Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej – monografia Romana Aftanazego, obejmująca w 11 tomach historię około 1500 polskich pałaców i dworów oraz ich właścicieli na Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej w granicach sprzed 1772. Pierwsze wydanie pod tytułem Materiały do dziejów rezydencji ukazało się w latach 1986–1993 nakładem Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Drugie wydanie, rozszerzone i pod zmienionym tytułem Dzieje rezydencji na dawnych Kresach Rzeczypospolitej, opublikowane zostało w latach 1991–1997 przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Przygotowania przed 1939 rokiem Na początku lat 30. XX wieku kilkunastoletni Roman Aftanazy został zaproszony na wakacje do majątku Nowoszczyce na Polesiu, należącego do Marii ze Smolków Ordziny (z tej rodziny pochodził Napoleon Orda), wnuczki znanego działacza galicyjskiego Franciszka i córki historyka, prof. Stanisława Smolki. Trafił tam dzięki zaproszeniu ze strony Jadwigi Smolkówny, siostry Marii Ordziny, która będąc w sanatorium w Morszynie-Zdroju, poznała matkę Romana Aftanazego i zapytała ją, czy jej syn chciałby zobaczyć prawdziwy dwór polski, opisywany m.in. w książkach Marii Rodziewiczówny i Józefa Weyssenhoffa. Tradycyjny dwór w Nowoszycach zafascynował Aftanazego i jeszcze jako uczeń gimnazjum zaczął się interesować również sąsiednimi dworami, ich architekturą i zbiorami. Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej opublikował kilkanaście artykułów o polskich dworach na Kresach w popularnych pismach takich jak: „Ilustrowany Kurier Codzienny”, „Światowid”, „As”. W sumie zebrał materiały ikonograficzne kilkudziesięciu polskich pałaców i dworów. Wybuch wojny przerwał jednak dalsze badania.
Prace badawcze po wojnie Natychmiast po zakończeniu II wojny światowej Roman Aftanazy, od 1946 roku mieszkający we Wrocławiu i pracujący w Ossolineum, zdecydował się kontynuować zbieranie informacji i materiałów ikonograficznych do historii polskich siedzib ziemiańskich. Obszar swoich badań poszerzył na całe Kresy Wschodnie w granicach sprzed I rozbioru Polski. Postawił sobie za cel udokumentowanie nieistniejącego już świata kresowej kultury ziemiańskiej. W związku z niemożnością dotarcia do miejscowości, które znalazły się w ZSRR, źródłem informacji stały się archiwa, biblioteki, muzea i – przede wszystkim – relacje ostatnich właścicieli pałaców i dworów. Roman Aftanazy opracował szczegółowy kwestionariusz, w którym znajdowały się pytania o dzieje danej miejscowości i jej właścicieli, historię budowli pałacowych lub dworskich, architekturę z zewnątrz i wewnątrz, dekoracje, wyposażenia i zbiory sztuki oraz opisy parków i ogrodów. Codziennie przez ponad czterdzieści lat wysyłał kilka listów do dawnych właścicieli siedzib ziemiańskich lub ich potomków. Przy tym szukał ich po całym świecie. W sumie wysłał kilkadziesiąt tysięcy listów. Często zdarzało się, że do tej samej osoby pisał kilkukrotnie, aby uzyskać kompletne informacje o opisywanym obiekcie i archiwalne zdjęcia, które kopiował. Zebrał około 7000 rycin i fotografii. Opisał nie tylko słynne siedziby ziemiańskie, ale, co szczególnie istotne, pałace i dwory mniej znane lub zapomniane. Materiały zebrane i opracowane przez Aftanazego często pozostają głównym lub wręcz jedynym źródłem do ich historii
Roman Aftanazy prowadził prace badawcze wyłącznie z własnej inicjatywy, za własne środki i po godzinach pracy. W PRL podobnych badań nie mogła podjąć żadna instytucja naukowa w Polsce. Po latach stwierdził, że Samotność pomogła mi w tej pracyTadeusz Kukiz, Roman Aftanazy, „Cracovia Leopolis” 2005, nr 1.. Nie założył również rodziny.
