thumb|Przykładowa tablica ADR.HIN: 66 – materiał silnie trującyUN: 1557 – związek arsenu stały thumb| ADR () – międzynarodowa konwencja dotycząca drogowego przewozu towarów i ładunków niebezpiecznych, sporządzona w Genewie 30 września 1957 r. i podpisana pierwotnie przez 9 państw. Spisana w językach miarodajnych angielskim i francuskim (art. 17), depozytariuszem jest Sekretarz Generalny Organizacji Narodów Zjednoczonych (art. 17), spory, których nie rozwiązano w drodze rokowań, powinien rozstrzygnąć arbitraż międzynarodowy, o ile strony w ciągu 3 miesięcy nie uzgodnią wyboru arbitra, mogą o jego wyznaczenie zwrócić się do depozytariusza (art. 11). Przepisy umowy ADR są nowelizowane w cyklu dwuletnim. W 2018 roku umowa obowiązywała w 50 krajach, a w 2025 roku w 55 krajach.
Od 2003 roku każde przedsiębiorstwo związane z transportem drogowym towarów niebezpiecznych (przewoźnik, firma odbierająca i wysyłająca towary niebezpieczne) zobowiązane jest do współpracy z doradcą ds. bezpieczeństwa („doradcą ADR”), którego zadaniem jest pomoc w realizacji wymagań nałożonych przez konwencję, sporządzanie obowiązkowych sprawozdań rocznych do wojewody, oraz wprowadzanie odpowiednich procedur i instrukcji bezpieczeństwa.
W Polsce przewóz materiałów niebezpiecznych dozwolony jest wyłącznie przez wykwalifikowane osoby, które ukończyły 21 latZ wyjątkiem kierowców pojazdów należących do Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej – por. art. 20 ust. 2 pkt 2 ustawy o przewozie towarów niebezpiecznych., spełniają wymagania ustawy o transporcie drogowym oraz ustawy o ruchu drogowym, ukończyły odpowiedni kurs ADR oraz zdały z wynikiem pozytywnym egzamin kończący taki kurs. Zaświadczenia niezbędne do przewożenia materiałów niebezpiecznych, które produkuje, personalizuje i dystrybuuje Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych, wydawane są przez marszałka województwa w terminie 7 dni od dnia przeprowadzenia egzaminuNie dotyczy to kierowców pojazdów należących do Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej – w ich przypadku zaświadczenie wydawane jest przez Szefa Inspektoratu Wsparcia Sił Zbrojnych (por. art. 27 ust. 1 ustawy o przewozie towarów niebezpiecznych)..
W transporcie drogowym w krajach objętych umową ADR pojazdy przewożące substancje niebezpieczne powinny być oznakowane znormalizowanymi tablicami ADR.
Zawartość umowy ADR Umowa ADR jest nowelizowana co dwa lata w roku nieparzystym. Od 1 stycznia danego roku obowiązuje nieobligatoryjnie (można stosować wersję poprzednią konwencji), od 1 lipca obowiązuje zawsze obligatoryjnie. Np. 1 stycznia 2013 wprowadzono wersję ECE/TRANS/225 („ADR 2013”), jednak do końca czerwca 2013 można było stosować wersję ECE/TRANS/215 („ADR 2011”).
Umowa ADR składa się z umowy właściwej oraz z załączników A i B, będących jej integralną częścią. Umowa właściwa określa stosunki prawne między uczestniczącymi państwami, natomiast załączniki zawierają przepisy regulujące w szerokim zakresie warunki przewozu poszczególnych materiałów niebezpiecznych w międzynarodowym transporcie samochodowym.
