Ukraińcy (, ukrajinci) – naród słowiański, regionalnie i historycznie określany mianem RusiniRelacje rusińsko-ukraińskie u progu XX wieku. Rusini – Ukraińcy, czy odrębny naród?, s. 478, mieszkający w Europie Wschodniej, głównie w granicach Ukrainy (także w państwach sąsiednich: w Rosji, Białorusi, Polsce, Słowacji i Mołdawii), zaliczani do Słowian wschodnich (obok Białorusinów i Rosjan). Ukraińcy są potomkami plemion, zamieszkujących południe Rusi Kijowskiej.
Liczebność mały|left|upright=1.2|Ukraińcy na Ukrainie według spisu powszechnego 2001 (według kryterium zadeklarowanej narodowości) mały|left|upright=1.2|Ukraińcy na Ukrainie według spisu powszechnego 2001 (według kryterium zadeklarowanego języka ojczystego) Ukraińcy mieszkają zarówno na terytorium Ukrainy, jak i w diasporze. Na świecie mieszka ok. 46 milionów Ukraińców, z czego ok. 35 mln – na Ukrainie. W diasporze żyje ok. 7 milionów Ukraińców, przy czym według encyklopedii PWN – 11 mln.
Nazwa
Nazwa „Ukraińcy” jako określenie narodu, pojawiła się w drugiej połowie XIX wieku w opozycji ukraińskiego ruchu narodowego do oficjalnej ideologii Imperium Rosyjskiego, określającego Rusinów zamieszkujących Kraj Południowo-Zachodni jako Małorusów – regionalny odłam Rosjan. Sam termin ukraina nie miał do XVI wieku charakteru oficjalnego i oznaczał jedynie „ugranicze” („pogranicze”, „krańce państwowe”) poszczególnych terenów, będących pod kontrolą różnych państw. Urzędowo nazwa ta została użyta po raz pierwszy za czasów Rzeczypospolitej w roku 1590 w tytule konstytucji sejmowej według projektu Jana Zamoyskiego: Porządek ze strony Niżowców i Ukrainy. .
Pierwszym dziełem napisanym w języku ukraińskim była sztuka Eneida Iwana Kotlarewskiego w 1798 roku. Na przełomie XIX i XX wieku Mychajło Hruszewski w 10-tomowej pracy Historia Ukrainy-Rusi (1898–1937) upublicznił termin „Ukrainiec” w sensie społeczno-politycznym.
Za prekursora nowoczesnej literatury ukraińskiej uważany jest Iwan Kotlarewski, który w 1798 roku wydał „Eneidę”, swobodną trawestację dzieła Wergiliusza (Eneida). Ukraińskie Oświecenie reprezentuje filozof i pisarz Hryhorij Skoworoda. Za ukraińskiego poetę narodowego doby romantyzmu uważany jest Taras Szewczenko.
Wyznania na Ukrainie
Dominuje wyznanie prawosławne w dwóch strukturach: Kościół Prawosławny Ukrainy (powstały w 2018 r. w wyniku zjednoczenia Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego i Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego) oraz Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego, a na zachodzie Ukrainy Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego (). Na terytorium Ukrainy są również wierni Kościoła rzymskokatolickiego, protestanci, wierni judaizmu, islamu i innych wyznań.
Geneza, historia W XIX wieku nastąpił proces samookreślenia się Ukraińców jako społeczności na zasadzie etnograficznej (grupy etnicznej), analogicznie do procesów zachodzących w całej Europie (czeskie odrodzenie narodowe, odrodzenie narodowe Słowian Bałkańskich, odrodzenie narodowe Polaków na Śląsku, Warmii i Mazurach, litewskie odrodzenie narodowe etc.).
Na terytorium Austro-Węgier liczebność Ukraińców wynosiła w 1910 ogółem 3 991 000 osób, z czego w Przedlitawii – 3 518 000 osób (Galicja – 3 211 000 (40,2% ludności kraju koronnego), Księstwo Bukowiny – 305 101 Ukraińców (stanowiących 38,39% ludności prowincji)). W Królestwie Węgier (Zalitawii): 472 000 Ukraińców, z czego na Zakarpaciu – 330 010 Ukraińców (stanowiących 54,5% ludności prowincji).
W 1897 w Imperium Rosyjskim mieszkało 22 380 551 Ukraińców(17,81% ogółu ludności Imperium). Zamieszkiwali zwarcie Kraj Południowo-Zachodni (gubernia kijowska (79,2%), wołyńska (70,1%) i podolska (80,9%)), gubernie: chersońską (53,9%), taurydzką (42,2%, wobec 27% Rosjan i 13,6% Tatarów), katerynosławską (68,9%), połtawską (93%), czernihowską (66,4%), charkowską (80,6%), południowo-zachodnią część Obwodu Wojska Dońskiego (28,1% całości ludności Obwodu), obwód kubański (47,4% wobec 42,6% Rosjan), gubernię stawropolską (36,6%), południowo-zachodnią część guberni kurskiej (21,2% ogółu ludności guberni), południowo-zachodnią część guberni woroneskiej (36,2% ogółu ludności guberni).