Wydanie dzieła Roman Aftanazy nie liczył, że w PRL jego prace będą mogły ukazać się drukiem. W połowie lat 80. starania o wydanie materiałów zaczął historyk sztuki prof. Tadeusz Chrzanowski. Namówił on Andrzeja Ciechanowieckiego, emigracyjnego kolekcjonera i mecenasa, do sfinansowania druku. Zgodę na wydanie dzieła wyraził dyrektor Instytutu Sztuki PAN w Warszawie Stanisław Mossakowski. Cenzura wydała zezwolenie na publikację pod warunkiem, że będzie dostępna jedynie dla pracowników naukowych i ograniczenia nakładu do 200 egzemplarzy. Tytuł Materiały do dziejów rezydencji, bez informacji, że chodzi o teren dawnych Kresów Wschodnich, wymyślił redaktor dzieła, Andrzej Baranowski. Pierwszy tom ukazał się w 1986 roku w nakładzie 500 egzemplarzy. Tomy od piątego do jedenastego opublikowane zostały w nakładzie 1000 egzemplarzy do 1993 roku. Każdy tom ukazał się w dwóch woluminach, zawierających tekst i zdjęcia.
Po upadku komunizmu w Polsce i jeszcze przed ukończeniem wydania Instytutu Sztuki PAN, zaczęły się ukazywać tomy drugiego, poszerzonego wydania. W sumie w latach 1991–1997, nakładem Wydawnictwa Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, ukazało się ich jedenaście.
Tom I Województwo mińskie
Województwo mścisławskie
Województwo połockie
Województwo witebskie
Tom II Województwo brzeskolitewskie
Województwo nowogródzkie
Tom III Województwo trockie
Księstwo Żmudzkie
Inflanty Polskie
Księstwo Kurlandzkie
Tom IV Województwo wileńskie
uzupełnienia tomów I–IV województwo mińskie: Dokszyce, Śmiłowicze (uzupełnienie opisu z I tomu); województwo połockie: Boczejków (uzupełnienie opisu z I tomu), Kamień, mko i dobra, pow. lepelski, przy trakcie do Witebska., Kamionka, koło Dzisny., Pyszno (uzupełnienie opisu z I tomu); województwo nowogródzkie: Litwa, Zausze (uzupełnienie opisu z II tomu); Księstwo Żmudzkie: Wieszwiany; województwo wileńskie: Holszany (uzupełnienie opisu z IV tomu), Smorgonie, Zalesie (uzupełnienie opisu z IV tomu).
Tom V – Województwo wołyńskie
Tom VI Województwo bełskie
Ziemia chełmska województwa ruskiego
Tom VII Ziemia halicka województwa ruskiego
Ziemia lwowska województwa ruskiego
Tom VIII Ziemia przemyska województwa ruskiego
Ziemia sanocka województwa ruskiego
Tom IX Województwo podolskie
Tom X Województwo bracławskie
Tom XI Województwo kijowskie
uzupełnienia do tomów I–X poza granicami I Rzeczypospolitej: AleksijówkaParterowy dwór posiadający portyk z sześcioma kolumnami., Odessa, Piotrówka, Sewerynówka; w województwie mińskim (tom I): Kuchcice, PiaresiekaParterowy murowany dwór wybudowany w XIX w., kryty dachem czterospadowym, od frontu ryzalit z trzema arkadami zamkniętymi ostrymi łukami, dłużej pośrodku, krótszymi po bokach., Pereświetów Sołtanów, Rusinowicze, Zamość; w województwie połockim (tom I): BoryskowiczeDawna wieś, ob. w granicach Proszkowej w obw. witebskim, w rej. głębockim, w sielsowiecie Ziabki., Stanisławów; w województwie brzeskolitewskim (tom II): Duboja, Horodyszcze, Jurkowszczyzna, Ludwinów, Mołodów, Wieżki, Wołczyn, Zakoziel, Zalutyń; w województwie nowogródzkim (tom