Załącznik A Załącznik A – Przepisy ogólne i przepisy dotyczące materiałów i przedmiotów niebezpiecznych:
Część 1 – przepisy ogólne
Część 2 – klasyfikacja
Część 3 – wykaz towarów niebezpiecznych, przepisy szczegółowe oraz zwolnienia dotyczące towarów niebezpiecznych pakowanych w ilościach ograniczonych
i wyłączonych
Część 4 –przepisy dotyczące stosowania opakowań i cystern
Część 5 – procedury nadawcze
Część 6 – wymagania dotyczące konstrukcji i badań opakowań, dużych pojemników do przewozu luzem (DPPL), dużych opakowań, cystern i kontenerów do przewozu luzem
Część 7 – przepisy dotyczące warunków przewozu, załadunku, rozładunku oraz manipulowania ładunkiem
W myśl rozumienia ADR (Załącznik A), rozróżnia się 13 klas towarów niebezpiecznych ustalonych ze względu na stwarzane przez nie zagrożenie dominujące: KLASA 1materiały i przedmioty wybuchowe (podklasy według stwarzanych zagrożeń 1.1, 1.5, 1.2, 1.3, 1.6, 1.4)KLASA 2gazyKLASA 3materiały ciekłe zapalneKLASA 4.1materiały stałe zapalne, materiały samoreaktywne, materiały polimeryzujące i materiały wybuchowe stałe odczuloneKLASA 4.2materiały samozapalneKLASA 4.3materiały wytwarzające w zetknięciu z wodą gazy palneKLASA 5.1materiały utleniająceKLASA 5.2nadtlenki organiczneKLASA 6.1materiały trująceKLASA 6.2materiały zakaźneKLASA 7materiały promieniotwórczeKLASA 8materiały żrąceKLASA 9różne materiały i przedmioty niebezpieczne A. Pozycje indywidualne dla materiałów lub przedmiotów, które są dobrze zdefiniowane,
B. Pozycje ogólne dla dobrze zdefiniowanej grupy materiałów lub przedmiotów, które nie należą do pozycji ,
C. Pozycje szczegółowe i.n.o., które obejmują grupę materiałów lub przedmiotów o szczególnych właściwościach chemicznych lub technicznych, „inaczej nie określone”,
D. Pozycje ogólne i.n.o., obejmujące grupę materiałów lub przedmiotów mających jedną lub więcej właściwości niebezpiecznych, „inaczej nie określone”.
Dla materiałów niebezpiecznych klas innych niż klasa 7 przyporządkowano kody klasyfikacyjne określające zagrożenia jakie mogą one powodować, przy czym:
dla materiałów lub przedmiotów klasy 2, kod zawiera cyfrę określającą rodzaj gazu i symbole literowe oznaczające grupy zagrożenia jak dla klas 3 – 9 (bez 7):
1 gaz sprężony, 2 gaz skroplony, 3 gaz schłodzony skroplony, 4 gaz rozpuszczony, 5 pojemniki aerozolowe i naczynia, 6 inne przedmioty, 7 gazy niesprężone, 8 chemikalia pod ciśnieniem, 9 gazy zaadsorbowane;
dla materiałów lub przedmiotów klas 3, 4.1, 4.2, 4.3, 5.1, 5.2, 6.1, 6.2, 8 i 9, symbole literowe dotyczące stwarzanego przez nie zagrożenia, które opisane są w ich kryteriach klasyfikacyjnych:
A duszące, C żrące, D odczulone (materiały wybuchowe), F palne, I zakaźne, M różne, O utleniające, P nadtlenki organiczne, PM materiały polimeryzujące, S samozapalne, SR samoreaktywne, T trujące, W reagujące z wodą; dla materiałów i przedmiotów klasy 1, kod zawiera numer podklasy i literę grupy zgodności, które przypisane są zgodnie z procedurami i kryteriami klasyfikacyjnymi (grupy zgodności dla klasy 1):
A. Materiał wybuchowy inicjujący.
B. Przedmiot zawierający materiał wybuchowy inicjujący i niemający dwóch lub więcej skutecznych urządzeń zabezpieczających. Definicja obejmuje niektóre przedmioty, takie jak zapalniki do prac wybuchowych, zestawy zapalnikowe do prac wybuchowych i spłonki typu kapsułkowego, nawet jeżeli nie zawierają materiałów wybuchowych inicjujących.
C. Materiał wybuchowy miotający lub inny deflagrujący materiał wybuchowy lub przedmiot zawierający taki materiał wybuchowy.
D. Wtórnie detonujący materiał wybuchowy lub proch czarny lub przedmiot zawierający wtórnie detonujący materiał wybuchowy, w każdym przypadku bez środków inicjujących i bez ładunku miotającego, lub przedmiot zawierający materiał wybuchowy inicjujący i mający dwa lub więcej skuteczne urządzenia zabezpieczające.
