Wojskowa Służba Wewnętrzna (WSW) – działająca w latach 1957–1990 wojskowa służba specjalna, będąca instytucją kontrwywiadu wojskowego i służby zabezpieczającej bezpieczeństwo Sił Zbrojnych PRL oraz utrzymania dyscypliny wojskowej. Na mocy art. 5 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu WSW jest uznawana za organ bezpieczeństwa państwa..
Zadaniem WSW było zwalczanie szpiegostwa przeciwko SZ PRL, przeciwko przemysłowi zbrojeniowemu, zwalczanie dywersji politycznej (utrzymywanie ateizmu i marksizmu-leninizmu w wojsku), terroru, sabotażu, zapobieganie tworzenia nielegalnych związków wewnątrz SZ PRL, zwalczanie przestępczości pospolitej wśród żołnierzy, utrzymywanie dyscypliny wojskowej, werbowanie obcokrajowców w tym dyplomatów, mogących mieć informacje ważne dla PRL i SZ PRL itp.
WSW prowadziła także w ramach swoich możliwości wspieranie ww. działań sojuszniczych sił zbrojnych itp. WSW przejęła od komend garnizonów utrzymywanie porządku i dyscypliny, oraz ściganie przestępstw popełnionych przez personel Sił Zbrojnych PRL.
Utworzenie WSW i zmiany organizacyjne thumb|Poczet sztandarowy Centrum Szkolenia WSW z okazji Narodowego Święta Odrodzenia Polski w Warszawie, 22 lipca 1969 r. Wojskowa Służba Wewnętrzna powołana została na mocy Rozkazu ministra obrony narodowej Mariana Spychalskiego nr O1/MON z 10 stycznia 1957 roku i Zarządzenia organizacyjnego nr 0013 szefa Sztabu Generalnego Aleksandra Kokoszyna z 21 stycznia 1957 roku o rozformowaniu Głównego Zarządu Informacji MON.
Głównym powodem rozformowania „Informacji Wojskowej” była rola, jaką odegrała w czasach stalinizmu w Polsce. Tak zwana Informacja Wojskowa brała czynny udział obok bezpieki Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w walce z żołnierzami wyklętymi, od 1944 roku, kiedy rozpoczęły się aresztowania żołnierzy Armii Krajowej i nie tylko. Do 1957 roku Główny Zarząd Informacji Wojska Polskiego aresztował ok. 17 tys. osób cywilnych i żołnierzy.
W następnych pięciu latach w Szefostwie WSW dokonano niewielkich zmian strukturalno-organizacyjnych: 8 czerwca 1957 roku Kurs Doskonalenia Oficerów WSW w Mińsku Mazowieckim został przeformowany w Ośrodek Szkolenia WSW. 10 grudnia 1958 roku w podporządkowanie WSW został przyjęty 14 batalion wartowniczy, który przemianowano na batalion ochrony WSW. 19 grudnia 1959 roku Zarządowi II WSW została podporządkowana 13 kompania regulacji ruchu. 30 czerwca 1962 roku z połączenia batalionu ochrony WSW i 13 kompanii regulacji ruchu został sformowany pułk ochrony i regulacji ruchu. 24 czerwca 1965 roku zarządzeniem Prezesa Rady Ministrów z 24 czerwca 1965 roku w struktury Ministerstwa Obrony Narodowej zostały włączone organa WSW KBW i WOP. Jednostki WSW WOP na skutek zarządzenia z 29 września 1971 r. Ministra Spraw Wewnętrznych i Ministra Obrony Narodowej powróciły w 1971 r. w podporządkowanie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.
Z dniem 24 lutego 1966 WSW przejęła rozformowane jednostki WSW Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Wojsk Ochrony Pogranicza, a w 1969 w okręgach wojskowych sformowano wydziały WSW dywizji. Zarządzeniem organizacyjnym szefa Sztabu Generalnego nr 054 z 18 września 1971 utworzono Oddział WSW Jednostek Wojskowych MSW, któremu podporządkowano pięć wydziałów w terenie. W tym też roku Wojska Ochrony Pogranicza ponownie podporządkowano MSW i Oddział WSW WOP przekazano do resortu spraw wewnętrznych. Na podstawie Zarządzenia nr 063/Org. szefa Sztabu Generalnego WP z 23 listopada 1978 oraz Zarządzenia nr 05 z 20 marca 1979 Oddział WSW Marynarki Wojennej został przekształcony w Zarząd WSW Marynarki Wojennej.