II): Albertyn, Czombrów, Dołmatowszczyzna, Horodziej, Kraski, Łopuszna, Mereczowszczyzna, Kossów-Mereczowszczyzna, Nahorodowicze, Obryna (Obryń), Ostaszyn, Paulinów, Rajca, Różana, Sienieżyce, Worończa, Zamosze, Zubki; w województwie trockim (tom III): Balwierzyszki, Birże, Bułhakowsk, Freda, Johanniszkiele Karpiów, Kirsna-Ostrów, Landwarów, Lejpuny, Liszki, Pokrój, Ponary, Zatrocze; w Księstwie Żmudzkim (tom III): Cytowiany, Czerwony Dwór, Rawdań – strona następna., Giełgudyszki (wł. Komarów), Giełgudyszki Górne (wł. Szemiothów), Plinksze, Płungiany, Rennów, Rykijow; w Inflatach Polskich (tom III): Krasław, Prele; w Księstwie Kurlandzkim (tom III): Bebra, Schlossberg; w województwie wileńskim (tom IV): Bienica, Bolcienniki, Burbiszki, Gierwiaty, Graużyszki, Halin i (Galin), Hanuszyszki, Idołta, Kalnia, Kamienpol, Korzenniki, Krycewicze, Kuszlany, Litwa, Lubów, Łosza, Mejszagoła, Niemież, Norzyca Łopacińskich, Olszew, Oszmiana Murowana, Owanta, Rakiszki, Rogówek, Serwecz Wielki, Sitce, Soleczniki Małe, Surwiliszki, Szawkowo, Świr, Tatary, Waka, Widze Łowczyńskie, Worniany, Zabłocie, Żyrmuny; w województwie wołyńskim (tom V): Białokrynica, Błudów, Czarna, Dubno, Hołoby, Hulcza, Kołodno, Korostki, Kozin, Kurasz, Miropol, Mizocz, Młynów, Osowa (Ossowa), Ostrożec, Pekałów, Poryck, Równe, Sławuta, Szpanów, Turyczany, Zahajce Małe; w województwie bełskim (tom VI): Derewnia, Magierów, Narol, Rachanie; na ziemi chełmskiej województwa ruskiego (tom VI): Biendiuga, Luboml, Pulmo, Sztuń; na ziemi halickiej województwa ruskiego (tom VII): Niżniów; na ziemi lwowskiej województwa ruskiego (tom VII): Bóbrka, Obroszyn, Olesko, Żyrawa; na ziemi przemyskiej województwa ruskiego (tom VIII): Hawłowice Górne>., Sieniawa; w województwie podolskim (tom IX): Czarnowody (Czarne Wody) Trzecieskich, Karabczyjówka, Karaczyjowce, Mielnica, Malejowce, Nowosiółka Jazłowiecka Błażowskich, Stara Sieniawa, Skała, Turczyńce, Wysuczka, Zaleszczyki; w województwie bracławskim (tom X): Antopol, Dzwonicha, Dzygówka, Tetyjów, Zarudzie.
Nagrody Za dzieło swojego życia Roman Aftanazy otrzymał liczne nagrody, które jednak odbierał niezwykle skromnie, pisząc: Nie moja to zasługa, lecz tematu. Nagrodę Główną Ministra Kultury i Sztuki (1990) Nagrodę Naukową PAN (1990) Nagrodę Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie w Londynie (1990) Nagrody Fundacji im. Jerzego Łojka przy Instytucie Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku (1993) Nagrodę Rady Miejskiej Wrocławia (1993) Nagrodę Fundacji Nauki Polskiej (1994) Nagrodę Fundacji Władysława i Nelly Turzańskich z Toronto Nagrodę Redakcji „Przeglądu Wschodniego” Nagrodę im. Włodzimierza Pietrzaka
Zobacz też Memento kresowe
Przypisy
Bibliografia Tadeusz Kukiz, Roman Aftanazy, „Cracovia Leopolis” 2005, nr 1 Roman Aftanazy, Informacja na stronie Fundacji na rzecz nauki Polskiej Tadeusz Epsztein, Wołyń, Podole i Ukraina w materiałach do dziejów rezydencji Romana Aftanazego
Linki zewnętrzne Tomy 1, 2, 3, 4, 11 zostały zeskanowane częściowo (wybrano rozdziały dotyczące obszaru dzisiejszej Białorusi) i są dostępne w Internecie: tom 1 tom 2 tom 3 tom 4 tom 11
Kategoria:Historia architektury w Polsce Kategoria:Kresy Wschodnie