mały|Gustaw Holoubek jako Gustaw w spektaklu Dziady z 1968 mały|Plakat z wyborów w 1989 mały|Andrzej Wajda, Lech Kaczyński i Gustaw Holoubek (2006) mały|Tablica pamiątkowa na fasadzie kamienicy przy ul. Narbutta 53, w której w latach 1981–2008 mieszkał Gustaw Holoubek mały|Ławeczka-pomnik Gustawa Holoubka w Międzyzdrojach mały|Gwiazda w łódzkiej Alei Gwiazd mały|Nagrobek Gustawa Holoubka na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Gustaw Teofil Holoubek (ur. 21 kwietnia 1923 w Krakowie, zm. 6 marca 2008 w Warszawie) – polski aktor teatralny i filmowy, reżyser i dyrektor teatrów, pedagog, prezes Stowarzyszenia Polskich Artystów Teatru i Filmu, członek Polskiej Akademii Umiejętności, poseł na Sejm PRL VII i VIII kadencji (1976–1982), senator I kadencji (1989–1991). Określany mianem jednego z najwybitniejszych polskich aktorów oraz reżyserów teatralnych i filmowych w historii. Odznaczony Orderem Orła Białego.
Życiorys Młodość i wykształcenie Był jedynym dzieckiem Czecha Gustawa, który osiedlił się w Polsce po I wojnie światowej, żeniąc się z owdowiałą Eugenią Estreicher z Krakowa. Jego ojciec ukończył Terezjańską Akademię Wojskową, w czasie I wojny światowej służył w II Brygadzie Legionów Polskich.
Gustaw Holoubek miał pięcioro przyrodniego rodzeństwa. Grał w piłkę nożną w juniorach Cracovii. W 1935 podjął naukę w I Gimnazjum przy Placu na Groblach, a w 1939 zdał egzamin dojrzałości. Po wybuchu II wojny światowej w 1939 na ochotnika zaciągnął się do wojska i uczestniczył w kampanii wrześniowej. Był żołnierzem 20 Pułku Piechoty Ziemi Krakowskiej, z którym znalazł się we Lwowie. Gdy oddział zaczął się wycofywać, znalazł się w grupie, która przekroczyła granicę stref okupacyjnych pod Przemyślem. Po ujęciu osadzono go w obozie jenieckim w Magdeburgu, następnie przeniesiono do fortu w Toruniu. Tam na przełomie lat 1939/1940 zachorował na gruźlicę, z którą zmagał się później przez długi czas. W kwietniu 1940 uzyskał zwolnienie po interwencji matki, która powołała się na zasługi ojca z czasów I wojny światowej. Do końca okupacji mieszkał w Krakowie, gdzie pracował w lokalnej gazowni.
Uczęszczał do I Państwowego Liceum i Gimnazjum im. Bartłomieja Nowodworskiego w Krakowie. W 1945 rozpoczął naukę w Studiu Aktorskim przy Teatrze im. Juliusza Słowackiego. W trakcie nauki grał epizodyczne role oraz statystował w wystawianych w teatrze przedstawieniach. W 1947 ukończył studia w krakowskim Państwowym Studiu Dramatycznym (przekształconym później w Państwową Wyższą Szkołę Teatralną).
Działalność artystyczna Kariera teatralna W teatrze zadebiutował 1 marca 1947 rolą Charysa w Odysie u Feaków Stefana Flukowskiego w Starym Teatrze w Krakowie. 9 lipca 1947 zdał egzamin do ZASP, w ramach zadania egzaminacyjnego przedstawił wraz z Haliną Gryglaszewską scenę z dramatu Sędziowie Stanisława Wyspiańskiego, otrzymując ocenę celującą.
W latach 1949–1956 pracował jako kierownik artystyczny, reżyser i aktor Teatru Śląskiego w Katowicach, gdzie zagrał m.in. doktora Ranka w dramacie Dom lalki (1954) Henrika Ibsena oraz tytułową rolę w wyreżyserowanym przez siebie Fantazym Juliusza Słowackiego (1955). Następnie zagrał sędziego Custa w Trądzie w pałacu sprawiedliwości Ugo Bettiego w reż. Marii Wiercińskiej (Scena Kameralna Teatru Polskiego w Warszawie, 1958), Goetza w Diable i Panu Bogu Jean-Paula Sartre’a w reż. Ludwika René (Teatr Dramatyczny w Warszawie, 1960), Skrzypka w Rzeźni Sławomira Mrożka (1975), tytułową w Królu Learze Williama Szekspira (1977, oba przedstawienia w reż. Jerzego Jarockiego w Teatrze Dramatycznym w Warszawie). W 1989 wystąpił w przedstawieniu Mała apokalipsa na podstawie powieści swego przyjaciela Tadeusza Konwickiego, wyreżyserowanym przez Krzysztofa Zaleskiego (Teatr Ateneum w Warszawie).