Zakres działania WSW thumb|Hełm wz. 70 Rozkaz ministra obrony narodowej nr 01/MON z dnia 10 stycznia 1957 w sprawie utworzenia Wojskowej Służby Wewnętrznej określał także zakres jej działania. Przewidywał on: walka ze szpiegostwem, aktami terrorystycznymi, dywersją, sabotażem i innego rodzaju wrogą działalnością wymierzoną przeciwko siłom zbrojnym wykrywanie innych przestępstw i zapobieganie ich popełnianiu wykonywanie obowiązków związanych z prowadzeniem dochodzeń w sprawach karnych w wojsku czuwanie nad przestrzeganiem dyscypliny i porządku wojskowego oraz regulaminowego zachowania się żołnierzy podczas przebywania poza rejonami zakwaterowania jednostek wojskowych Ten sam rozkaz nadał organom Wojskowej Służby Wewnętrznej uprawnienia do: przeglądania za wiedzą właściwych dowódców w uzasadnionych przypadkach dokumentów znajdujących się w jednostkach wojskowych z wyjątkiem dokumentów szyfrowych, mobilizacyjnych i operacyjnych dokonywania wszelkich czynności związanych z prowadzeniem dochodzeń w sprawach karnych w granicach i na zasadach określonych w przepisach wojskowych postępowania karnego legitymowania i dokonywania zatrzymań żołnierzy znajdujących się poza rejonami zakwaterowania jednostek wojskowych w przypadkach podejrzenia popełnienia czynu przestępnego (sic!), naruszania dyscypliny, porządku wojskowego i regulaminowych zasad zachowania się na zasadach określonych w kodeksie wojskowego postępowania karnego oraz w regulaminach i innych przepisach wojskowych
Niektóre zadania zlecano wyspecjalizowanym strukturom Służby Bezpieczeństwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Dotyczyło to kontroli korespondencji, tym zajmowało się Biuro W MSW (Biuro W – perlustracji korespondencji) oraz podsłuchów zakładanych w systemie cywilnej łączności telefonicznej, tym zajmowało się Biuro T MSW.
Struktura organizacyjna WSW Struktura WSW w chwili powstania: Szefostwo WSW (z podległym Oddziałem WSW w Warszawie) Zarząd WSW Warszawskiego Okręgu Wojskowego (oddziały WSW w Modlinie, Giżycku, Krakowie i Dęblinie; wydziały WSW w Rzeszowie, Lublinie, Olsztynie i Ełku) Zarząd WSW Pomorskiego Okręgu Wojskowego (oddziały WSW w Koszalinie, Wałczu, Elblągu, Bydgoszczy i Szczecinie; wydziały WSW w Gdańsku, Grudziądzu i Szczecinku) Zarząd WSW Śląskiego Okręgu Wojskowego (oddziały WSW w Katowicach, Krośnie Odrzańskim, Wrocławiu, Poznaniu, Łodzi, Opolu i Żaganiu) Oddział WSW Marynarki Wojennej (oddział WSW w Gdyni-Oksywiu; wydziały WSW w Ustce, Świnoujściu i w Helu) Z dniem 1 czerwca 1958 został utworzony nowy zarząd: Zarząd WSW Wojsk Lotniczych i Obrony Przeciwlotniczej Obszaru Kraju (oddziały WSW Lotnictwa Operacyjnego w Poznaniu, 1 Korpusu OPL OK w Warszawie, 2 Korpusu OPL OK w Bydgoszczy, 3 Korpusu OPL OK we Wrocławiu oraz szkół lotniczych w Radomiu)
Struktura szefostwa WSW w pierwszych latach Podległy Szefowi aparat centralny otrzymał nazwę Szefostwa. Przez pierwszą dekadę istnienia Wojskowa Służba Wewnętrzna dzieliła się na dwa podstawowe piony: operacyjny i porządkowo-dochodzeniowy, nadzorowane przez dwóch Zastępców Szefa WSW. Pion operacyjny (kontrwywiadowczy) był pionem wiodącym. W sierpniu 1961 roku, zarządzeniem Nr 790/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 23 sierpnia 1961 roku, utworzono dodatkowe stanowisko Zastępcy Szefa WSW do spraw politycznych.
