thumb|Orzełek Związku Strzeleckiego thumb|Tablica upamiętniająca „Orlęta” na budynku przy ul. Podwale 23 (od strony ul. Kilińskiego) w Warszawie Orlęta – organizacja młodzieżowa działająca od 1933 przy Związku Strzeleckim (pojedyncze drużyny powstały w 1932), a także podczas II wojny światowej w konspiracji.

Organizacja skupiała młodzież w wieku 11–16 lat. Miała zasięg ogólnopolski i była w okresie międzywojennym drugim po Związku Harcerstwa Polskiego najliczniejszym stowarzyszeniem młodzieży w Polsce – liczyła ponad 40 tys. członków, przede wszystkim z rodzin robotniczych, w mniejszym stopniu z rodzin wojskowych i inteligenckich. Orlęta skupiały prawie wyłącznie młodych ludzi polskiej narodowości, co wynikało z przekonania, że przede wszystkim na nich powinno opierać się bezpieczeństwo państwa.

Organizacja przy Związku Strzeleckim Nazwa Nazwa organizacji nawiązywała do Orląt Lwowskich – najmłodszych obrońców Lwowa w listopadzie 1918, oraz do godła Rzeczypospolitej Polskiej. Pojedynczego członka organizacji określano jako orlę, niekiedy także orlak, co jednak uznawano za formę niepoprawną.

Cel działania Celem organizacji, powstałej z inspiracji obozu politycznego piłsudczyków, było wychowanie młodzieży, kształtowanie postaw patriotycznych, m.in. poświęcenia się idei obrony niepodległości Polski w razie jej zagrożenia, przygotowanie wojskowe, rozwój fizyczny i upowszechnienie uprawiania sportu. Podstawę pracy wychowawczej stanowiła etyka chrześcijańska oraz tradycja walk niepodległościowych.

Podobnie jak w harcerstwie organizowano coroczne obozy letnie. Rozwijano początkowe sprawności żołnierskie, podstawową wiedzę z dziedziny terenoznawstwa, czytania mapy, orientowania się w terenie, higieny i ratownictwa, obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej. Kładziono też nacisk na wyrabianie podstawowych umiejętności życiowych, np. majsterkowania i wykonywania przedmiotów na własny użytek, umiejętności wypełniania druków urzędowych, korzystania z biblioteki, posługiwania się książeczką oszczędnościową.

Artykuły o pracy instruktorskiej wśród orląt publikował „Strzelec” i od 1937 ukazujący się w nim nieregularnie dodatek „Orlęta” oraz gazetka „Głos Orląt” - dodatek do pisma wojskowego "Wiarus".

Struktura organizacyjna Orlęta podlegały formalnie Komendzie Głównej Związku Strzeleckiego (KG ZS), kierowanej przez komendanta ZS. Funkcję tę pełnili kolejno: ppłk dypl. Władysław Rusin (1933–1934), Marian L. Frydrych, płk Józef Tunguz-Zawiślak (od 1938).

Zgodnie ze Statutem ZS z 1937 młodzież należąca do Orląt była równocześnie członkami nadzwyczajnymi ZS. Związek Strzelecki zapewniał organizacji Orląt kadrę instruktorską, pomoc materialną, udostępniał bazę lokalową i środki finansowe na umundurowanie, organizację obozów, utrzymanie świetlic, a nawet na posiłki dla orląt. Środki przeznaczane na działalność Orląt były jednak niewystarczające w stosunku do potrzeb.

Orlęta (w strukturze sformalizowanej w maju 1939) działały w kilkuosobowych patrolach, trzy patrole tworzyły drużynę, liczącą zwykle 8–18 chłopców. Drużyny łączono w hufce (25–50 osób), drużyny działające na terenie jednej szkoły tworzyły hufce szkolne. Hufce działające na obszarze gminy tworzyły kompanię noszącą nazwę tej gminy, a kompanie z jednego powiatu – batalion o nazwie tego powiatu. Poszczególnymi jednostkami kierowali ich komendanci. Dowódców batalionów mianował komendant okręgu ZS.

Kadrę dowódczą poszczególnych hufców stanowili komendanci i instruktorzy, których znaczną grupę stanowili podoficerowie i podchorążowie oddelegowani do tej pracy przez Związek Strzelecki. Do swoich przełożonych orlęta zwracali się w formie: obywatelu.