Był Gustawem-Konradem w Dziadach Adama Mickiewicza, inscenizowanych w 1967 przez Kazimierza Dejmka w Teatrze Narodowym. Zdjęcie tego przedstawienia z afisza przez władze przyczyniło się do wybuchu demonstracji studenckich i zapoczątkowało w wydarzenia marcowe w 1968. Kreacja Gustawa Holoubka, odtwórcy głównej roli, wpłynęła na wymowę widowiska i oddźwięk społeczny przedstawienia. W 1981 zagrał Superiusza w Pieszo Sławomira Mrożka, w reżyserii Jerzego Jarockiego. Zaprotestowała wówczas m.in. grupa wojskowych, publikując list w „Żołnierzu Wolności”.
Był wykładowcą Akademii Teatralnej w Warszawie. Przez wiele lat pełnił funkcję dyrektora Teatru Dramatycznego w Warszawie. Został odwołany w styczniu 1983 z powodu konfliktu z ówczesnymi władzami.
Kariera filmowa i telewizyjna W filmie zadebiutował rolą Feliksa Dzierżyńskiego w filmie biograficznym Żołnierz zwycięstwa (1953) w reż. Wandy Jakubowskiej. Pod koniec lat 50. stworzył głośne kreacje w Pętli (1957) i Pożegnaniach (1958) Wojciecha Hassa, surrealistycznym Jak daleko stąd, jak blisko (1971) oraz Lawie (1989) Tadeusza Konwickiego, z którym aktor przez wiele lat się przyjaźnił, a także w filmie Prawo i pięść (1964) Jerzego Hoffmana. Do jego znaczących ról należały występy w Rękopisie znalezionym w Saragossie (1965) i Sanatorium pod Klepsydrą (1973) Wojciecha Hasa. Zagrał łącznie ponad 50 ról filmowych.
Był reżyserem noweli filmowej Czas przybliża, czas oddala, będącej pierwszą częścią cyklu Spóźnieni przechodnie (1962), a także reżyserem i scenarzystą filmu Mazepa (1975), zrealizowanego na podstawie dramatu Juliusza Słowackiego.
Zagrał w prawie stu przedstawieniach Teatru Telewizji, współpracując z wieloma polskimi reżyserami, m.in. Adamem Hanuszkiewiczem, Zygmuntem Hübnerem, Andrzejem Łapickim, Olgą Lipińską, Jerzym Gruzą, Janem Englertem, Andrzejem Wajdą i Krzysztofem Kieślowskim. Jako reżyser przeniósł na ekran Teatru Telewizji m.in. Fantazego (1971) i Kordiana (1980) Juliusza Słowackiego, Hamleta Williama Szekspira (1974), Na dnie Maksima Gorkiego (1994), Dwa teatry Jerzego Szaniawskiego (1999) i Króla Edypa Sofoklesa (2005).
Działalność publiczna Od 1971 był członkiem Obywatelskiego Komitetu Odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie. W 1976 i 1980 uzyskiwał mandat posła na Sejm PRL z ramienia Frontu Jedności NaroduObwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 22 marca 1976 r. o wynikach wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 21 marca 1976 r. ().Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 24 marca 1980 r. o wynikach wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 23 marca 1980 r. ().. W 1982, po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego, zrezygnował z zasiadania w parlamencie.
W latach 1989–1991 był senatorem I kadencji wybranym z ramienia Komitetu ObywatelskiegoObwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 8 czerwca 1989 r. o wynikach głosowania i wynikach wyborów do Senatu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 4 czerwca 1989 r. (). (w trakcie kadencji przeszedł do Ruchu Obywatelskiego Akcja Demokratyczna, a następnie do Unii Demokratycznej). Od 1992 do 1993 zasiadał w radzie ds. kultury przy prezydencie Lechu Wałęsie.
Od 1994 był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. Współpracował z miesięcznikiem psychologicznym „Charaktery”.
Przed wyborami parlamentarnymi w 2001 był członkiem wyborczego komitetu honorowego Unii Wolności.
Był autorem dwóch książek – Teatr jest światem (1986, wraz z Andrzejem Hausbrandtem) oraz Wspomnienia z niepamięci (1999).
Życie prywatne Trzykrotnie żonaty. Z pierwszą żoną, aktorką Danutą Kwiatkowską, miał córkę Ewę (aktorkę lalkarkę związaną z Teatrem Lalek Guliwer). Na planie filmu Pożegnania poznał swoją drugą żonę, Marię Wachowiak, z którą miał córkę Magdalenę. W 1973 ożenił się z aktorką Magdaleną Zawadzką, z którą miał syna Jana (operatora filmowego).
Kibicował klubowi piłkarskiemu Cracovia.
Został pochowany 12 marca na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 14/1/1).
Twórczość Teatr 1947: Odys u Feaków Stefana Flukowskiego – Charys (reż. Józef Karbowski, Stary Teatr w Krakowie działający w ramach Państwowych Teatrów Dramatycznych) 1947: Mąż i żona Aleksandra Fredry – Reżyser (reż. Władysław Krzemiński, Stary Teatr w Krakowie – PTD) 1947: Słomkowy kapelusz Eugène’a Labiche – Tardiveau (reż. Roman Zawistowski, Stary Teatr w Krakowie – PTD) 1948: Owcze źródło Lope de Vegi – Barrildo (reż. Bronisław Dąbrowski, Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie działający w ramach Państwowych Teatrów Dramatycznych) 1948: Obrona Ksantypy Ludwika Hieronima Morstina – Epistates (reż. Karol Borowski, Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie – PTD) 1948: Noe i jego menażeria Tadeusza Łomnickiego – Sem (reż. Roman Zawistowski, Stary Teatr w Krakowie – PTD) 1948: Amfitrion 38 Jeana Giraudoux – Trębacz (reż. Bohdan Korzeniewski, Stary Teatr w Krakowie – PTD) 1948: Romans z wodewilu Władysława Krzemińskiego – Franek (reż. Władysław Krzemiński, Stary Teatr w Krakowie – PTD) 1949: Mieszczanie Maksima Gorkiego – Pierczychin (reż. Edward Żytecki, Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach) 1949: Wieczór Puszkinowski (reż. Artur Kwiatkowski, Teatr Śląski w Katowicach) 1950: Balladyna Juliusza Słowackiego – Filon (reż. Władysław Woźnik, Teatr Śląski w Katowicach) 1951: Mizantrop Moliera – Oront (reż. Roman Zawistowski, Teatr Śląski w Katowicach) 1951: Odezwa na murze Anny Świrszczyńskiej – Adolf (reż. Ryszard Wasilewski, Teatr Śląski w Katowicach) 1951: Dożywocie Aleksandra Fredry – Łatka (reż. Roman Zawistowski, Teatr Śląski w Katowicach) 1951: Młodość ojców Borysa Gorbatowa – Oczkar (reż. Roman Zawistowski, Teatr Śląski w Katowicach) 1952: Trzydzieści srebrników Howarda Fasta – reżyseria, rola Fullera (Teatr Śląski w Katowicach) 1952: Wzgórze 35 Jerzego Lutowskiego – Generał de Marinis (reż. Roman Zawistowski, Teatr Śląski w Katowicach) 1952: Zagłada eskadry Aleksandra Korniejczuka – Admirał (reż. Roman Zawistowski i Edward Żytecki, Teatr Śląski w Katowicach) 1952: Starosta Jan Grudczyński Ludwika Adama Dmuszewskiego – Baron Lorenz de la Croix (reż. Roman Zawistowski, Teatr Śląski w Katowicach) 1953: Mazepa Juliusza Słowackiego – Król Jan Kazimierz (reż. Roman Zawistowski, Teatr Śląski w Katowicach) 1953: Bancroftowie Jerzego Broszkiewicza i Gustawa Gottesmana – John Bancroft (reż. Roman Zawistowski, Teatr Śląski w Katowicach) 1953: Jak hartowała się stal Nikołaja Ostrowskiego – reżyseria, wraz z Bolesławem Smelą (Teatr Śląski w Katowicach) 1954: Droga do Czarnolasu Aleksandra Maliszewskiego – reżyseria (Teatr Śląski w Katowicach) 1954: Dom lalki Henrika Ibsena – reżyseria, rola Doktora Ranka (Teatr Śląski w Katowicach) 1955: Cienie i ludzie Andrzeja Wydrzyńskiego – reżyseria i inscenizacja, rola Oskara von Schwerina (Teatr Śląski w Katowicach) 1955: Fantazy Juliusza Słowackiego – reżyseria, rola Fantazego (Teatr Śląski w Katowicach) 1956: Dramat księżycowy Romana Brandstaettera – reżyseria, rola Antonia (Teatr Śląski w Katowicach) 1956: Tragedia florencka Oscara Wilde’a – reżyseria, rola Szymona (Teatr Śląski w Katowicach) 1958: Trąd w pałacu sprawiedliwości Ugo Bettiego – sędzia Cust (reż. Maria Wiercińska, Teatr Polski w Warszawie) 1960: Diabeł i Pan Bóg Jean-Paula Sartre’a – Goetz (reż. Ludwik René, Teatr Dramatyczny w Warszawie) 1961: Anioł zstąpił do Babilonu Friedricha Dürrenmatta – Uroczysty (reż. Konrad Swinarski, Teatr Dramatyczny w Warszawie) 1961: Król Edyp Sofoklesa – Edyp (reż. Ludwik René, Teatr Dramatyczny w Warszawie) 1962: Wieczór poezji Władysława Broniewskiego (reż. Ryszarda Hanin, Sala Kongresowa Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie) 1962: Płatonow Antona Czechowa – Michał Płatonow (reż. Adam Hanuszkiewicz, Teatr Dramatyczny w Warszawie) 1962: Hamlet Williama Szekspira – reżyseria, rola Hamleta (Teatr Dramatyczny w Warszawie) 1964: Król Ryszard Drugi Williama Szekspira – Ryszard II (reż. Henryk Szletyński, Teatr Narodowy w Warszawie) 1964: Alleluja Dziordzie Lebovicia – Sipka (reż. Kazimierz Dejmek, Teatr Narodowy w Warszawie) 1964: Uciekła mi przepióreczka Stefana Żeromskiego – Przełęcki (reż. Jerzy Goliński, Teatr Narodowy w Warszawie)