Zarząd I (kontrwywiad wojskowy): Odpowiadał za realizacje i kontrolę osłony kontrwywiadowczej jednostek wojskowych oraz zakładów specjalnych (przemysł zbrojeniowy). Oddział I (ochrona tajemnicy i profilaktyka) Oddział II (kontrwywiad ofensywny, dokonywanie werbunków OZI, prowadzenie tzw. gier operacyjnych) Oddział III – (zwalczanie dywersji ideologicznej) Oddział IV – (analiza kontrwywiadowcza) Zarząd II (porządkowo-dochodzeniowy) Oddział I (prowadzenie dochodzeń i współpraca z Naczelną Prokuraturą Wojskową i Komendą Główną Milicji Obywatelskiej) Oddział II (nadzór nad służbami patrolowymi, porządkowo-ochronnymi oraz regulacji ruchu związków taktycznych, oddziałowi II podlegał także batalion ratowniczy byłego GZI WP) Oddział III (prowadzenie pracy operacyjno-poszukiwawczej w pionie dochodzeniowym) Oddział IV (badanie efektywności pionu dochodzeń oraz praca kontrolno-instruktażowa) Główny Inspektorat Samochodowy (prowadzenie inspekcji wojskowych środków transportu) Samodzielny Oddział III – (Specjalny) (wykonywał zadania usługowe o charakterze kontrwywiadowczym) Wydział I (ochrona ministra obrony narodowej oraz jego najbliższej rodziny) Wydział II (instalacja podsłuchów, dokonywanie tajnych przeszukań w mieszkaniach) Wydział III (obserwacja) Wydział IV (obsługa podsłuchów (głównie wojskowych linii telefonicznych)) Wydział V (radiokontrwywiad, wykrywanie obcych radiostacji nadawczych) Samodzielny Oddział IV administracja kancelaria tajna ewidencja operacyjna archiwum łączność kodowaną i szyfrową sprawy mobilizacyjne legalizacja dokumentów opiniowanie żołnierzy przewidzianych przez MON do awansów na wyższe stopnie wojskowe. Wydział Kadr Oddział Polityczny Ośrodek Szkolenia WSW w Mińsku Mazowieckim
Struktura szefostwa WSW w latach siedemdziesiątych XX w. Organizacja szefostwa i zakres działania komórek organizacyjnych: Wydział Polityczny (praca partyjno-polityczna i kulturalno-oświatowa w szefostwie WSW) Zarząd I (osłona kontrwywiadowcza Sztabu Generalnego, Instytucji Centralnych MON, akademii wojskowych na terenie garnizonu Warszawa i Zarządu II Sztabu Generalnego) Zarząd II (prowadzenie spraw o charakterze szpiegowskim, zabezpieczenie przed rozpoznaniem radioelektronicznym, zabezpieczenie kontrwywiadowcze jednostek i obiektów wojskowych) Oddział III (obserwacja zewnętrzna, instalowanie urządzeń techniki operacyjnej, wywiady i ustalenia operacyjne, ochrona ministra obrony narodowej) Oddział IV (ewidencja operacyjna i archiwum WSW, prace organizacyjno-mobilizacyjne, łączność szyfrowa i nadzór nad kompanią ochrony Szefostwa WSW) Oddział V (praca dochodzeniowo-śledcza oraz postępowania przygotowawcze w sprawach o przestępstwa przeciwko państwu i przestępstwa popełnione przez żołnierzy) Oddział VI (służba porządkowa – prewencja) Oddział Szkolenia i Analiz (programy i materiały pomocnicze do szkolenia kontrwywiadowczego, okresowe biuletyny informacyjne, sprawozdania i informacje) Oddział Kadr Wydział Finansów Ośrodek Techniki Operacyjnej Szefostwa WSW Węzeł Łączności Szefostwa WSW kompania samochodowa Szefostwa WSW
Struktura WSW w 1990 Szefostwo WSW: Zarząd I (kontrwywiadowcza ochrona instytucji centralnych Ministerstwa Obrony Narodowej) Zarząd II (dochodzeniowo-prewencyjny, w zarządach Okręgów Wojskowych i Rodzajów Sił Zbrojnych oddziały II, w oddziałach terenowych wydziały II, delegatury WSW) Zarząd III (kontrwywiadowczy, w zarządach Okręgów Wojskowych i Rodzajów Sił Zbrojnych oddziały III, w oddziałach terenowych wydziały III) Zarząd IV (obserwacji i techniki operacyjnej, w zarządach Okręgów Wojskowych i Rodzajów Sił Zbrojnych oddziały IV) Zarząd V (administracja, szkolenie, w oddziałach terenowych wydziały V) Oddział Kadr Oddział Finansów Oddział Zabezpieczenia
Jednostki terenowe: na szczeblu Okręgów Wojskowych (OW): Zarządy WSW Warszawskiego, Śląskiego i Pomorskiego OW; na szczeblu Rodzajów Sił Zbrojnych: Zarządy WSW Marynarki Wojennej i Wojsk Lotniczych i Obrony Powietrznej oraz Oddział WSW Warszawa.
Zarządom były podporządkowane: Oddziały i Wydziały WSW, których zadaniem była kontrwywiadowcza ochrona korpusów, dywizji, pułków, samodzielnych batalionów (kompanii) i innych obiektów o specjalnym przeznaczeniuDominiczak H., Organy bezpieczeństwa PRL 1944–1990, Warszawa 1997..
Liczebność WSW Ze względu na przejęcie od komend garnizonów dodatkowych funkcji porządkowych, Wojskowa Służba Wewnętrzna nie była formacją mniej liczną od byłego Głównego Zarządu Informacji WP. W 1960 roku liczyła 4230 żołnierzy, w tym 1348 oficerów, 1069 podoficerów oraz 1813 szeregowców. W późniejszym czasie jej liczebność znacznie wzrosła.
Liczebność OZI WSW MON Po rozwiązaniu GZI MON w 1957 r. spadła liczba tajnych współpracowników części ds. kontrwywiadu wojskowego. W grudniu 1957 roku było ich 2100.
W okresie działania tzw. pierwszej „Solidarności” i w stanie wojennym w PRL oraz w latach następnych do rozwiązania WSW znacząco wzrosła liczba osób pozyskanych do współpracy.