I wojna światowa, powstanie niepodległych państw ukraińskich i ich upadek thumb|upright=1.3|Ludność II Rzeczypospolitej z językiem ojczystym ukraińskim i ruskim, według spisu powszechnego 1931 W konsekwencji I wojny światowej i rozpadu najpierw Imperium Rosyjskiego (1917), a później Monarchii Austro-Węgier na etnograficznych terytoriach ukraińskich należących do tego czasu do obu tych państw powstały, zgodnie z zasadą samostanowienia narodów dwa niepodległe państwa ukraińskie: Ukraińska Republika Ludowa i Zachodnioukraińska Republika Ludowa.
1 listopada 1918 na obszarze Galicji Wschodniej została proklamowana Zachodnioukraińska Republika Ludowa, która przestała istnieć w lipcu 1919 po zwycięstwie militarnym Wojska Polskiego w wojnie polsko-ukraińskiej.
Ukraińska Republika Ludowa była sojusznikiem Polski w wojnie polsko-bolszewickiej, do porozumienia rozejmowego z października 1920, gdy Polska uznała Ukrainę sowiecką – państwo marionetkowe Rosji sowieckiej jako podmiot prawa międzynarodowego.
Ostatecznie o przynależności Galicji Wschodniej do Polski zadecydowała 15 marca 1923 roku aliancka Rada Ambasadorów, która na podstawie artykułu 87 traktatu wersalskiego oraz art. 91 i 94 traktatu z Saint-Germain, potwierdziła wschodnie granice Polski i uznała polską suwerenność nad Galicją Wschodnią. Wschodnia granica Polski na Zbruczu została już wytyczona 23 listopada 1922 przez Mieszaną Komisję Graniczną na podstawie ustaleń traktatu pokojowego pomiędzy Polską a RFSRR i USRR, a uprzednio ustalona w traktacie sojuszniczym pomiędzy Polską a Ukraińską Republiką Ludową z 21 kwietnia 1920. 26 września 1922 r. Sejm RP przyjął ustawę o „zasadach powszechnego samorządu wojewódzkiego, a w szczególności województwa lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego” – w praktyce swych rozstrzygnięć ustalająca dla obszaru Galicji Wschodniej odrębną kurię polską i ukraińską każdego sejmiku wojewódzkiego, powołanie w ciągu dwóch lat uniwersytetu ukraińskiego finansowanego ze Skarbu Państwa polskiego, język ukraiński jako równorzędny z językiem polskim w urzędach w tychże województwach (z tym, że „władze samorządowe określają same swój język wewnętrznego urzędowania”), zakaz prowadzenia państwowej kolonizacji ziemskiej. W okresie II Rzeczypospolitej region był określany jako Małopolska Wschodnia. Jeszcze w okresie spisu powszechnego 1931 część jego niepolskich mieszkańców (1 126 tys.) stwierdzało, że używa języka „ruskiego”, wobec 1 675 tys. podających język ukraiński jako ojczysty. Jednocześnie 3 256 tys. mieszkańców województw lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego podawało wyznanie greckokatolickie jako własne (10 tys. prawosławnych). Ukraińcy w ZSRR Na obszarach Ukrainy, które weszły w skład ZSRR w początkowym okresie jego istnienia, realizowano politykę ukrainizacji oraz wprowadzono Nową Politykę Ekonomiczną, ogólnie rzecz biorąc, mimo oficjalnej propagandy ludność ukraińska zachowała swój tradycyjny styl życia, jednak wszystko zmieniło się wraz z dojściem Józefa Stalina do władzy pod koniec lat 20. XX wieku.
W okresie stalinizmu – zwłaszcza w czasie kolektywizacji, kampanii rozkułaczania oraz przymusowego narzucania języka rosyjskiego – życie Ukraińców w Ukraińskiej SRR uległo całkowitej przemianie. Z codzienności niemal całkowicie zniknęły tradycyjne stroje i biżuteria, zakazano obchodzenia świąt ludowych, takich jak Boże Narodzenie czy święto Objawienia Pańskiego; osoby próbujące kultywować te zwyczaje piętnowano jako „nacjonalistów” lub „kułaków”, a ich mienie konfiskowano lub niszczono rękami funkcjonariuszy OGPU i NKWD, podczas gdy sami zainteresowani w latach 30. i 50. XX wieku byli skazywani na śmierć lub więzienie w łagrach.
