mały|250px|Biskup Aleksy (pierwszy z lewej) na spotkaniu roboczym synodu biskupów Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego Aleksy, imię świeckie Aleksander Gromadzki (, ; ur. 3 września/1 listopada 1882 w Dokudowie, zm. 8 maja 1943 w Smydze) – biskup Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, a następnie w latach 1923–1940 Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. W latach 1940–1943 zwierzchnik Ukraińskiego Autonomicznego Kościoła Prawosławnego.
Wczesna działalność Był z pochodzenia UkraińcemA. Mironowicz, Kościół prawosławny na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, Białystok, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2001. , s.117, synem cerkiewnego psalmisty. Ukończył w 1908 Akademię Duchowną w Kijowie, po czym podjął pracę nauczyciela w gimnazjum męskim w Chełmie i ożenił się, po czym przyjął święcenia kapłańskie. Po śmierci żony wstąpił w 1919 do zakonu. Wieczyste śluby mnisze złożył w monasterze św. Jana Miłościwego w Zahajcach MałychA. Petrovska, W Zahajcach Małych, Przegląd Prawosławny, nr 12 (330), grudzień 2012, ss.32–33 i trzy lata później, 21 kwietnia 1922, został wikariuszem eparchii wołyńskiej z tytułem biskupa łuckiego. Po roku został przeniesiony na katedrę grodzieńską po usunięciu z niej przeciwnika autokefalii Kościoła w Polsce, biskupa Włodzimierza (Tichonickiego). Pięć lat później został podniesiony do godności arcybiskupa.
Biskup wołyński W 1934, pod wpływem nacisku wiernych narodowości ukraińskiej, żądających powołania na katedrę wołyńską biskupa narodowości ukraińskiej, metropolita Dionizy (Waledyński) zrezygnował z tej katedry, którą tymczasowo łączył z godnością metropolity warszawskiego i całej Polski. Arcybiskupem wołyńskim został Aleksy (Gromadzki), jedyny z biskupów popierający ruch na rzecz ukrainizacji PAKPA. Mironowicz, Kościół prawosławny..., s.179. W październiku 1934 wprowadził język ukraiński do korespondencji prowadzonej przez diecezję wołyńską, zaś w styczniu 1935 nakazał stosować go również w kazaniach, jeśli będzie ku temu wola parafianT. Snyder, Tajna wojna. Henryk Józewski i polsko-sowiecka rozgrywka o Ukrainę. Kraków 2008. Wyd.Instytut Wydawniczy Znak, , ss.203–204. Między innymi z tego powodu w końcu lat 30. lubelskie Dowództwo Okręgu Korpusu charakteryzowało go jako nacjonalistę pozostającego pod wpływem OUN, z którą sympatyzował biskup pomocniczy diecezji, Polikarp (Sikorski)T. Snyder, Tajna wojna. Henryk Józewski i polsko-sowiecka rozgrywka o Ukrainę. Kraków 2008. Wyd.Instytut Wydawniczy Znak, , s.209.
W 1938, po wyburzeniu ok. 140 cerkwi w ramach akcji rewindykacyjno-polonizacyjnej, biskup udał się na objazd diecezji, w czasie którego wzywał do trwania przy wierze prawosławnejT. Snyder, Tajna wojna, s.221.
W 1940, po faktycznym zamarciu działalności struktur PAKP, biskup zdecydował się wrócić w jurysdykcję Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, z którego został wykluczony w momencie poparcia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce. Pełniący obowiązki patriarchy Moskwy metropolita Sergiusz pozwolił mu zachować tytuł arcybiskupa wołyńskiego.
Działalność na rzecz autonomii Kościoła ukraińskiego Jako hierarcha wołyński arcybiskup sprzeciwiał się tendencjom do nawet niekanonicznego powołania do życia autokefalicznego Kościoła ukraińskiego. Opowiadał się natomiast za organizacją Ukraińskiego Autonomicznego Kościoła Prawosławnego, zachowującego podległość wobec Moskwy, co miałoby być kontynuacją postanowień Soboru Lokalnego Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w kwestii ukraińskiejA. Mironowicz, Kościół prawosławny..., s.224. Wiosną 1941 został za to aresztowany przez NKWD.
