Gaj Mały

Gaj Mały – wieś sołecka w Polsce, położona w województwie wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, w gminie Obrzycko, koło Szamotuł w kierunku Czarnkowa. Około 800 mieszkańców.

Integralne części wsi +Integralne części wsi Gaj Mały SIMC Nazwa Rodzaj 0591952 Karolin część wsi

Historia Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i ma metrykę średniowieczną. Istnieje co najmniej od drugiej połowy XIII wieku. Wymieniona została w łacińskojęzycznym dokumencie z 1284 (według zachowanej kopii z XIV wieku) pod staropolską nazwą „Gay”. W 1403 odnotowana jako „Gay”.

Początkowo miejscowość była wsią szlachecką leżącą w dobrach Szamotuły i należącą do wielkopolskiej szlachty z lokalnego rodu Szamotulskich. Od 1320 wieś leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1470 odnotowano ją w powiecie poznańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W latach 1508 należała do parafii św. Stanisława w Szamotułach.

Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z 1284 z dokumentu wystawionego przez kancelarię księcia wielkopolskiego oraz późniejszego króla Polski Przemysła II. Potwierdził on zwolnienia immunitetowe, dodając do nich nowe i zezwalając na lokację wsi na prawie niemieckim dla posiadłości kasztelana poznańskiego Tomisława z Szamotuł herbu Nałęcz, tj. dla dziedzin Szamotuły wraz z przynależnościami, a w tym m. in. z Gajem Małym.

W 1419 odnotowano, że Dobrogost Szamotulski powinien zapłacić (łac. „in villis” tj. prawdopodobnie ze swych wsi) Szczuczyn i Gaj Mały panu Mikołajowi Pyser plebanowi w Szamotułach tytułem zaległych świadczeń na jego rzecz 14 grzywien szer. groszy.

W 1460 bracia Jan oraz Jan Świdwa z Szamotuł na swych połowach miasta Szamotuły oraz wsi Gaj Mały i Jastrowie (obecnie to Jastrowo) dali dożywotnio swej siostrze Beacie tytułem jej części dóbr ojczystych i macierzystych 20 grzywien monety obiegowej czynszu rocznego, 3 małdraty żyta, dwie ćwiertnie (łac. „mensura”) grochu, jedną ćwiertnię prosa, dwa kamienie łoju, 20 wozów drzewa opałowego co kwartał, jednego rybaka do połowu w stawie szamotulskim. W 1499 Wincenty Świdwa z Szamotuł pozwany został o 8 grzywien czynszu rocznego dla kościoła w Kórniku w powiecie pyzdrskim. Pozwany twierdził, że jego ojciec wojewoda poznański Jan Świdwa dla znacznych usług, jakie oddał biskupowi poznańskiemu Urielowi Górce został w 1484 przez niego zwolniony przy świadkach z sumy głównej 100 grzywien oraz czynszu rocznego 8 grzywien, jaki z zastrzeżeniem prawa wykupu ciążył na Nowej Wsi pod Szamotułami i na połowie wsi Gaj Mały na rzecz kościoła w Kórniku i odtąd nigdy tego czynszu nie płacił. thumb|Posągi w niszach ścian pałacu, wzorowane na antycznych

W 1496 kasztelan kaliski Andrzej z Szamotuł dał córce Katarzynie połowę miasta Szamotuły wraz z wsiami, a w tym m. in. połowę wsi Gaj Mały, dopóki za zgodą ojca nie wyjdzie za mąż, a wówczas otrzyma 2000 grzywien, zaś wspomniane dobra wrócą do Andrzeja. W 1511 Katarzyna córka zmarłego wojewody poznańskiego Andrzeja Szamotulskiego, a żona kasztelana poznańskiego i starosty generalnego Wielkopolski Łukasza Górki przekazała mężowi połowę miasta Szamotuły wraz z wsiami, a wśród nich także m. in. z połową wsi Gaj Mały. W 1512 Łukasz Górka otrzymał od króla polskiego Zygmunta I Starego zgodę na zapisanie w dożywocie żonie Katarzynie m. in. wspomnianych wcześniej dóbr.

