Synod trupi (znany też jako Proces zwłok; ) – powszechnie przyjęta nazwa wobec kościelnego procesu papieża Formozusa, który nie żył od około dziewięciu miesięcy, toczącego się w Bazylice św. Jana na Lateranie w Rzymie w styczniu 897 r. Proces przeprowadził papież Stefan VI, następca Bonifacego VI, który sam był następcą Formozusa. Stefan VI nakazał ekshumację zwłok Formozusa i sprowadzenie ich przed sąd papieski w celu przeprowadzenia procesu. Formozusowi zarzucono krzywoprzysięstwo, nielegalne objęcie urzędu papieskiego oraz niezgodne z prawem jednoczesne sprawowanie władzy nad więcej niż jedną diecezją. Po zakończeniu procesu Formozus został uznany za winnego, a jego pontyfikat unieważniono z mocą wsteczną. mały|Jean-Paul Laurens, Papież Formozus i Stefan VI, 1870
Kontekst Synod trupi i związane z nim wydarzenia miały miejsce w okresie politycznej niestabilności we Włoszech. Okres ten, trwający od połowy IX wieku do połowy X wieku, charakteryzował się szybkim następowaniem kolejnych papieży. W latach 872–965 urząd papieski objęło łącznie około dwudziestu papieży, w okresie 896–904 średnio co roku wybierano nowego papieża. Często te krótkie pontyfikaty były wynikiem politycznych intryg lokalnych rzymskich frakcji, o których zachowało się niewiele źródeł.
Formozus został biskupem Porto-Santa Rufina w 864 r., za pontyfikatu papieża Mikołaja I. W 866 roku został wysłany jako legat do Bułgarii i odniósł na tym stanowisku tak duży sukces, że bułgarski władca Borys I poprosił papieża o mianowanie go arcybiskupem Bułgarii. Mikołaj odmówił zgody, ponieważ piętnasty kanon Drugiego Soboru Nicejskiego zabraniał biskupowi administrowania więcej niż jedną diecezją – „prawo mające zapobiegać tworzeniu przez biskupów własnych małych feudalnych państewek”. Podróżował także do Konstantynopola i na dwór karoliński, gdzie spotkał Arnulfa z Karyntii, frankijskiego króla z dynastii Karolingów, który dążył do objęcia tronu Italii.
W 875 roku, krótko po koronacji cesarskiej Karola Łysego, Formozus uciekł z Rzymu w obawie przed ówczesnym papieżem Janem VIII. Kilka miesięcy później, w 876 roku, na synodzie w Santa Maria Rotunda, Jan VIII wysunął serię oskarżeń przeciwko Formozusowi i kilku jego współpracownikom. Twierdził, że Formozus wypaczył umysły Bułgarów „tak, że dopóki [Formozus] żył, [oni] nie zaakceptowaliby żadnego innego biskupa ze Stolicy Apostolskiej”, że on i jego wspólnicy próbowali uzurpować sobie papiestwo kosztem Jana VIII, a wreszcie że porzucił swoją diecezję w Porto i spiskował „przeciw zbawieniu państwa i naszego umiłowanego Karola [Łysego]”. Formozus i jego współpracownicy zostali ekskomunikowani.
W roku 879, na kolejnym soborze odbywającym się w Troyes, Jan mógł potwierdzić ekskomuniki. Wydał także ogólne przepisy przeciwko tym, którzy „rabują dobra kościelne”. Według X-wiecznego autora , Formozus był również obecny na tym soborze. Według Auxiliusa Formozus błagał biskupów o przebaczenie, a w zamian za zdjęcie ekskomuniki przysiągł, że pozostanie świeckim przez resztę życia, nigdy więcej nie wejdzie do Rzymu i nie podejmie żadnych prób powrotu na swoją dawną stolicę biskupią w Porto. Historia ta jest wątpliwa: inny opis synodu nie wspomina o obecności Formozusa i stwierdza zamiast tego, że Jan potwierdził jego ekskomunikę.
Po śmierci Jana VIII w grudniu 882 roku problemy Formozusa dobiegły końca. Powrócił na swoją Biskupią stolicę w Porto, gdzie pozostał aż do wyboru na papieża 6 października 891 roku. Jednak wcześniejszy spór z Janem VIII stał się podstawą oskarżeń wysuniętych podczas Synodu trupiego.
Według historyka Liutpranda z Cremony z X wieku, Stefan VI zapytał zwłoki Formozusa, dlaczego po śmierci Jana VIII „uzurpował sobie powszechną stolicę rzymską w takim duchu ambicji”, powtarzając własne twierdzenie Jana VIII, że Formozus próbował przejąć tron papieski za jego życia. Formozus, nieżywy od kilku miesięcy, nie mógł odpowiedzieć. Na Synodzie Zwłok Formozusowi postawiono także dwa dalsze oskarżenia: że dopuścił się krzywoprzysięstwa i próbował sprawować urząd biskupa jako osoba świecka. Są one powiązane z przysięgą, którą Formozus złożył podobno przed w 878 roku.
Bezpośredni kontekst Powszechnie uważa się, że Synod trupi miał podłoże polityczne. Formozus koronował Lamberta ze Spoleto na współwładcę Świętego Cesarstwa Rzymskiego w 892; Ojciec Lamberta, Gwido III ze Spoleto, został wcześniej koronowany przez Jana VIII. W 893 Formozus, najwyraźniej zdenerwowany agresją Gwido, zaprosił Karolingów, Arnulfa z Karyntii, do inwazji na Włochy i otrzymania korony cesarskiej. Inwazja Arnulfa zakończyła się niepowodzeniem, a Gwido III wkrótce potem zmarł. Jednak Formozus ponowił zaproszenie do Arnulfa w 895 r., a na początku następnego roku Arnulf przekroczył Alpy i wkroczył do Rzymu, gdzie Formozus koronował go na Cesarza Rzymskiego. Następnie armia Franków odjechała, a Formozus zmarł w 896 r. Formozusa zastąpił papież Bonifacy VI, który sam zmarł dwa tygodnie później (15 dni). Lambert i jego matka, cesarzowa , przybyli do Rzymu w czasie, gdy Stefan VI został papieżem, a Synod trupi odbył się bezpośrednio potem, na początku 897 r.
Dominująca interpretacja tych wydarzeń aż do początku XX wieku była prosta: Formozus zawsze był zwolennikiem Karolingów, a jego koronacja Lamberta w 892 roku została wymuszona. Po śmierci Arnulfa i upadku władzy Karolingów w Rzymie Lambert wkroczył do miasta i zmusił Stefana do zwołania Synodu trupiego, zarówno po to, by ponownie potwierdzić swoje roszczenia do korony cesarskiej, jak i być może, by dokonać pośmiertnej zemsty na Formozusie.
Pogląd ten jest obecnie uważany za przestarzały, zgodnie z argumentacją wysuniętą przez Josepha Duhra w 1932 r. Duhr wskazał, że Lambert był obecny na Soborze w Rawennie w 898 r., zwołanym za papieża Jana IX. To właśnie na tym posiedzeniu uchylono dekrety Synodu trupiego. Według pisemnych akt soboru Lambert aktywnie poparł ich unieważnienie. Jeśli Lambert i Angiltruda byli twórcami upokorzenia Formozusa, pytał Duhr, „jak [...] Jan IX mógł podporządkować się kanonom potępiającym ohydny synod do aprobaty cesarza [tj. Lamberta] i jego biskupów? Jak Jan IX mógł odważyć się poruszyć tę sprawę [...] w obecności winnych, nie czyniąc nawet najmniejszej aluzji do udziału cesarza?” Stanowisko to zostało zaakceptował inny uczony: Girolamo Arnaldi argumentował, że Formozus nie prowadził wyłącznie prokarolińskiej polityki i że utrzymywał nawet przyjazne stosunki z Lambertem jeszcze w 895 roku. Ich relacje pogorszyły się dopiero wtedy, gdy kuzyn Lamberta, , wkroczył do Benewentu i wypędził stamtąd Bizantyjczyków. Formozus spanikował z powodu tej agresji i wysłał emisariuszy do Bawarii, szukając pomocy Arnulfa. Arnaldi twierdzi, że to Gwido IV, który wkroczył do Rzymu wraz z Lambertem i jego matką Angiltrudą w styczniu 897 roku, był tym, który dał impuls do zwołania synodu.