Działania na rzecz budowy Kościoła Autonomicznego prowadził wbrew woli swojego dawnego zwierzchnika, metropolity warszawskiego i całej Polski, który w związku z tym powołał tymczasowego administratora Kościoła na Ukrainie biskupa Polikarpa (Sikorskiego). Mimo tego 18 lipca 1941 przyjął wybór na metropolitę autonomicznego Kościoła ukraińskiego, a trzy dni później w liście do wiernych ogłosił objęcie zwierzchnictwa nad parafiami ukraińskimi w Generalnym Gubernatorstwie. Występował przeciw działalności Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i potępił pierwsze napady dokonane przez UPA na polską ludność Wołynia.
Śmierć mały|Grób metropolity Aleksego 7 (lub 8) maja 1943 r., podczas objazdu eparchii, metropolita zginął w zasadzce urządzonej przez współpracujący z banderowcami oddział partyzancki OUN-M pod dowództwem Mykoły Nedweżkiego „Chrina”. Według Grzegorza Motyki mogło to być wynikiem pomyłki melnykowców, którzy zamierzali zabić Gebietskommissara Müllera. Zabójcy hierarchy utrzymywali, że znaleźli przy nim dokumenty świadczące o domniemanej kolaboracji z hitlerowcami, jednocześnie jednak starali się zrzucić winę za jego śmierć na partyzantkę radzieckąG. Motyka, Ukraińska partyzantka 1942–1960, Warszawa 2006 Wyd. Instytut Studiów Politycznych PAN , Oficyna Wydawnicza „Rytm”, , s.203. Wpływ na dokonanie zasadzki mogło mieć potępienie przez władykę Aleksego pierwszych mordów banderowskiej partyzantki na wołyńskich Polakach, jak i jego chrześcijańska postawa wobec wszystkich ludzi. Istnieje również teoria, według której inspiratorem zabójstwa arcybiskupa był Polikarp (Sikorski), otwarcie popierający OUN. Po śmierci biskupa Aleksego zwierzchnikiem Autonomicznego Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego został biskup Pantelejmon (Rudyk)A. Mironowicz, Kościół prawosławny..., s.226, a rozmowy zjednoczeniowe prowadzone z ówczesnym Ukraińskim Autokefalicznym Kościołem Prawosławnym zostały storpedowane.
Aleksy (Gromadzki) został pochowany na terenie monasteru Objawienia Pańskiego w Krzemieńcu. 25 lipca 2006 r. dokonano ponownej ekshumacji szczątków władyki, które okazały się nienaruszone. W 2023 r. przeniesiono je do Ławry Poczajowskiej.
Upamiętnienie W 2024 r. w jego rodzinnej wsi odsłonięta została poświęcona mu tablica pamiątkowa, wykonana z okazji jubileuszu 100-lecia kanonicznej samodzielności Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, której arcybiskup Aleksy był orędownikiem. Do zebranych na uroczystości przemówił ordynariusz prawosławnej diecezji lubelsko-chełmskiej arcybiskup Abel, przypominając zasługi, jak i tragiczną śmierć hierarchy.
Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (3 maja 1928)M.P. z 1928 r. nr 111, poz. 175 „za zasługi około przeprowadzenia autokefalji Kościoła Prawosławnego w Polsce oraz za doprowadzenie stosunków administracji cerkiewnej djecezji grodzieńskiej do stanu normalnego”. Wielki Komandor Orderu Feniksa (Grecja) Wielki Oficer Orderu Świętego Sawy (Jugosławia) Wielki Oficer Orderu Zasługi Cywilnej (Bułgaria)
Przypisy
Kategoria:Biskupi wołyńscy (Patriarchat Moskiewski) Kategoria:Cudzoziemcy odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Diecezja wołyńska Kategoria:Odznaczeni Orderem Feniksa Kategoria:Odznaczeni Orderem św. Sawy Kategoria:Odznaczeni Orderem Zasługi Cywilnej Kategoria:Ofiary zamachów ukraińskich nacjonalistów Kategoria:Polscy biskupi prawosławni Kategoria:Ukraińscy biskupi prawosławni Kategoria:Urodzeni w 1882 Kategoria:Zakonnicy monasteru św. Jana Miłościwego w Małych Zahajcach Kategoria:Zmarli w 1943 Kategoria:Ofiary zabójstw w II Rzeczypospolitej