II wojna domowa w Kongu (określana również jako afrykańska wojna światowa i wielka wojna afrykańska) – konflikt zbrojny, trwający od sierpnia 1998 roku do oficjalnego zakończenia w lipcu 2003, kiedy Tymczasowy Rząd Demokratycznej Republiki Konga przejął władzę. Największa wojna w nowoczesnej historii Afryki, w trakcie której zaangażowało się osiem krajów afrykańskich oraz około 25 ugrupowań zbrojnych. Do roku 2008 wojna i jej następstwa spowodowały śmierć 5,4 mln ludzi, głównie z powodów chorób i głoduCongo war-driven crisis kills 45,000 a month-study [dostęp 25 grudnia 2009].; tym samym II wojna domowa w Kongu jest najkrwawszym konfliktem od zakończenia II wojny światowejCongo war-driven crisis kills 45,000 a month: study. Reuters [dostęp 25 grudnia 2009].. Miliony osób zostało wysiedlonych ze swoich domów lub starało się o azyl w sąsiednich krajachCongo Civil War. GlobalSecurity.org. [dostęp 25 grudnia 2009]..
Pomimo formalnego zakończenia wojny w lipcu 2003 roku i porozumienia między stronami walczącymi w celu utworzenia rządu jedności narodowej, w 2004 roku 1000 osób umierało w ciągu jednego dnia z przyczyn niedożywienia i chorób1,000 a day dying in Congo, agency says. Canadian Broadcasting Corporation, [dostęp 25 grudnia 2009]..
Sytuacja po I wojnie domowej I wojna domowa w Kongu trwała w latach 1996–1997, a jej bezpośrednią przyczyną był Kryzys Wielkich Jezior, w wyniku którego około dwóch milionów uchodźców z plemienia Hutu opuściło Rwandę w obawie przed możliwym odwetem ze strony Rwandyjskiego Frontu Patriotycznego (który przejął władzę w 1994 roku). Wśród uchodźców byli członkowie Interahamwe, którzy dokonali w 1994 roku masowego ludobójstwa na członkach plemienia TutsiISN Security Watch – North Kivu: How to end a war..
Po obaleniu rządów byłego prezydenta Zairu – Mobutu Sese Seko, Laurent-Désiré Kabila w maju 1997 ogłosił się prezydentem Demokratycznej Republiki Konga. Po objęciu władzy nowy prezydent był podejrzewany o korupcję, a jego rządy zostały porównane do władzy prezydenta Mobutu. Wiele prodemokratycznych grup odstąpiło od popierania prezydenta Kabili. Prezydent rozpoczął proces centralizacji władzy, który doprowadził do konfliktu z mniejszościami etnicznymi na wschodzie kraju.
Stopniowo Kabila rozpoczął proces odsuwania przedstawicieli Tutsi od władzy. Kumulacją tego procesu było zdymisjonowanie szefa sztabu armii kongijskiej Jamesa Kabarebe 14 lipca 1998 roku. Dwa tygodnie później 27 lipca, Kabila nakazuje wojskom Rwandy i Ugandy opuszczenie granic DRK. 2 sierpnia 1998 dochodzi do buntów w Gomie oraz Bukavu rozpoczętych przez Banyamulenge (członkowie plemienia Tutsi) oraz do utworzenia Kongijskiego Ruchu na rzecz Demokracji (RCD), który uzyskuje poparcie zbrojne od Rwandy, Ugandy i Burundi.
1998 – 1999 Początkowa ofensywa rebeliantów zagroziła rządowi Kabili w przeciągu jednego tygodnia, lecz dzięki szybkiej interwencji sojuszników rządowi udało się ocaleć. Po odparciu sił rebeliantów w roku 1999 ustabilizowała się linia frontu. Po tym konflikcie dochodziło przez pewien czas do nieregularnych bitew.
2 sierpnia 1998 w mieście Goma dochodzi do wybuchu buntu wywołanego przez Banyamulenge. Rwanda natychmiast zaoferowała pomoc militarną dla rebeliantów, dochodzi do utworzenia RCD, które składało się głównie z członków Banyamulenge oraz uzyskało poparcie Rwandy i Ugandy. RCD szybko przejęła władze we wschodnich prowincjach, bogatych w zasoby mineralne, a główna siedziba organizacji została zlokalizowana w Gomie. Następnie RCD szybko przejęło władze nad miastami Bukavu i Uvira w prowincji Kiwu Południowe. Siły Rwandy kierowane przez członków plemienia Tutsi oraz Ugandy i Burundi opanowały północno-wschodnią część Konga. W celu opanowania sytuacji w tej części kraju, prezydent Kabila uzyskał pomoc zbrojną od plemienia Hutu oraz w wyniku prowadzonej propagandy przeciwko Tutsi doszło do kilku linczów na ulicach Kinszasy.
