Franciszek (, , ; właśc. Jorge Mario Bergoglio SJ; ur. 17 grudnia 1936 w Buenos Aires, zm. 21 kwietnia 2025 w Watykanie) – argentyński duchowny rzymskokatolicki, jezuita, 266. papież i 8. suweren Państwa Watykańskiego w latach 2013–2025.
Arcybiskup metropolita Buenos Aires i prymas Argentyny w latach 1998–2013, kardynał prezbiter w latach 2001–2013, przewodniczący Konferencji Episkopatu Argentyny w latach 2005–2011, sekretarz sekcji ds. migrantów i uchodźców Dykasterii ds. Integralnego Rozwoju Człowieka w latach 2017–2025, prefekt Dykasterii ds. Ewangelizacji w latach 2022–2025.
Po powrocie do zdrowia po ciężkiej chorobie, w 1958 wstąpił do zakonu jezuitów. Święcenia kapłańskie przyjął w 1969, a w latach 1973–1979 był prowincjałem jezuickim w Argentynie. W 1992 mianowany biskupem pomocniczym archidiecezji Buenos Aires oraz biskupem tytularnym Auki, a w 1998 roku został arcybiskupem Buenos Aires. W 2001 kreowany kardynałem prezbiterem z kościołem tytularnym San Roberto Bellarmino. Po rezygnacji Benedykta XVI, 13 marca 2013 wybrany na jego następcę. Imię Franciszek wybrał na cześć św. Franciszka z Asyżu. Był pierwszym papieżem z Ameryki Południowej, a także pierwszym spoza Europy od czasu papieża Grzegorza III (pontyfikat 731–741). Był również pierwszym jezuitą wybranym na papieża i pierwszym zakonnikiem od czasu papieża Grzegorza XVI (pontyfikat 1831–1846). Był poliglotą, posługiwał się językami: hiszpańskim, włoskim, niemieckim, francuskim, łaciną, piemonckim oraz angielskim, znał też portugalski. Na studiach uczył się także klasycznej greki.
Przypisywano mu mniej formalne podejście do papiestwa niż jego poprzednikom. Zdecydował się na przykład zamieszkać w Domu Świętej Marty zamiast w papieskim apartamencie Pałacu Apostolskiego. Znany był z troski o potrzebujących i ubogich. Niemal wszystkie należne mu pieniądze przekazywał właśnie im. Tydzień przed swoją śmiercią, odwiedzając jedno z rzymskich więzień, przekazał jego dyrekcji 200 tysięcy euro na spłatę zadłużenia zaciągniętego na powstanie wytwórni makaronu, w której pracują młodociani więźniowie w ramach resocjalizacji. Były to prawie wszystkie środki finansowe, którymi wówczas dysponował.
Był zaangażowany w dialog międzyreligijny. Podtrzymywał tradycyjne poglądy Kościoła na temat aborcji, celibatu i wyświęcania kobiet. Utrzymywał, że Kościół powinien być bardziej otwarty dla członków społeczności LGBT i zezwolił na udzielanie błogosławieństwa parom homoseksualnym we wspólnocie kościoła, sprzeciwiając się jednak stanowczo udzielaniu im sakramentu małżeństwa. Był krytykiem nieokiełznanego kapitalizmu i ekonomii wolnorynkowej, konsumpcjonizmu i nadmiernego rozwoju oraz opowiadał się za podejmowaniem działań w sprawie zmian klimatycznych. W dyplomacji międzynarodowej pomagał w przywróceniu stosunków amerykańsko-kubańskich oraz wspierał sprawę uchodźców podczas kryzysów migracyjnych w Europie i Ameryce Środkowej. Był zdecydowanym przeciwnikiem nacjonalizmu oraz dyskryminacji motywowanej wiarą. Był drugim, po Leonie XIII, najstarszym urzędującym biskupem Rzymu. W 2013 roku został uhonorowany tytułem Człowiek Roku tygodnika „Time”.
Zmarł w Poniedziałek Wielkanocny, 21 kwietnia 2025, o godz. 7:35, wskutek udaru mózgu, czego następstwem była śpiączka i niewydolność krążenia. W tygodniach poprzedzających śmierć rzadziej pojawiał się publicznie z powodu przebytego uprzednio obustronnego zapalenia płuc. Ostatni raz spotkał się z wiernymi dzień przed śmiercią w Niedzielę Wielkanocną na placu przed Bazyliką św. Piotra w Rzymie.
Życiorys Młodość i wykształcenie Urodził się 17 grudnia 1936 we , ubogiej dzielnicy Buenos Aires. Był najstarszym z pięciorga dzieci księgowego Maria José Bergoglio (1908–1959) i Reginy Maríi Sívori (1911–1981). Mario Bergoglio był włoskim imigrantem urodzonym w Portacomaro. Regina Sívori była gospodynią domową urodzoną w Buenos Aires w rodzinie pochodzenia północnowłoskiego (piemoncko-genueńskiego). Rodzina Maria José opuściła Włochy w 1929 roku, aby uciec przed faszystowskimi rządami Benita Mussoliniego. Według Maríi Eleny Bergoglio, jedynej żyjącej siostry Jorge (ur. 7 lutego 1948), nie wyemigrowali ze względów ekonomicznych. Jego rodzeństwem byli Alberto Horacio (17 lipca 1942 – 15 czerwca 2010), Oscar Adrián (30 stycznia 1938 - 25 października 1997) i Marta Regina (24 sierpnia 1940 – 11 lipca 2007). Jego siostrzenica, (ur. 1967), jest malarką mieszkającą w Madrycie.
W wieku 6 lat uczęszczał do Wilfrid Barón de los Santos Ángeles, szkoły salezjanów, w Ramos Mejía. Uczęszczał do technikum Hipólito Yrigoyen, nazwanego na cześć byłego prezydenta Argentyny. Szkołę ukończył z dyplomem technika chemika. Cierpiał na zagrażające życiu zapalenie płuc i trzy cysty. Niedługo potem wycięto mu fragment prawego płuca.
W wieku 21 lat rozpoczął studia w seminarium, w Villa Devoto koło Buenos Aires. 11 marca 1958 wstąpił do zakonu jezuitów i kontynuował naukę w domach zakonnych; w nowicjacie w Chile zgłębiał nauki humanistyczne, w Colegio Máximo San José w San Miguel koło Buenos Aires obronił licencjat z filozofii, w Colegio de la Inmaculada Concepción w Santa Fe studiował literaturę i psychologię.
W latach 1964–1965 był nauczycielem literatury i psychologii w Colegio de la Inmaculada Concepción w Santa Fe, zaś w 1966 r. w Colegio del Salvador w Buenos Aires. W latach 1967–1970 studiował teologię na wydziale teologicznym Colegio Máximo San José w San Miguel.
Prezbiter 13 grudnia 1969 roku z rąk arcybiskupa , emerytowanego metropolity Córdoby, przyjął święcenia kapłańskie, a wieczystą profesję złożył 22 kwietnia 1973.
Po złożeniu ślubów wieczystych w latach 1971–1973 był mistrzem nowicjatu w seminarium w Villa Barilari i, równocześnie, profesorem Wydziału Teologii w Colegio Máximo San José w San Miguel, a od 1972 r. przez rok członkiem konsulty (rady) prowincji jezuickiej San Miguel, wreszcie prowincjałem jezuitów w Argentynie (1973–1979). W 1973 roku zaczęto określać go „głową argentyńskiego kościoła”. Po zakończeniu sprawowania tego urzędu, w 1979 r., przebywał w Niemczech, a następnie w Instituto Secundario „El Salvador” w Córdobie. W tym samym roku (1979) został ponownie rektorem Colegio Máximo de San José w San Miguel (pozostał nim do 1986 r.). We Frankfurcie nad Menem kontynuował naukę na wydziale teologicznym St. Georgen. W latach 1986–1988 był członkiem komitetu redakcyjnego „Boletín de espiritualidad”, a następnie w latach 1990–1991 spowiednikiem w Residencia Mayor w Córdobie.
Biskup 20 maja 1992 został prekonizowany przez papieża Jana Pawła II biskupem pomocniczym Buenos Aires i biskupem tytularnym Auca. Sakry biskupiej udzielił mu 27 czerwca 1992 arcybiskup Buenos Aires, kardynał Antonio Quarracino, któremu asystowali nuncjusz apostolski w Argentynie, arcybiskup Ubaldo Calabresi, i bp , biskup diecezjalny Mercedes-Luján. 3 czerwca 1997 został przeniesiony na arcybiskupa koadiutora tej archidiecezji, obejmując rządy 28 lutego 1998, po śmierci kardynała Quarracino. 30 listopada 1998 został jednocześnie ordynariuszem dla wiernych rytów orientalnych, mieszkających w Argentynie, nieposiadających własnego ordynariusza. Pełnił funkcje Wielkiego Kanclerza Katolickiego Uniwersytetu Argentyny oraz wiceprzewodniczącego Konferencji Episkopatu Argentyny. W grudniu 2011 r. w związku z ukończeniem 75 lat złożył rezygnację z obowiązków arcybiskupa metropolity Buenos Aires, jednakże papież Benedykt XVI zlecił mu dalsze sprawowanie urzędu i pełnił go aż do wyboru na papieża w 2013 r.
Brał udział w sesjach Światowego Synodu Biskupów w Watykanie, w tym w sesji specjalnej poświęconej Kościołowi w Ameryce w listopadzie i grudniu 1997 r.
Kardynał thumb|Kard. Jorge Bergoglio SJ w 2008|lewo W lutym 2001 r. Jan Paweł II wyniósł abp. Bergoglio do godności kardynalskiej, nadając tytuł prezbitera San Roberto Bellarmino. Podczas konklawe w kwietniu 2005 r. kardynał Bergoglio był wymieniany w gronie papabile, potencjalnych faworytów do następstwa po zmarłym Janie Pawle II. Mógł być też wspierany przez kardynała Carlo Marię Martiniego. Z informacji, jakie udało się zebrać włoskiemu watykaniście , Bergoglio w trakcie konklawe 2005 był najpoważniejszym kontrkandydatem dla kardynała Ratzingera.