E. Przedmiot zawierający wtórnie detonujący materiał wybuchowy, bez środka inicjującego, z ładunkiem miotającym (inny niż zawierający materiał ciekły łatwo zapalny lub żel lub ciecze samozapalne).
F. Przedmiot zawierający wtórnie detonujący materiał wybuchowy z własnym środkiem inicjującym, z ładunkiem miotającym (inny niż zawierający materiał ciekły łatwo zapalny lub żel lub ciecze samozapalne) lub bez ładunku miotającego.
G. Materiał pirotechniczny lub przedmiot zawierający materiał pirotechniczny, lub przedmiot zawierający zarówno materiał wybuchowy, jak i materiał oświetlający, zapalający, łzawiący lub dymotwórczy (inny niż przedmioty aktywowane wodą lub przed mioty zawierające biały fosfor, fosforki, materiał piroforyczny, materiał ciekły łatwo zapalny lub żel lub ciecze samozapalne).
H. Przedmiot zawierający materiał wybuchowy i biały fosfor.
I. Przedmiot zawierający materiał wybuchowy i materiał ciekły łatwo zapalny lub żel.
J. Przedmiot zawierający materiał wybuchowy i materiał ciekły łatwo zapalny lub żel.
K. Przedmiot zawierający materiał wybuchowy i trujący środek chemiczny.
L. Materiał wybuchowy lub przedmiot zawierający materiał wybuchowy, stwarzający szczególne zagrożenie (np. z powodu swojej podatności na aktywację wodą lub obecności cieczy samozapalnych, fosforków lub materiałów piroforycznych) wymagający oddzielenia każdego typu.
N. Przedmioty zawierające jedynie materiały wybuchowe skrajnie niewrażliwe. Materiał lub przedmiot tak zapakowany lub zbudowany, aby jakiekolwiek niebezpieczne następstwa przypadkowego zadziałania ograniczyć do przestrzeni wewnętrznej sztuki przesyłki, pod warunkiem, że ogień nie zniszczy sztuki przesyłki i w związku z tym następstwa wybuchu lub rozrzutu będą ograniczone do takiego stopnia, że nie będą w sposób istotny utrudniać lub ograniczać gaszenia ognia lub stosowania innych działań ratunkowych w najbliższym sąsiedztwie sztuki przesyłki.)
Dla celów pakowania, materiały należące do klas 3, 4.1 (inne niż materiały samoreaktywne), 4.2, 4.3, 5.1, 6.1, 8 i 9 zalicza się do grup pakowania odpowiednio do stopnia stwarzanego przez nie zagrożenia dominującego:
I grupa pakowania (GP I, I PG) materiały stwarzające duże zagrożenie (wymagające najmocniejszych opakowań – litera „X” w kodzie opakowania, np. materiały silnie żrące);
II grupa pakowania (GP II, II PG) materiały stwarzające średnie zagrożenie (wymagające opakowań o średniej wytrzymałości – litera „Y” w kodzie opakowania, np. materiały żrące);
III grupa pakowania (GP III, III PG) materiały stwarzające małe zagrożenie (wymagające opakowań o najniższej wytrzymałości – litera „Z” w kodzie opakowania, np. materiały słabo żrące).
Aktualnie kluczem do utożsamienia wymagań transportowych jest przypisanie dla danego towaru niebezpiecznego numeru UN. Powyższy rysunek przedstawia uproszczony schemat zależności klasyfikacyjnych towarów niebezpiecznych.
Dodatkowo w załączniku tym określone zostały ogólne i szczegółowe warunki pakowania towarów niebezpiecznych, wymagania w zakresie oznakowania towarów, opakowań i pojazdów przewożących towary niebezpieczne oraz warunki badań technicznych opakowań i ich specjalnego znakowania. W załączniku A przedstawiono również warunki przewozu i manipulowania ładunkiem w sztukach przesyłki, kontenerach i cysternach oraz zakazy ładowania razem towarów w jednym pojeździe.
Dla wskazania poziomu niebezpieczeństwa dla towarów niebezpiecznych ustalono numery zagrożenia: