mały|upright|Eugeniusz Kwiatkowski (1888-1974) wicepremier, minister przemysłu i handlu (1926–1930) oraz minister skarbu II Rzeczypospolitej (1935–1939) mały|upright|Władysław Grabski (1874-1938), dwukrotny premier i trzykrotny minister skarbu mały|upright|Prezydent Ignacy Mościcki w 1932 mały|upright|Jerzy Zdziechowski (1880-1975) minister skarbu (1925-1926) w rządzie Wincentego Witosa Polityka gospodarcza II Rzeczypospolitej – polityka gospodarcza prowadzona przez władze II Rzeczypospolitej. W okresie tym państwo polskie, poza wyzwaniami politycznymi, znalazło się w potrzebie pokonania licznych problemów gospodarczych. Integracja obszarów znajdujących się na terenie różnych zaborów, reforma walutowa, reforma rolna, inwestycje, wykorzystanie dostępu do wybrzeża oraz niwelowanie podziału na Polskę A i B zalicza się do głównych zadań przed jakimi stawały wówczas kolejne rządy.

Polska zachowała wprowadzone przez państwa zaborcze monopole administracyjne i skarbowe, a więc: tytoniu i papierosów, spirytusu, soli, cukru i sacharyny. Poza tym wprowadziła nowe, mianowicie: loterii państwowej, żeglugi rzecznej i przeprowadzenia rurociągów do gazu ziemnego. Także węgiel i nafta, wskutek reglamentacji obrotu, stały się częściowym monopolem państwowymJoachim Bartoszewicz: Podręczny słownik polityczny. Do użytku posłów, urzędników państwowych, członków ciał samorządowych i wyborców, s. 500–502..

Głównymi twórcami polityki gospodarczej w II Rzeczypospolitej okazali się przede wszystkim Władysław Grabski z obozu narodowego – autor reformy walutowej oraz Eugeniusz Kwiatkowski z rządzącego obozu piłsudczykowskiego – związany m.in. z powstaniem portu Gdynia i Centralnego Okręgu Przemysłowego. Politykę gospodarczą ówczesnej Rzeczypospolitej, szczególnie po 1929 roku, charakteryzowało m.in. planowanie gospodarcze oraz różne formy interwencjonizmu.

Kalendarium najważniejszych wydarzeń gospodarczych mały|Wolne Miasto Gdańsk i polskie Pomorze mały|Nieistniejący obecnie dworzec kolejowy z 1923 (Gdynia Główna) 1916 – powołanie Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej (w okresie Królestwa Polskiego) 1919: utworzenie Pocztowej Kasy OszczędnościDekret o utworzeniu Pocztowej Kasy Oszczędnościowej ( Dekret o utworzeniu Pocztowej Kasy Oszczędnościowej.).. powstanie Fabryki Lokomotyw w Chrzanowie budowa linii kolejowych: Łódź – Kutno – Płock, Płock – SierpcUstawa z dnia 11 kwietnia 1919 r. o budowie linji kolejowej Płock – Sierpc oraz przebudowie wązkotorowej linji Nasielsk – Sierpc ( Ustawa z dnia 11 kwietnia 1919 r. o budowie linji kolejowej Płock – Sierpc oraz przebudowie wązkotorowej linji Nasielsk – Sierpc.)., Kutno – Strzałkowo, Rzeszów – SandomierzUstawa z dnia 19 lipca 1919 r. o budowie kolei Rzeszów-Sandomierz ( Ustawa z dnia 19 lipca 1919 r. o budowie kolei Rzeszów-Sandomierz.). 1920 – budowa linii kolejowej Sierpc – BrodnicaUstawa z dnia 2 marca 1920 r. o budowie linji kolejowej Sierpc – Brodnica ( Ustawa z dnia 2 marca 1920 r. o budowie linji kolejowej Sierpc – Brodnica). 1921: budowa linii kolejowej Kokoszki – Gdynia oddanie do użytku linii kolejowej łączącej Warszawę z Poznaniem początek przejścia do gospodarki pokojowej od gospodarki wojennej początek budowy miasta, portuUstawa z dnia 23 września 1922 r. o budowie portu w Gdyni (). i stoczni w Gdyni 1924: powołanie jednostki Polskie Lasy PaństwoweRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 28 czerwca 1924 r. o statucie przedsiębiorstwa „Polskie Lasy Państwowe” (). nadaniu statutu dla Państwowej Fabryki Związków Azotowych w ChorzowieRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 28 czerwca 1924 r. o nadaniu statutu dla Państwowej Fabryki Związków Azotowych w Chorzowie (). reforma walutowa i powołanie Banku Polskiego i Banku Gospodarstwa Krajowego 1925: początek wojny celnej między Polską a Niemcami budowa linii kolejowych: Bydgoszcz – Gdynia, Kalety – Herby Nowe – Wieluń – PodzamczeUstawa z dnia 23 czerwca 1925 r. o budowie kolei Kalety-Herby-Wieluń-Podzamcze ( Ustawa z dnia 23 czerwca 1925 r. o budowie kolei Kalety-Herby-Wieluń-Podzamcze.).. 1926: budowa linii kolejowej Kalety – Herby Nowe – Wieluń – Podzamcze powołanie przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe (PKP)Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa „Polskie Koleje Państwowe”. (). powołanie przedsiębiorstwa Żegluga Polska (ŻP) 1927: budowa Zakładów Azotowych w Tarnowie-Mościcach ukończono realizację pierwszej części Elektrycznej Kolei Dojazdowej 1928: powołanie przedsiębiorstwa Polska Poczta, Telegraf i Telefon powstanie przedsiębiorstwa Państwowe Zakłady Lotnicze (PZL)Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1927 r. o wydzieleniu z ogólnej administracji państwowej przedsiębiorstwa „Państwowe Zakłady Lotnicze” w Warszawie. (). powstanie przedsiębiorstwa Państwowe Zakłady Inżynierii (PZInż)Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 marca 1928 r. o wydzieleniu z ogólnej administracji państwowej przedsiębiorstwa „Państwowe Zakłady Inżynierji” w Warszawie. (). 1929: powstanie przedsiębiorstwa Polskie Linie Lotnicze LOT początek wielkiego kryzysu w Polsce 1931 – powstanie spółki Francusko-Polskie Towarzystwo Kolejowe 1933: oddanie do użytku magistrali węglowej oddanie do użytku linii średnicowej w Warszawie 1935 – budowa linii kolejowej Sierpc – ToruńRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 18 kwietnia 1935 r. o budowie normalnotorowych kolei: Sierpc – Brodnica i Sierpc – Toruń ( Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 18 kwietnia 1935 r. o budowie normalnotorowych kolei: Sierpc – Brodnica i Sierpc – Toruń). 1936: ukończenie pierwszego etapu elektryfikacji węzła warszawskiego początek budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP)

1937: budowa zakładów chemicznych we wsi Sarzyna

Sytuacja gospodarcza po I wojnie światowej Głównymi wyzwaniami z punktu widzenia polityki gospodarczej w pierwszych latach powojennych stało się powołanie instytucji życia gospodarczego, integracja obszarów odseparowanych ekonomicznie przed wojną, przekształcenie gospodarki wojennej w pokojową, opanowanie inflacji oraz zagospodarowanie wybrzeża Bałtyku. Przed kolejnymi rządami stawała konieczność przede wszystkim przeprowadzenia reformy walutowej, reformy rolnej oraz pozyskania środków na przeprowadzenie niezbędnych inwestycji.

Okres gospodarki wojennej mały|lewo|Pół marki polskiej z 1916 r. Na początku 1920 roku 60% budżetu pochłaniały wydatki wojskowe. Walka o granice wymagała pozyskiwania środków na jej prowadzenie. Rząd zdecydował się na zaciąganie kredytów w PKKP. Korzystał też z pożyczek zagranicznych i krajowych oraz wsparcia finansowego ze strony Polonii. W pierwszych latach powojennych stosowano także takie środki jak kontyngenty, reglamentacja dóbr, system kartkowy, monopole w handlu i transporcie, liczne zamówienia rządowe. Utrwalenie się ładu ukształtowanego przez traktat wersalski oraz zwycięstwo nad Rosją Sowiecką i zawarcie traktatu ryskiego otworzyło drogę do przestawienia gospodarki na funkcjonowanie w systemie pokojowym.

Działania państwa od 1921 r. mały|Położenie COP na mapie Polski thumb|upright=1.3|lewo|Udział procentowy wielkiej własności prywatnej w ogólnej powierzchni powiatów II Rzeczypospolitej w 1925 roku mały|Zabytkowy elektryczny wagon silnikowy EN80 w barwach Elektrycznej Kolei Dojazdowej (dziś Warszawska Kolej Dojazdowa) w pobliżu stacji Podkowa Leśna Główna mały|lewo|Dworzec Morski w Gdyni, lata 30. – na nabrzeżu transatlantyk MS Piłsudski mały|lewo|Douglas DC-2 w barwach LOT mały|Parowóz Ok22-31 z 1928 r. mały|Otwarcie kolei średnicowej w Warszawie w 1933 roku Lansowane przez kolejne rządy zwiększanie emisji pieniądza w obiegu, zintensyfikowane w 1923, doprowadziło do hiperinflacji. Powołanie w 1923 nowego rządu pod kierownictwem Władysława Grabskiego (jednocześnie ministra skarbu) stało się początkiem zmiany w polityce monetarnej. Ponownie powołano Bank Polski, zreformowano finanse publiczne oraz przeprowadzono gruntowną reformę walutową, co umożliwiło zamianę marki polskiej na złotego polskiego.

W okresie funkcjonowania rządu Grabskiego wprowadzono także jednorazowy podatek majątkowy skierowany w celu zmniejszenia środka pieniężnego w obiegu, indeksacje podatków kwotowych pochłoniętych inflacją (podatki akcyzowe, od nieruchomości itp.), wstrzymano dodruk marki i prowadzono rozmowy na temat wsparcia finansowego ze stroną amerykańską i francuską. Ostatecznie postanowiono jednak, że wprowadzenie nowej waluty odbędzie się za pomocą sił własnych, co nastąpiło w 1924. Ważnym instrumentem jaki na 6 miesięcy przyznano rządowi stała się możliwość wydawania rozporządzeń z mocą ustawy z pominięciem Sejmu. W 1927 roku Piłsudski zadecydował o wstąpieniu do klubu złotej walutyJerzy Zdziechowski, „Mit złotej waluty” (1937), ..

Rok 1925 przyniósł nowe zagrożenia w polityce handlowej, gdyż Niemcy zdecydowały się na drastyczne zaostrzenie polityki celnej wobec Polski. Reakcją polskiego rządu było analogiczne postępowanie wobec zachodniego sąsiada.

Jednocześnie władze starały się prowadzić politykę zmierzającą do integracji obszarów należących przed 1914 rokiem do odrębnych organizmów polityczno-gospodarczych. W tym celu podjęto działania mające zapewnić powiązania komunikacyjne, głównie w postaci bezpośrednich połączeń kolejowych, m.in. Warszawy z Poznaniem, Górnego Śląska z Wybrzeżem. Zainicjowano także budowę miasta i portu w Gdyni oraz zagospodarowanie wybrzeża Bałtyku.

Po przejęciu władzy przez Sanację duży wpływ na politykę gospodarczą uzyskał minister przemysłu i handlu w kolejnych rządach – Eugeniusz Kwiatkowski. Skutki Wielkiego Kryzysu w Polsce skłoniły go do podjęcia działań interwencyjnych. Objęcie przez niego funkcji wicepremiera i ministra skarbu umożliwiło mu przeforsowanie koncepcji planowania gospodarczego – opracował wówczas czteroletni państwowy plan inwestycyjny na lata 1936–1940. W myśl jego założeń rozpoczęła się budowa COP – skupiska przemysłu ciężkiego, w skład którego wejść miały zakłady przemysłu lotniczego, maszynowego, motoryzacyjnego, chemicznego, energetyki oraz hutnictwa stali szlachetnych. Projekt zakładał utworzenie ok. 107 tysięcy nowych miejsc pracy (poza rolnictwem). COP zlokalizowano w rejonie środkowej Polski, uwzględniając jej strategiczne położenie oraz konieczność aktywizacji i integracji obszarów słabiej rozwiniętych. Lokalizacji tej sprzyjała również polityka prowadzona względem tego obszaru już w latach 20. – między innymi inwestycje w zakłady zbrojeniowe (Radom, Skarżysko-Kamienna, Starachowice, Kielce, Pionki) oraz ulgi podatkowe dla inwestorów prywatnych.

Plany inwestycyjne ministra Kwiatkowskiego 2 grudnia 1938 wicepremier Kwiatkowski przedstawił w Sejmie kolejny projekt inwestycyjny – perspektywiczny plan gospodarczy na 15 lat, obejmujący okres 1939–1953. Podzielony on został na pięć etapów: 1939–1942 – nacisk na kontynuację rozbudowy sektora zbrojeniowego; 1943–1945 – inwestycje w infrastrukturę komunikacyjną, motoryzację i lotnictwo; 1946–1948 – modernizacja rolnictwa; 1949–1951 – przyspieszenie urbanizacji i uprzemysłowienia; 1952–1953 – działania na rzecz ograniczenia podziału kraju na Polskę A i B.

Bilans polityki gospodarczej II RP mały|upright=1.5|lewo|Sieć transportowa i przemysł w Polsce w 1939 r. mały|Luxtorpeda w Zakopanem, 1936 mały|15 grudnia 1936 otwarcie zelektryfikowanej linii warszawskiego węzła kolejowego łączącej Warszawę z Pruszkowem i Otwockiem, uroczystość na stacji w Józefowie. Na pierwszym planie pierwszy pociąg elektryczny serii EW51 mały|lewo|kurs złotego polskiego względem dolara amerykańskiego w latach 1924–1939 mały|lewo|Dług zewnętrzny Polski w latach 1924–1938 mały|Tablica upamiętniająca 70-lecie wybudowania magistrali węglowej na budynku dworca w Tarnowskich Górach mały|Tablica upamiętniająca 80-lecie wybudowania linii (Kalety – Herby Nowe – Wieluń – Podzamcze) na budynku dworca w Wieluniu Dąbrowie