Synod Prawdopodobnie około stycznia 897 r., Stefan VI nakazał wyjęcie z grobu zwłok swojego poprzednika Formozusa, przyodzianie w szaty pontyfikalne i przewiezienie ich przed papieski trybunał na sąd. Po umieszczeniu zwłok na tronie wyznaczono diakona, który miał odpowiadać w imieniu zmarłego papieża.
Formozusowi zarzucono przenoszenie się między stolicami biskupimi wbrew prawu kanonicznemu, krzywoprzysięstwo i pełnienie funkcji biskupa, będąc w rzeczywistości osobą świecką. Według Liutpranda Stefan VI powiedział: „Gdy byłeś biskupem Porto, dlaczego w takim duchu ambicji uzurpowałeś sobie powszechną rzymską stolicę?”
Ostatecznie zwłoki Formozusa uznano za winne. Liutprand z Cremony i inne źródła podają, że po zdjęciu z ciała papieskich szat, Stefan odciął trzy palce prawej ręki (palce błogosławieństwa), a następnie formalnie unieważnił wszystkie działania i święcenia dokonane przez Formozusa (w tym jego święcenie Stefana VI na biskupa Anagni). Ciało poćwiartowane, ubrano w strój świecki i szybko pochowano na cmentarzu dla cudzoziemców. Wkrótce jednak zwłoki ponownie ekshumowano, przywiązano do nich ciężarki i wrzucono do Tybru.
Następstwa Makabryczny przebieg wydarzeń wywołał zamieszki przyczynił się do zwrócenia opinii publicznej w Rzymie przeciwko Stefanowi VI. Ciało Formozusa zostało wyrzucone na brzeg Tybru, a krążyły plotki, że jego nasiąknięte wodą, rozkładające się zwłoki nadal dokonują cudów. Publiczne powstanie usunęło Stefana z urzędu i uwięziło go. Został uduszony w więzieniu w lipcu lub sierpniu 897 r.Klaus-Rudiger Mai, Watykan. Mroczna historia światowej potęgi. Katowice 2011, s. 178.
W grudniu 897 r. papież Teodor II (897) zwołał synod, który unieważnił Synod trupi, zrehabilitował Formozusa i nakazał ponowne pochowanie jego ciała wyłowionego z Tybru w Bazylice św. Piotra w . W 898 r. Jan IX (898–900) również unieważnił Synod trupi, zwołując jeden synod w Rzymie, a drugi w Rawennie. Obydwa synody, które podtrzymały ustalenia synodu Teodora II, nakazały zniszczenie akt Synodu trupiego, ekskomunikowały siedmiu kardynałów biorących udział w Synodzie trupim i zakazały przeprowadzania jakiegokolwiek procesu przeciwko zwłokom w przyszłości.
Sergiusz III (904–911) ponownie potępił Formozusa oraz unieważnił wszystkie nadane przez niego święcenia. Przy okazji pozbawił urzędów dostojników kościelnych, którzy otrzymali beneficja od potępionego papieża.
W kulturze Literacką wersję tego zdarzenia dał angielski poeta Robert Browning w poemacie Pierścień i księga (monolog Papieża).
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Mariusz Agnosiewicz: Horror Vaticanus
Kategoria:Synody i sobory chrześcijańskie Kategoria:Historia Kościoła katolickiego Kategoria:Wydarzenia 897