Częstochowa – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, w województwie śląskim, siedziba powiatu częstochowskiego. Położona nad Wartą, na styku Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej. Pomimo administracyjnej przynależności do województwa śląskiego, pod względem historycznym i kulturowym stanowi część Małopolski.

Według danych GUS z 31 grudnia 2025 roku miasto było zamieszkiwane przez 201 439 osób, będąc pod tym względem 13. miastem w Polsce i 2. miastem w województwie. Częstochowa jest centralnym miastem aglomeracji częstochowskiej oraz siedzibą licznych instytucji o znaczeniu regionalnym. W mieście znajduje się m.in. delegatura śląskiego urzędu wojewódzkiego i urzędu marszałkowskiego, sąd okręgowy wraz z prokuraturą okręgową czy wojewódzki szpital specjalistyczny. Ośrodek akademicki – dwie największe uczelnie publiczne to Politechnika Częstochowska i Uniwersytet Jana Długosza. Miasto jest także istotnym węzłem kolejowym.

Stara Częstochowa, obecnie część Częstochowy, uzyskała lokację między 1370 i 1377 rokiem. Współczesna Częstochowa powstała z połączenia Starej Częstochowy z Częstochówką 19 sierpnia 1826 roku. W latach 1975–1998 stolica i siedziba władz województwa częstochowskiego.

W mieście znajduje się bazylika jasnogórska oraz klasztor na Jasnej Górze z otoczonym szczególnym kultem w Polsce, czczonym jako cudowny wizerunek i narodowa relikwia, obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej. Jest to główny polski ośrodek kultu maryjnego i pielgrzymowania. mały|Jasna Góra w Częstochowie

Nazwa Pierwsza wzmianka o Częstochowie pochodzi z 1220 roku, z dokumentu biskupa krakowskiego Iwona OdrowążaStefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 28–31., w którym miejscowość wymieniona jest jako Czanstochowa. Nazwa była później notowana także w formach Chastochova (1250), Czanstochowa, Antiquo Czanstochowa, Noua Czanstochowa (1382), Czestochowa (1542), Czenstochow (1558), Częstochowa (1564), w Częstochowie (1658), w Częstochowey (1670), Częstochowa (1680), Częstochowa (1787), Częstochowa (1827), Częstochowa (1880).

Nazwa Częstochowa jest nazwą dzierżawczą utworzoną od nazwy osobowej Częstoch przyrostkiem dzierżawczym -owa, -ow. Oznaczała pierwotnie ‘własność Częstocha’. Imię Częstoch, które w formie Chestoch pojawia się już w gnieźnieńskiej bulli protekcyjnej papieża Innocentego II datowanej na 7 lipca 1136 roku i wystawionej w Pizie, jest skróceniem od staropolskich imion złożonych typu Częstobor, Częstomir, zawierających w sobie prasłowiański rdzeń *čęstъ ‘częsty’. Etymologia ludowa wywodzi nazwę miasta z wyrażenia często (się) chować. Nazwa Częstochowa miałaby powstać z powodu częstego chowania się widoku miasta wśród okolicznych wzgórz przed zbliżającymi się do miasta pielgrzymami. W wymowie gwarowej okolicznej ludności wiejskiej odnotowano brzmienie cy̨stoxova z widocznym zjawiskiem mazurzenia (č > c) i pochyloną wymową ę, które przechodzi w nosowe y – y̨.

Z zapisów historycznych wynika, że do ok. połowy XVI wieku nazwa miasta nie miała ustalonego rodzaju i występowała w dwóch formach: Częstochowa i Częstochow, dlatego współczesną formę miejscownika w Częstochowie można wyjaśnić jako rezultat pomieszania się dwóch paradygmatów odmiany, a nie tylko jako relikt odmiany niezłożonej (rzeczownikowej).

Ludność żydowska zamieszkująca miasto używała w języku jidisz nazwy Czenstochow (). W okresie zaborów w źródłach rosyjskich pojawiały się formy Czenstochowa, Czenstochow, rzadko Czenstochowo (). W języku niemieckim istnieje forma Tschenstochau, która używana była m.in. w czasie okupacji hitlerowskiej podczas drugiej wojny światowej.

Geografia thumb|Mapa Częstochowy Częstochowa leży na styku trzech mezoregionów geograficznych – Wyżyny Częstochowskiej, zwanej potocznie Jurą, Obniżenia Górnej Warty oraz Wyżyny Wieluńskiej. Mezoregiony te należą do wspólnej podprowincji – Wyżyny Śląsko-Krakowskiej.

Powierzchnia thumb|Rozwój terytorialny Częstochowy w XX wieku Obszar Częstochowy po utworzeniu miasta na początku XIX wieku wynosił 33,06 km² i nie zmieniał się do okresu międzywojennego, gdy w latach 1928 i 1930 przyłączono do miasta obszary o powierzchni 14,13 km². Powierzchnia miasta wynosiła wówczas 47,16 km². Ponowne rozszerzenie granic miało miejsce w 1952 roku, gdy przyłączono obszary o łącznej powierzchni 45,88 km², co dało powierzchnię 93,04 km². Od 1977 roku powierzchnia miasta wynosi 160 km².

Ukształtowanie terenu W obrębie miasta dominują wysokości bezwzględne 250–270 m n.p.m. Na terenie miasta znajduje się kilka wzniesień o wysokościach od 280 do 300 metrów. Najwyższym wzgórzem jest Góra Ossona, która ma wysokość 316,7 m n.p.m. Inne wzgórza znajdujące się w granicach miasta to między innymi Jasna Góra, Błeszno, Prędziszów, Liszka, Góry Kawie, Parkitka. Najniżej położonym punktem jest miejsce nad rzeką Wartą na wschód od Mirowa – 236 m n.p.m.

Geologia Terytorium miasta wchodzi w skład monokliny śląsko-krakowskiej, znajduje się na jej południowo-wschodnim krańcu, w pobliżu granicy z niecką nidziańską. Obszar miasta jest zróżnicowany geologicznie, wierzchnia część to osady polodowcowe: żwiry, piaski, gliny, zaś głębsza to wapienie z okresu górnej jury.

thumb|Warta między Mirowem a Wyczerpami thumb|Kucelinka i most na ul. Mirowskiej w dzielnicy Zawodzie po powodzi w 2010 r.

Rzeki Nazwa % długości rzeki na terenie miasta do długości całkowitej Białka 38% Brzezinka 63% Gorzelanka 26% Konopka 46% Kucelinka 100% Sobuczyna 49% Stradomka 47% Warta 1,9%

Demografia

Liczba mieszkańców (2012): 234 472.

Struktura demograficzna mieszkańców Częstochowy według danych z 31 grudnia 2012:

Powierzchnia Częstochowy: 159,71 km².

Wykres liczby ludności Częstochowy na przestrzeni dwóch ostatnich stuleci:

Największą populację Częstochowa odnotowała w 1993 r. – według danych GUS miasto miało 259 864 mieszkańców. W 2018 miasto liczyło 223 322 mieszkańcówZatrważające dane GUS. Te polskie miasta wyludniają się najszybciej. Łódź i Częstochowa wysoko..

Piramida wieku mieszkańców Częstochowy w 2014 roku.

690x480px

Klimat Częstochowa leży w strefie klimatu umiarkowanego. Średnio na dobę przypadają 4 godziny z bezpośrednim promieniowaniem słonecznym. W przebiegu rocznym największe usłonecznienie obserwuje się w czerwcu, ze względu na największą długość dnia.

W Częstochowie niewiele jest dni bezwietrznych. Okresy ciszy w skali roku stanowią średnio 9,2%. Przeważają tu wiatry zachodnie – 18% i południowo-zachodnie – 18,2%. Jednocześnie osiągają one z tych kierunków największe prędkości – 2,2 m/s. Najrzadziej występują wiatry północne – 7,7% i północno-wschodnie – 7,4%.

Tereny zieleni thumb|Park im. Staszica – fontanna thumb|Skwer Solidarności Łączna powierzchnia lasów w granicach Częstochowy wynosi 648,8 ha, ponadto powierzchnia parków i skwerów wynosi 155 ha.

Parki i skwery o powierzchni ponad 1 ha według wielkości: Park Leśny Aniołów (Północ) – 69 ha Park Lisiniec (Lisiniec) – 36 ha Parki podjasnogórskie – (Podjasnogórska) – 11,6 ha Promenada Czesława Niemena (Północ) – 7,8 ha Park Tysiąclecia (Północ, Tysiąclecie) – 5,6 ha Park Narutowicza (Zawodzie-Dąbie) – 3,8 ha park przy ul. Fieldorfa (Północ) – 3,5 ha Park Piastów (Stare Miasto) – 3,3 ha Park przy ul. Zbyszka (Stradom) – 2,2 ha Park Parkitka (Częstochówka-Parkitka) – 1,8 ha skwer między al. Niepodległości i al. WP (Ostatni Grosz) – 1,4 ha skwer między al. AK i ul. Kiedrzyńską (Tysiąclecie) – 1,4 ha Promenada Śródmiejska (Trzech Wieszczów) – 1,3 ha Skwer Solidarności (Śródmieście) – 1,3 ha Skwer Kaliny Jędrusik (Tysiąclecie) – 1,2 ha Park św. Barbary (Podjasnogórska) – 1,2 ha Skwer Sokołów przy ul. Generała Kazimierza Pułaskiego (Trzech Wieszczów) – brak informacji o powierzchni Skwer Lotników przy ul. Wojciecha Korfantego (Zawodzie-Dąbie) – brak informacji o powierzchni

Planowane: park przy ul. Gajowej (Wrzosowiak) – 1,7 ha

Najwyższe budowle Lp. Nazwa Zdjęcie Adres Wysokośćcałkowita(m) Liczbakondygnacjinadziemnych Rokukończeniabudowy Źródło1Komin elektrociepłowni Fortumul. T. Rejtana 37/39151,0 m -70. XXw. 2 Wieża klasztoru na Jasnej Górze ul. o. A. Kordeckiego 2 106,3 m - 1622/1906 3Wieże archikatedry Świętej Rodzinyul. Krakowska 1580,0 m -1997 4 maszt radiowy TON Błeszno Częstochowa ul. Palmowa 25a 71,0 m - 1976 5Kościół św. Wojciecha BMul. Brzeźnicka 59ok. 55,0 m -1985 6 Wieża kościoła św. Antoniego Padewskiego ul. Wysoka 9 50,0 m - 1956 7 Budynek mieszkalny al. Armii Krajowej 2 42,0 m 13 1965 8 Biurowiec „Centrum” ul. Dekabrystów 41 40,0 m 11 ? 9 Zespół budynków mieszkalnych (tzw. ściana wschodnia) al. Armii Krajowej ok. 35,0 m 11 60./70. XXw. 10 Budynek mieszkalny ,,Mrówkowiec'' al. Armii Krajowej 66 33,0 m 11 1971 11Wieża Ratuszaal. Najświętszej Maryi Panny 4526,5 m41836 12 Budynek mieszkalny (tzw. pierwszy wieżowiec) ul. POW 26,3 m 8 1956 Częstochowa w Małopolsce thumb|Częstochowa w granicach Korony Królestwa Polskiego jako Czestochow na mapie Wacława Grodzieckiego wydanej w 1592 roku. Częstochowa leży w dawnej ziemi krakowskiej historycznej Małopolski, w XV wieku położona była w powiecie lelowskim w województwie krakowskimFeliks Kiryk (red.): Częstochowa. Dzieje miasta i Klasztoru Jasnogórskiego, tom I: Okres staropolski. Urząd Miasta Częstochowy, Częstochowa 2002, s. 106. .. W wyniku reformy administracyjnej z 1999 roku Częstochowa została przyłączona do województwa śląskiego. Częstochowa przed II wojną światową należała do województwa kieleckiego, stąd niektórzy lokalni politycy ubiegali się (wraz z Kielcami i Radomiem) o utworzenie województwa staropolskiego.

Częstochowa, chcąc podkreślić swoje historyczne i kulturowe związki z regionem małopolskim, przystąpiła w kwietniu 2007 do Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Małopolski, skupiającego obszary należące historycznie do Małopolski, a w wyniku reform administracyjnych przyłączonych do innych województw. W tym samym roku miasto otrzymało tytuł Lidera Małopolski za rewaloryzację alei Najświętszej Maryi PannyStowarzyszenie Gmin i Powiatów Małopolski: Wybrano Liderów Małopolski 2007!. 23 sierpnia 2006 roku w krakowskich Sukiennicach wywieszony został herb CzęstochowyMAMY HERB CZĘSTOCHOWY W SUKIENNICACH.. W 2008 roku, po raz kolejny, Częstochowa otrzymała tytuł Lidera Małopolski, tym razem za rewaloryzację parków podjasnogórskichStowarzyszenie Gmin i Powiatów Małopolski: Wyróżnienia Lider Małopolski 2008 wręczone!.

Historia

Według legendy nazwa Częstochowa oznacza osadę założoną przez osobę o imieniu Częstoch, jednak pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1220 roku, z dokumentu biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża. W bulli papieża Innocentego IV datowanej na 1250 r. została wymieniona wśród wsi płacących dziesięcinę na rzecz kanoników z Wrocławia. W pobliżu Częstochowy leżała wówczas druga wieś, Częstochówka. Po raz kolejny Częstochowa została wzmiankowana w 1325 r. w aktach z poboru świętopietrza, jako jedną z najmniej zaludnionych miejscowości regionu. W 1356 r. nastąpiła lokacja wsi na prawie średzkim. Kwestia daty nadania osadzie praw miejskich jest niejednoznaczna, ale określa się to zdarzenie na okres pomiędzy 1370 a 1377 rokiem. Od 1393 r. Częstochowa była miastem królewskim. thumb|Kościół św. Zygmunta (XIV w.), miejsce odbycia jedynego w historii Częstochowy sejmiku W latach 1370–1393 Częstochowa stanowiła lenno Władysława Opolczyka, wchodząc w skład księstwa wieluńskiego. W tym okresie ustaliło się określenie miasta Częstochowy nazwą Stara Częstochowa, a należącej do ufundowanego w 1382 r. klasztoru Jasna Góra wsi na wzgórzu Częstochówką. W okresie staropolskim miasto Stara Częstochowa wielokrotnie procesowało się z klasztorem jasnogórskim w sprawie łamania praw miejskich przez zakon i zagarniania zysków z handlu z pielgrzymami.