prawach terytorialnych i suwerennych, podział stref wpływów, otwieranie portów, egzekwowanie jurysdykcji eksterytorialnej, nabywanie kolei, górnictwo itp..

Pierwszym nierównoprawnym traktatem był traktat pokojowy pomiędzy cesarstwem dynastii Qing (Chiny) a Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii podpisany w 1842 roku, znany jako traktat nankiński. Następnie podpisano podobne dokumenty z innymi państwami, jak poniżej w tabelach.

Lista ważniejszych traktatów nierównoprawnych +Z Chinami Traktat Rok Kraj zawierającyTreśćUwagi Traktat nankiński 1842 Wielka Brytania Traktat pomiędzy Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii a Chinami, na mocy którego Chiny musiały m.in. otworzyć pięć dużych portów dla europejskich statków i zlikwidować gildię kohong; Hongkong został odstąpiony Wielkiej Brytanii po wsze czasy, przyznane zostały prawa eksterytorialne dla Brytyjczyków (tym samym Chiny pozwoliły na obcą jurysdykcję na swoim terytorium) Traktat z Bogue (Humen, miasto i wąska cieśnina w delcie Rzeki Perłowej) 1843 Wielka Brytania Traktat uzupełniający traktat nankiński pomiędzy Wielką Brytanią a Chinami Traktat z Wangxia (Wanghia) 1844 Stany Zjednoczone Traktat oparty w dużej mierze na traktacie nankińskim, zawierał jednak szereg dodatkowych punktów, jak np.: przyznanie Amerykanom prawa do nabywania ziemi w pięciu traktatowych portach pod budowę kościołów, szpitali i cmentarzy (interesy misjonarzy), zniesienie zakazu nauki języka chińskiego przez cudzoziemców, zwolnienie obywateli amerykańskich spod chińskiej jurysdykcji. Zakazał handlu opium Traktat z Huangpu (Whampoa) 1844 Francja Francja uzyskała takie same przywileje jak Wielka Brytania w traktacie nankińskim i późniejszych: otwarcie pięciu portów, eksterytorialność dla obywateli francuskich, stałe cła na handel chińsko-francuski oraz prawo do stacjonowania konsulów Traktat aiguński (Aigun) 1858 Rosja Traktat pomiędzy Imperium Rosyjskim a chińską dynastią Qing, regulujący część granicy na Dalekim Wschodzie Traktat tienciński (Tiencin) 1858 Francja, Wielka Brytania, Rosja, Stany ZjednoczoneOtwarcie rzek i nowych portów do prowadzenia handlu, możliwość stacjonowania kontyngentów wojskowych Konwencja pekińska 1860 Wielka Brytania, Francja, Rosja Pierwsza konwencja pekińska zawarła trzy odrębne traktaty z: Wielką Brytanią, Francją i Rosją Traktat chińsko-portugalski 1887 Portugalia Traktat dał Portugalii prawa kolonialne do Makau pod warunkiem, że Portugalia będzie współpracować w wysiłkach na rzecz zakończenia przemytu opium Traktat z Shimonoseki 1895 Japonia Traktat kończący pierwszą wojnę chińsko-japońską (1894–1895) Druga konwencja pekińska 1898 Wielka Brytania Na mocy konwencji z 1898 roku Nowe Terytoria wraz z 235 wyspami zostały wydzierżawione Wielkiej Brytanii na 99 lat od 1 lipca 1898 roku Protokół bokserski 1901 Wielka Brytania, USA, Japonia, Rosja, Francja, Niemcy, Włochy, Austro-Węgry, Belgia, Hiszpania, Holandia Roszczenia o reparacje za wsparcie ludobójstw dokonanych przez „Bokserów”, embargo na broń Dwadzieścia jeden żądań 1915 JaponiaWypowiedzenie traktatów z Europejczykami przez Chiny, współpraca militarna Chin i JaponiiOdrzucone przez stronę chińską

+Z Japonią Traktat Rok KrajTreść Traktat z Kanagawy 1854 Stany ZjednoczoneZasada nieagresji, możliwość handlu w miastach portowych Shimoda i Hakodate, zakup broni amerykańskiej, ochrona rozbitków Angielsko-japoński traktat o przyjaźni 1854 Wielka BrytaniaZasada nieagresji, możliwość handlu, zaopatrzenia i napraw statków angielskich w Nagasaki i Hakodate, zrównanie praw kupców angielskich z holenderskimi i chińskimi, Anglia nie może próbować zmian traktatu Traktaty ery Ansei 1858 Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Rosja, Holandia, FrancjaPrzywileje dla Amerykanów, Anglików, Rosjan, Holendrów i Francuzów Traktat Harrisa 1858 Stany ZjednoczoneWymiana dyplomatów, możliwość prowadzenia handlu w Kanagawie, Niigacie, Hyōgo i Nagasaki, prawo do zakupu działek, wznoszenia budynków w ww. portach przez obywateli USA, wprowadzenie niskich ceł, możliwość sądzenia obywateli USA przez amerykańskiego konsula, wolność wyznania

+Z Koreą Traktat Rok Kraj Traktat z Kanghwa / Ganghwa 1876 Japonia Traktat amerykańsko-koreański 1882 Stany Zjednoczone Traktat chińsko-koreański 1882 Chiny Traktat japońsko-koreański 1905 Japonia Traktat japońsko-koreański 1907 Japonia Traktat o połączeniu cesarstw 1910 Japonia

+Z Mongolią Traktat Rok Kraj Traktat kiachtański 1915 Chiny, Rosja

Zobacz też Dwadzieścia jeden żądań

Przypisy

Bibliografia

Conrad Tottman, Historia Japonii Andrew Gordon, Nowożytna Historia Japonii

Kategoria:Traktaty międzynarodowe Chin Kategoria:Traktaty międzynarodowe Japonii Kategoria:Joseon Kategoria:Japońska okupacja Korei Kategoria:Traktaty międzynarodowe Mongolii