Jako kardynał był członkiem kilku dykasterii Kurii Rzymskiej: Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, Kongregacji ds. Duchowieństwa, Kongregacji ds. Instytutów Życia Konsekrowanego i Stowarzyszeń Życia Apostolskiego, Papieskiej Rady ds. Rodziny, Papieskiej Komisji ds. Ameryki Łacińskiej.
W latach 2005–2011 (dwie 3-letnie kadencje) był przewodniczącym Konferencji Episkopatu Argentyny.
Prowadził skromny tryb życia: latami sam sobie gotował, a po mieście poruszał się, korzystając z transportu publicznego. W 2001 r. zrobiło się o nim głośno na świecie po tym, jak odwiedzając hospicjum umył i ucałował stopy 12 osobom chorym na AIDS. Był kibicem i honorowym członkiem argentyńskiego klubu piłkarskiego CA San Lorenzo de Almagro (założonego w 1908 r. przez salezjanina, księdza Lorenzo Massę SDB i nazwanego na cześć świętego Wawrzyńca).
Wybór na papieża 13 marca 2013 podczas drugiego dnia konklawe, zwołanego po rezygnacji papieża Benedykta XVI, w piątym głosowaniu został wybrany biskupem Rzymu – 266. papieżem. Tradycyjny biały dym, obwieszczający światu wybór nowej głowy Kościoła, pojawił się o godz. 19:06 czasu rzymskiego.
Franciszek na początku inauguracyjnego wystąpienia odmówił Modlitwę Pańską za swojego poprzednika, Benedykta XVI, z którym 23 marca spotkał się w Castel Gandolfo. Następnie poprosił wiernych o odmówienie modlitwy za swój pontyfikat, po czym udzielił pierwszego błogosławieństwa Urbi et Orbi. Wezwał też do modlitwy o ogólnoświatowe braterstwo.
Wybór imienia podyktowany został chęcią zajęcia się problemami biednych i nędzarzy, na wzór św. Franciszka z Asyżu, jak to zostało zakomunikowane przez elekta kardynałom tuż po wyborze.
Pontyfikat lewo|mały|Pierwsze spotkanie z wiernymi po konklawe (2013)
Już dzień po wyborze papież Franciszek opuścił mury Watykanu, udając się do Bazyliki Matki Bożej Większej. Miejsce to jest szczególne dla zakonu jezuitów – tam pierwszą mszę św. odprawił św. Ignacy Loyola.
Papież Franciszek zachował biskupią dewizę Miserando atque eligendo zaczerpniętą z komentarza do powołania św. Mateusza (Mt 9,9), św. Bedy Czcigodnego (Homila 21; CCL 122, 149-151). 18 marca 2013 podano także, że papież Franciszek zatrzyma swój dotychczasowy herb. Został on jednak lekko zmodyfikowany, aby symbole były bardziej czytelne. Dotychczasową pięcioramienną gwiazdę zastąpiono ośmioramienną nawiązującą do ośmiu ewangelicznych błogosławieństw, zaś szpikanardowi – symbolowi św. Józefa – nadano wyraźny wygląd kwiatu, aby nie mylił się z winogronem. Uroczysta inauguracja pontyfikatu Franciszka odbyła się 19 marca 2013. Według źródeł watykańskich we mszy św. inauguracyjnej wzięło udział ok. 200 tys. wiernych.
20 marca 2013 papież Franciszek mianował swoim osobistym sekretarzem księdza prałata Alfreda Xuereba.
7 kwietnia 2013 odbył się ingres do Bazyliki św. Jana na Lateranie, która była jego katedrą jako biskupa Rzymu. Podczas ingresu Franciszek po raz pierwszy podczas swego pontyfikatu użył srebrnej feruli Pawła VI, mającej formę lekko zagiętego krzyża z pasyjką, używanej m.in. przez Jana Pawła II w czasie jego pontyfikatu.
W dniu 5 lipca 2013 została opublikowana pierwsza encyklika papieża Franciszka nosząca tytuł Lumen Fidei. Papież, 13 czerwca 2013 podczas spotkania z członkami Rady Sekretariatu Synodu Biskupów, przyznał, iż szybkie tempo powstania pierwszej encykliki zawdzięcza rozpoczęciu pracy nad nią jeszcze przez swego poprzednika Benedykta XVI. Również 5 lipca 2013 doszło do historycznego wspólnego udziału dwóch papieży – Franciszka i Benedykta XVI – w ceremonii odsłonięcia nowego pomnika świętegoMichała Archanioła w Ogrodach Watykańskich. Papież Franciszek był wspierany w pisaniu swoich mów przez ks. Paolo Luca Braidę.