Rząd Rwandy oświadczył, że wschodnia część Konga stanowi historyczny fragment Rwandy. Rwanda uznała Kabilę za organizatora ludobójstwa na członkach plemienia Tutsi w regionie Kiwu oraz określała swoją interwencje jako konieczność w celu ochrony ludności Banyamulenge.
13 sierpnia, rebelianci opanowali elektrownie wodną, która dostarcza prąd do stolicy kraju Kinszasy, jak również port Matadi, przez który przechodzi większość dostaw żywieniowych do stolicy. 23 sierpnia miasto Kisangani, stanowiące centrum wydobycia diamentów zostało przejęte przez rebeliantów. Pod koniec sierpnia siły antyrządowe zaczęły zagrażać stolicy kraju.
Ofensywa rebeliantów została gwałtownie zatrzymana, ponieważ rozmowy dyplomatyczne Kabili przyniosły efekty. W ich wyniku niektóre kraje afrykańskie należące do Wspólnoty Rozwoju Afryki Południowej (SADC) udzieliło pomocy rządowi w Kongu. Wiele państw członkowskich SADC przyjęło stanowisko neutralne wobec konfliktu. Rządy Namibii, Zimbabwe i Angoli wsparły prezydenta Kabilę po spotkaniu w Harare, które odbyło się 19 sierpnia. Kolejne państwa przystąpiły do konfliktu w przeciągu kilku kolejnych tygodni: Czad, Libia i Sudan.
We wrześniu 1998 siły Zimbabwe zaatakowały Kinszasę, powodując zatrzymanie sił rebelianckich które zlokalizowane były na obrzeżach stolicy. Natomiast wojska angolskie uderzyły w rebeliantów od północy ze swojej granicy oraz od wschodu z prowincji Kabinda. Interwencja ta spowodowała odsuniecie pierwszej linii frontu od stolicy DRK. Jednak wojska prezydenta Kabili nie zdołały pokonać rebeliantów, doprowadziło to do konfrontacji z wojskami Ugandy i Rwandy.
W listopadzie 1998 powstał Ruch Wyzwolenia Konga (MLC), na którego czele stał Jean-Pierre Bemba Gombo, uzyskał on poparcie Ugandy i przejął kontrole nad północną częścią Konga. Rwanda kontynuowała poparcie dla RCD, kontrolującego wschód kraju. 18 stycznia 1999; Rwanda, Uganda, Angola, Namibia i Zimbabwe uzgadniały zawieszenie broni na szczycie w Windhuk (Namibia), jednak przedstawiciele RCD nie zostali zaproszeni, co przyczyniło się do kontynuacji walk. W maju 1999 roku doszło do rozłamu RCD na dwie frakcje: RCD – Goma pod dowództwem Emile Ilungi i RCD – Ruch Wyzwolenia pod dowództwem odsuniętego szefa RCD Ernesta Wamby dia Wamby, który uzyskał poparcie Ugandy. Podczas spotkania w mieście Syrcie (Libia), które odbyło się 18 kwietnia 1999; Rwanda sprzeciwiła się podpisaniu porozumienia pokojowego, jednak doprowadziło do wycofania wojsk Czadu z konfliktu.
Poza Afryką większość państw zachowało status neutralnych. Jednak zachodnie koncerny górnicze i wydobywające diamenty takich państw jak: Stany Zjednoczone, Kanada, Australia i Japonia; popierały rządy Kabili za możliwość prowadzenia handlu surowcami.
Zagraniczne wsparcie dla rządu Konga : Rząd Zimbabwe wysłał wojska w 1998 roku.. Prezydent Robert Mugabe był największym zwolennikiem interwencji na rzecz Kabili. : W trakcie I wojny domowej w Kongu Angola brała udział w wojnie, ponieważ ówczesny prezydent Zairu – Mobutu Sese Seko udzielał wsparcia dla rebeliantów UNITA podczas wojny domowej w Angoli. Ponadto Angola chciała wyeliminować działalność UNITA w południowym Kongu, gdzie grupa ta dokonywała wydobycia diamentów, a następnie sprzedawała je w celu uzyskania broni. Rząd Angoli nie miał pewności czy nowy prezydent będzie bardziej skuteczny w działaniach od Kabili oraz obawiał się, że dalsze walki mogą doprowadzić do destabilizacji władzy, która możne sprzyjać UNITA. Interwencja sił zbrojnych Angoli w obydwóch wojnach była niezbędna ze względu na bezpieczeństwo kraju. : Prezydent Sam Nujoma zainteresowany był interwencją w Kongu z powodu tego, że kilku członków rodziny było mocno zaangażowanych w górnictwo kongijskie. Namibia przystąpiła do wojny w wyniku własnych interesów, sytuacja ta spotkała się z konsternacją i oburzeniem obywateli oraz opozycji. : Pierwotnie rząd Konga pominął możliwość uzyskania wsparcia z Frankofonii, jednak po spotkaniu w Libreville (Gabon) w dniu 24 września 1998, Czad zgodził się wysłać dwa tysiące żołnierzy. Francja zachęcała Czad do przyłączenia się do konfliktu w celu odzyskania dawnych wpływów w tym regionie, kiedy to Francuzi wycofali się z tego terenu po ludobójstwie w Rwandzie w 1994 roku. Siły zbrojne Czadu w trakcie interwencji zostały oskarżone o łamanie praw człowieka i grabieże, co przyczyniło się do szybkiego wycofania Czadu z konfliktu [dostęp 23 czerwca 2010].. : Rząd Mu’ammara al-Kaddafiego udostępnił samoloty, które transportowały żołnierzy z Czadu. Kaddafi dzięki udzielonemu wsparciu chciał wydostać Libię z sankcji gospodarczych nałożonych przez ONZ po zamachu terrorystycznym na lot Pan Am 103 w 1988 roku w Lockerbie (Szkocja). : Według niepotwierdzonych doniesień wynika, że armia Sudanu we wrześniu 1999 roku prowadziła walki zbrojne z rebeliantami w Prowincji Wschodniej w pobliżu granic Sudanu i Ugandy. Wojska Sudanu stanowiły niewielką część wsparcia zagranicznego w DRK, jednak rząd Sudanu udzielił wsparcia dla trzech ugandyjskich grup: Armia Bożego Oporu, Uganda National Rescue Front i Allied Democratic Forces w odwecie za poparcie Ugandy dla organizacji SPLA. Human Rights Watch, 1999..
1999 – 2000: Porozumienie z Lusaki W dniu 10 lipca 1999 roku dochodzi do pierwszego zawieszenia broni w trakcie trwania wojny. Sześć państw biorących udział w konflikcie (DRK, Angola, Namibia, Zimbabwe, Rwanda i Uganda) podpisało tzw. porozumienie o zawieszeniu broni z Lusaki (Zambia)Laurent Baregu, Mwesiga; Chris Landsberg (2003). From Cape to Congo: Southern Africa’s Evolving Security Challenges. International Peace Academy. s. 214.DR Congo: Lusaka Ceasefire Agreement [dostęp 23 czerwca 2010]., a 1 sierpnia przez MLC. Natomiast RCD początkowo odmówiło podpisania traktatu, lecz 31 sierpnia obie frakcje RCD podpisały protokół. Strony konfliktu zgodziły się wstrzymać wszystkie operacje militarne w przeciągu 24 godzin zgodnie z pierwszym artykułem, punktu 2, podpunktu c. Ponadto porozumienie wzywało wszystkie kraje do przestrzegania praw człowieka, ochrony ludności cywilnej, uwolnienie wszystkich jeńców wojennych, umożliwienie działalności Międzynarodowemu Czerwonemu Krzyżowi w celu opieki nad rannymi oraz rozmieszczenie sił pokojowych ONZ zgodnie z VII rozdziałem Karty Narodów ZjednoczonychChapter VII Action with Respect to Threats to the Peace, Breaches of the Peace, and Acts of Aggression (HTML). United Nations. [dostęp 28 grudnia 2009]..
Rada Bezpieczeństwa ONZ wysłał 90 osób personelu łącznikowego w sierpniu 1999 w celu wsparcia protokołu z Lusaka. Jednak w kolejnych miesiącach wszystkie strony konfliktu oskarżały siebie o łamanie zapisu o zawieszeniu broni. 30 listopada RB ONZ utworzyło misje MONUC w Demokratycznej Republice Konga, początkowo w liczbie 500 obserwatorów. Dnia 24 lutego 2000 roku misja została dodatkowo zwiększona o 5537 żołnierzy.
Porozumienie z Lusaki, było łamane przez wszystkie strony konfliktu i już w sierpniu 1999 roku doszło do starcia pomiędzy ugrupowaniami UPDF i RDF w Kisangani. Liczne konflikty miały miejsce w całym kraju, szczególnie kolejne ciężkie walki były toczone pomiędzy Ugandą i Rwandą w maju i czerwcu 2000 w Kisangani. W dniu 9 sierpnia 2000 ofensywa wojsk rządowych w Prowincji Równikowej została zatrzymana nad rzeką Ubangi w pobliżu miasta Libenge przez siły MLC.
Ostatecznie porozumienie z Lusaki zakończyło się fiaskiem, o co obwiniono przede wszystkim Kabilę, utrudniającego wysiłki mediacyjne i rozmieszczenie sił pokojowych ONZ oraz Unii Afrykańskiej i Wspólnoty Rozwoju Afryki Południowej.
2001 thumb|Żołnierze kongijscy w pobliżu granicy z Rwandą (2001)