Zasięg działania Organizacja, tworzona przy okręgach Związku Strzeleckiego, stopniowo objęła większość województw międzywojennej Polski. Drużyny orlęce działały w Warszawie (w 1939 istniało tu 25 hufców skupiających ok. 1200 członków), Poznaniu, Łodzi, na Śląsku (m.in. w Bielszowicach, Cieszynie, Janowie, Łagiewnikach Śląskich, Mysłowicach), Kielecczyźnie, Lubelszczyźnie (m.in. w Krasnymstawie, Piaskach i Szpakach), Podlasiu, w Małopolsce (m.in. w Brzesku, Chrzanowie, Dębicy, Gorlicach, Grodkowicach, Krościenku, Krynicy, Mielcu, Skawinie, Tarnowie, Tarnowcu, Wadowicach), na Kujawach i Pomorzu (m.in. w Bydgoszczy, Chełmnie, Grudziądzu, Nieszawie, Tucholi), oraz w województwach: lwowskim, tarnopolskim i stanisławowskim. Stosunkowo najsłabiej działalność Orląt rozwinęła się na Wileńszczyźnie.

Okręg Warszawski W pierwszych latach działalności organizacja w Warszawie nie miała charakteru scentralizowanego. Dopiero w 1938 szef Okręgu nr I ZS ppłk Witold Rosołowski powołał Kierownictwo Orląt Okręgu. W skład Kierownictwa weszły Szefostwo Orląt, kierujące bezpośrednią pracą Orląt, i Rada Orlęca I Okręgu ZS, wspierająca Szefostwo w opracowaniu zasad wychowawczych i szkoleniowych. Funkcję Szefa Orląt i jednocześnie Przewodniczącego Rady pełnił Franciszek Szumowski. W skład Rady Orlęcej weszli m.in. Marian Kucharski, Piotr Jagodziński, Zygmunt Pytliński, Stanisław Srzednicki i Zbigniew Turowski.

W październiku 1937 w Warszawie powołano Orlęce Kursy Instruktorskie (OKI). Ich komendantem został Zygmunt Pytliński, a jego zastępcą Stanisław Srzednicki, w skład kadry wchodzili także Piotr Jagodziński i Stanisława Rzemisławska. Zajęcia odbywały się przy ul. Senatorskiej 19. Po ukończeniu kursu nadawano stopnie orlęce i odznaki OKI. Do wybuchu wojny w kursach OKI uczestniczyło ponad 150 osób, a ukończyło je ok. 50 osób. +Struktura Okręgu Warszawskiego Orląt przed wybuchem II wojny światowejLp.Nazwa hufcaSiedzibaKomendantInni instruktorzy1.AninEdward Krauze2.AnnopolN Andronow3.Hufiec przy Banku Gospodarstwa Krajowegoul. Nowy Świat 23/25 (świetlice: ul. Senatorska 11, ul. Nowy Świat 21)Jan Płoski4.Cytadela im. płk. Leopolda Lisa-KuliJózef Siwek5.Czystenieznany6.Elektrownia Miejska (Powiśle)nieznanyIreneusz Zbigniew Kompało7.Koszyki im. Bolesława ChrobregoZbigniew Turowski8.im. Kazimierza Wielkiegoul. Grzybowska 49Jan Pracz9.Michałów przy Państwowym Monopolu SpirytusowymPiotr Jagodziński10.Hufiec w Ministerstwie Przemysłu i Handlu (przy oddziale ZS im. gen. Kazimierza Sosnkowskiego)ul. Elektoralna 2N Politowski11.MokotówCzesław Wlekliński12.Okęcie im. Żwirki i WiguryMarian Kucharski13.Nowe Bródno (siedziba: ul. Odrowąża)N Kwiatkowski, Z. Rościszowski14.Hufiec przy Państwowym Monopolu TytoniowymMieczysław Guzowski15.Hufiec przy Pocztowej Kasie OszczędnościJan ZakrzewskiWładysław Dec, Władysław Ignaczak, Jan Majchrzak, Jan Nagórski16.PowązkiKarol Ropelewski17.PowiśleJanusz BorkowskiEdmund Więckiewicz18.Pragaul. Jagiellońska (świetlica ZS)Stanisław Srzednicki19.Sądowy (przy Sądzie Okręgowym w Warszawie)ul. MiodowaStanisław Drabikowski20.ŚródmieścieWładysław Birencwajg21.Ursus im. Orląt LwowskichJan Szwagrzyk22.Wola im. Stefana Batoregoul. KarolkowaJerzy TaszyckiN Jałoszyński23.WalicówAdam Macieja24.Zarząd Miejskinieznany

Prawo i przyrzeczenie orląt Prawo orląt Kocham Polskę i pragnę służyć jej wszystkimi siłami. Dbam o honor i dobre imię orląt. Jestem dobrym synem i kolegą. Pokonuję wytrwale wszelkie trudności. Liczę tylko na własne siły. Jestem odważny w słowie i czynie. Gardzę wszelkim kłamstwem. Chcę być pożytecznym obywatelem i ofiarnym żołnierzem. Przyrzeczenie orląt Przyrzekam postępować stale według prawa orlęcego,aby stać się godnymi tych orląt,które przelaną swą krwią serdecznąwskazały nam, jak kochać ziemię ojczystą,jak żyć dla niej i umierać.Tak nam dopomóż Bóg!