Ze źródeł kościelnych pochodzą zapisy z XV-XVI wieku. W 1419 odnotowano zaległe świadczenia na rzecz plebana w Szamotułach. W 1423 oficjał oraz wikariusz generalny poznański, na prośbę braci Dobrogosta i Wincentego z Szamotuł, prepozyturze i ośmiu mansjonariom w kościele parafialnym w Szamotułach, ufundowanym przez nich, przydzielił m. in. wiardunki i małdraty dziesiętne z miasta Szamotuły, z Nowej Wsi koło Szamotuł, z Gaju Małego i Szczuczyna, jakie należały dotychczas do plebana w Szamotułach, a których wartość nie przekraczała 18 grzywien. W 1510 odnotowano dziesięcinę dla mansjonarzy w Szamotułach z łanów kmiecych, z których płacono po wiardunku od każdego łanu.

Historyczne źródła odnotowały zwykłych mieszkańców wsi pochodzących z niższych stanów społecznych. W 1403 odnotowano Piotra z Gaju Małego, który był prawdopodobnie kmieciem. W 1434 wspomniany został Stanisław pleban z Gaju Małego, który zażądał od Jana sołtysa we wsi jednej grzywny tytułem wypożyczonych mu pieniędzy kościelnych. Sołtys uznał to roszczenie do wysokości 16 skudów, co do reszty zaprzeczył i zobowiązał się zapłacić razem z dwie ćwiertnie podwójnego ziarna (łac. „silliginis et anone”) tytułem mesznego. W 1460 odnotowany został Mikołaj sołtys oraz Marcin Pampek ławnik z Gaju Małego. W 1509 odnotowano sołtysa siedzącego na jednym łanie. W 1563 w jednej części Gaju Małego odnotowano dwa łany sołtysie, a w drugiej części jeden łan sołtysi.

W historycznych księgach podatkowych zachowały się także zapisy dotyczące wsi, pochodzące z XVI wieku. W latach 1508-1580 odnotowano pobory podatkowe. W 1508 pobrano je z części wojewody poznańskiego Andrzeja Szamotulskiego od 7 łanów, 6 groszy od karczmy. Z części Wincentego Świdwy Szamotulskiego pobrano podatki od 8 łanów. W 1509 z części Świdwy pobrano od 8 łanów, a sołtys zapłacił z jednego łana. Z części należącej do wojewody pobrano od 5 łanów. W 1510 z części Świdwy pobrano podatki z 9 łanów, a z części wojewody z 5 łanów. W 1563 miał miejsce pobór z dwóch części: pierwszej mającej 12 łanów, dwóch karczm dorocznych, dwóch komorników, dwóch łanów sołtysich oraz drugiej części od 7 łanów, karczmy dorocznej oraz jednego łana sołtysiego. W 1577 płatnikiem poboru ze wsi był Jan Świdwa. W 1580 z części należącej do Jana Świdwypobrano podatki od 5 łanów, 4 zagrodników, jednego łana opuszczonego, jednego łana sołtysiego, 6 groszy od karczmarza na niewielkiej roli; z części należącej do Łukasza Bobrownickiego pobrano podatki od 2 łanów, a z części należącej do podskarbiego koronnego Jakuba Rokossowskiego pobrano podatki od 9 łanów oraz od komornika, który prowadził wyszynk lokalnego piwa .

Wieś w rękach Szamotulskich pozostała do początku XVI wieku. Później zmieniała wielokrotnie właścicieli, aby od połowy XVIII wieku aż do II wojny światowej pozostawać w rękach Raczyńskich. Od 1845 Gaj Mały był siedzibą Ordynacji Obrzyckiej pozostającej we władaniu tzw. niemieckiej linii Raczyńskich.

We wsi znajduje się eklektyczny zespół pałacowy.

W Gaju Małym 12 kwietnia 1805 urodził się Walerian Tyburcjusz Breański – ksiądz, powstaniec listopadowy i działacz emigracyjny.

W latach 1954–1961 wieś należała i była siedzibą władz gromady Gaj Mały, po jej zniesieniu w gromadzie Obrzycko. W latach 1975–1998 wieś położona była w województwie poznańskim.

Zobacz też Gaj, Gaj Wielki

Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części () GUS. Rejestr TERYT

Bibliografia

Linki zewnętrzne