W ten sposób zniszczono unikalne elementy tradycyjnego życia ludowego – elementy, które od drugiej połowy lat 30. XX wieku sprowadzono do roli zwykłych rekwizytów scenicznych dla domów kultury i oficjalnych zespołów artystycznych; ponadto skutecznie zatarto regionalną różnorodność oraz symbolikę związaną z ubiorem, zastawą stołową i muzyką. Ukraińcy, którzy przetrwali głód z lat 1932–1933, egzekucje na mocy „prawa o kłosach” czy deportacje, a którzy od czasu drugiego planu pięcioletniego niemal w całości stali się pracownikami kołchozów byli zmuszeni nosić ustandaryzowaną odzież codzienną, podobnie jak mieszkańcy innych republik ZSRR Національна книга пам’яті жертв Голодомору 1932-1933. mały|Mieszkańcy wsi Nowooleksandriwka w rejonie znamieńskim (obwód kirowohradzki, Ukraińska SRR), początek lat 50. XX wieku. W wyniku akcji pozbawiania ludności jej dobytku oraz rusyfikacji, kontynuowanych po II wojnie światowej, niemal wszystkie stroje ludowe w tym regionie zostały zniszczone i zastąpione odzieżą zgodną z radzieckimi standardami
W okresie Wielkiego Terroru lat 1937–1938 NKWD dokonało egzekucji lub deportacji niemal wszystkich ukraińskich uczonych, pisarzy, fotografów, reżyserów filmowych, muzyków i historyków tamtej epoki; szczątki niektórych z nich złożono w lesie w Bykowni pod Kijowem, podczas gdy inni – jak Wałerjan Pidmohylny, autor powieści "Miasto", zostali rozstrzelani w Sandarmochu po wcześniejszym uwięzieniu w SŁON Биківнянська трагедія 1901- народився Валер'ян Підмогильний, письменник. Podobne wydarzenia miały miejsce w zachodnich regionach Ukrainy po ich włączeniu do ZSRR Agresja ZSRR na Polskęw latach 1939–1941 oraz ponownie w okresie 1944–1953 – przy czym apogeum tych represji przypadło na czas „Akciji „Zachód””.
W okresie okupacji hitlerowskiej, w latach 1942–1944, działalność Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego była dozwolona pod ścisłą kontrolą państwową, a propaganda starała się wykorzystać uczucia religijne ludności, by zyskać szersze poparcie dla kolaboracji; jednakże polityka obu reżimów totalitarnych – zarówno nazistowskiego, jak i stalinowskiego – zmierzała do przekształcenia ludności w źródło taniej siły roboczej oraz do całkowitego zatarcia tożsamości poszczególnych narodów, w tym Ukraińców Український автокефальний рух в роки німецької окупації: міфи та реалії.
W okresie odwilży chruszczowowskiej kultura ukraińska przeżywała pewien rozkwit i zyskiwała popularność; jednak nie doszło do masowego odrodzenia z powodu kolosalnych strat demograficznych, jakie poniosła ludność ukraińska w wyniku polityki bolszewickiej w okresie międzywojennym i wydarzeń II wojny światowej.
Za rządów Leonida Breżniewa noszenie ukraińskiego stroju narodowego, posługiwanie się językiem ukraińskim oraz wykonywanie muzyki w życiu codziennym zaczęto postrzegać jako oznaki sympatii dla dysydentów, co spotykało się z represjami ze strony KGB. Warto odnotować, że poeta Wasyl Stus był wielokrotnie prześladowany za swoją twórczość i zmarł w niewoli, natomiast reżyser filmowy Łeonid Bykow był często przesłuchiwany z powodu nawiązań do Ukrainy w swoich dziełach Таємниці життя і смерті Леоніда Бикова.
W okresie pieriestrojki pojawiła się fala popularyzacji kultury ukraińskiej, napędzana przede wszystkim działalnością Wiaczesława Czornowiła oraz stowarzyszenia „Memoriał”. Upublicznienie archiwów NKWD i KGB doprowadziło do odkrycia miejsc tajnych pochówków ofiar represji politycznych – w szczególności Bykowni.
Po ogłoszeniu niepodległości Ukrainy w 1991 roku kraj ten uwolnił się od sowieckiej cenzury i doświadczył odrodzenia ukraińskiej tożsamości narodowej, choć społeczeństwo przez długi czas wychodziło z kryzysu gospodarczego 116. Культурні процеси в Україні після 1991 р.. Kultura Sztuki piękne mały|budynek pierwszego na świecie zawodowego teatru ukraińskiego, miasto Kropywnycki Wiele ukraińskich miast zachowało bogate dziedzictwo architektoniczne w stylu neoklasycystycznym. Muzyka thumb|pomnik Siemiona Klimowskiego we wsi Moszoryne