Stopnie Wyróżniano trzy stopnie starszeństwa organizacyjnego: orlę, starsze orlę i junak (od 1939 określany jako patrolowy), oznaczane na mundurach, istniały też stopnie instruktorskie: przodownik, +Stopnie orlęce i ich oznaczeniaStopień/funkcjaOznaczenieorlęczerwony wężyk (o czterech załamaniach) na granatowych trójkątach kołnierza bluzy, na lewym rękawie tarcza z białym orłem strzeleckim bez korony na czerwonym polustarsze orlęjak orlę, z dodatkowymi granatowymi naramiennikami obszytymi czerwoną tasiemkąjunak (do 1939), patrolowy (od 1939)jak starsze orlę, z dodatkową czerwoną tasiemką przez środki naramiennikówprzodowniksrebrna belka (galonik) na granatowym trójkącie kołnierza pod wężykiemdrużynowydwie srebrne belki (galoniki) na granatowym trójkącie kołnierzahufcowysrebrny znak V na granatowym trójkącie kołnierzapodinstruktorsrebrna gwiazdka na granatowym trójkącie kołnierzainstruktordwie srebrne gwiazdki na granatowym trójkącie kołnierza Orlęta musiały wykazać się m.in. wiedzą o obronie Lwowa, znajomością musztry, historii Polski i jej młodych bohaterów, historii i topografii własnej miejscowości, wiedzą z zakresu terenoznawstwa, umiejętnością strzelania i pływania. Kandydat na stopień starszego orlęcia musiał znać fakty z życia i zasługi prezydenta RP Ignacego Mościckiego, marszałka Józefa Piłsudskiego, Edwarda Śmigłego-Rydza, Leopolda Lisa-Kuli, opisać symbole narodowe, znać daty powstań narodowych, obyczaje życia strzeleckiego, umieć śpiewać pieśni legionowe oraz przeczytać książkę o bohaterstwie młodocianych (np. W pustyni i w puszczy Henryka Sienkiewicza, Dzieci Lwowa Heleny Zakrzewskiej, W polskiej dżungli Ferdynanda Ossendowskiego, Bitwa pod Raszynem Walerego Przyborowskiego, Lato leśnych ludzi Marii Rodziewiczówny). Aby zdobyć stopień patrolowego, należało umieć strzelać z wiatrówki, prawidłowo załadować i rozładować broń, wykonać strzelania przewidziane na rok szkoleniowy i zdobyć Odznakę Strzelecką. Patrolowy musiał też znać alfabet Morse’a, przygotować zbiórkę drużyny i składać raport.

Umundurowanie Mundur organizacyjny składał się z drelichowej bluzy w kolorze khaki z dwiema kieszonkami na piersiach, z elementami granatowymi (narożnik kołnierzyka, naramienniki, mankiety rękawów), granatowych spodenek lub spódnic ze skórzanym brązowym pasem wojskowym oraz granatowego beretu z metalowym orłem strzeleckim. Na nogach noszono czarne skarpety i czarne skórzane buty. Początkowo mundury były wypożyczane, później orlęta otrzymywały je bezpłatnie, z wyjątkiem skarpet i butów, które musieli kupować. W latach 1938–1939 do munduru dodano płaszcze strzeleckie i spodnie z mankietami, a dla starszej młodzieży – trzewiki stylizowane na wojskowe.

Członkowie

Okres konspiracji w Warszawie W Warszawie podczas II wojny światowej część orlęcej kadry instruktorskiej i członków Orląt utworzyła konspiracyjną organizację, która została włączona do Armii Krajowej i brała udział w walce z okupantem niemieckim, a następnie w powstaniu warszawskim.

1939–1942 Decyzję o podjęciu działalności konspiracyjnej podjęła w połowie października 1939 grupa przedwojennych instruktorów podczas narady w mieszkaniu Zygmunta Pytlińskiego przy ul. Okopowej 31. Instruktorzy Orląt nawiązali kontakt z przedwojennym szefem Okręgu Stołecznego Związku Strzeleckiego ppłk. Witoldem Rosołowskim, kierującym Okręgiem Warszawskim Organizacji Orła Białego, z mjr. Józefem Ratajczakiem, działającym w Służbie Zwycięstwu Polski, oraz z instruktorem harcerskim Juliuszem Dąbrowskim, współzałożycielem Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej.

Powołano cztery kadrowe plutony, w każdym z nich przedwojenny instruktor pełnił rolę opiekuna, a na dowódcę plutonu wyznaczono absolwenta przedwojennych Orlęcych Kursów Instruktorskich: