Kontrowersja pelagiańska – jedna z ważniejszych debat w historii dogmatów chrześcijańskich, wywołana na początku V w. nauczaniem Pelagiusza i jego uczniów. Jej zasięg objął Kościół rzymski, Kartaginę i diecezje leżące w prowincji Północnej Afryki oraz Palestynę. Główne dyskutowane zagadnienia to grzech pierworodny i jego skutki dla natury ludzkiej, zwłaszcza w sferze wolitywnej i zmysłowej oraz łaska uświęcająca. Dyskusją objęto też kwestie pochodne: chrzest niemowląt oraz predestynacja a wolna wola (liberum arbitrium). Głównymi autorami ze strony ortodoksyjnej, którzy wykazywali błędy doktryny nazwanej później pelagianizmem byli Augustyn z Hippony (354–430) i Hieronim ze Strydonu (ok. 331–420). Zagadnienia poruszane w kontrowersji, mimo rozstrzygnięć przez synody i papieży, podejmowane były w ciągu historii teologii i są w dalszym ciągu żywe, zwłaszcza kwestia interpretacji grzechu pierworodnegoPor. przypis do Rz 5,12-19 w Biblii jerozolimskiej..
Kontrowersja pelagiańska miała zasadniczo dwa etapy, których cezurą było potępienie poglądów pelagiańskich wyrażone w liście papieża Zozyma napisanym w 418 r.Opracowano m.in. za (rozdz. 8, The Pelagian Contorversy: The Course).
Pierwszy okres: przed 418 r. – rozeznawanie poglądów Pelagiusza i Celestiusza przez Kościół Rok 405 Pelagiusz przeciwstawił się poglądom Augustyna w trakcie odczytu wygłoszonego w Rzymie przez pewnego biskupa, zaprzyjaźnionego z doktorem Kościoła, który zacytował Wyznania: Daj co nakazujesz i nakazuj co chcesz (Da quod iubes, iube quod vis!; Confessiones, X, 29.40). Augustyn pisze o tym w De dono perseverantiae, 20.53. Dla Pelagiusza było to nauczanie nowe wobec chrześcijańskiej tradycji, widział w nim łatwe usprawiedliwienie, wysuwane przez osoby unikające podjęcia pracy moralnej. Pelagiusz napisał do Paulina z Noli listPor. Georges de Plinval, Pelage: ses écrits, sa vie, et sa réforme, Lausanne 1943, s. 226n. Augustyn przeczytał ten list i dostrzegł w nim brak nauczania o łasce. Napisał o tym później (418 r.) w dziele O łasce Chrystusa i grzechu pierworodnym / De gratia Christi et de peccato originali / 35.38 oraz w Liście 186,1.1.
Rok 411 Przesłuchanie Celestiusza przez synod w Kartaginie (por. De pecc. Orig. 3-4.3). Zaalarmowany przez diakona Paulina z Mediolanu, byłego sekretarza św. AmbrożegoPor. G. Madec, Le Christ de saint Augustin, La Patrie et la Voie. Paryż 2001 Desclée – Collection «Jésu et Jésus-Christ» 36, s. 223-224Por. O. Wermelinger. Rom und Pelagius. Die Theologische Position der römischen Bischöfe im Pelagianischen Streit in den Jahren 411-432, Stuttgart 1975, s. 9-11, synod potępił nauczanie Pelagiusza, czyniąc to bez inspiracji ze strony Augustyna i bez żadnego jego udziałuPor. V. Grossi i B. Sesboüé, Grzech pierworodny i grzech początków: od św. Augustyna do końca Średniowiecza, w: Grossi Vittorio, Ladaria Luis F. SJ, Lécrivain Philippe SJ, Sesboüé Bernard SJ, Człowiek i jego zbawienie, Historia Dogmatów t. 2, red. Bernard Sesboüé, przeł. Piotr Rak, red. nauk. ks. Tadeusz Dzidek, Kraków 2001 Wydawnictwo „M”, s. 139. Augustyn dowiedział się o poglądach Celestiusza i zaczął je omawiać na kazaniach. Nie interweniował jednak, gdyż zajęty był organizowaniem konferencji między biskupami katolickimi i donatystami.
Rok 412 Na prośbę komesa Marcelina Augustyn napisał swój pierwszy traktat antypelagański: O karach za grzechy i ich odpuszczeniu oraz o chrzcie dzieci / De peccatorum meritis et remissione et de baptismo parvulorum /. Marcelin podniósł trudność wobec Augustynowego stwierdzenia, że z łaską Bożą można żyć bez grzechu: można to powiedzieć jedynie o Chrystusie. W odpowiedzi Marcelinowi Augustyn napisał traktat: Duch a litera / De spiritu et littera /. Uczniowie Celestiusza oskarżeni o propagowanie nowinki teologicznej, oskarżyli o to samo Augustyna.
Rok 413 Augustyn wygłosił homilię 294 (27 czerwca 413 r., por. Dzieje procesu Pelagiusza, 11.25), w której zacytował tekst listu Cypriana Do brata Fidusa (List 64,5)G. Bonner, dz. cyt. s. 323. Według innych źródeł, homilia ta powinna być datowana na czerwiec 411 roku.. Augustyn napisał list do Pelagiusza (list 146), który nie zawierał żadnego odniesienia do poglądów i był bardzo serdeczny w sformułowaniach.
Rok 414 Augustyn napisał list do Hilarego z Sycylii (List 157) Tymazjusz i Jakub, zaniepokojeni uczniowie Pelagiusza, przysłali Augustynowi traktat Pelagiusza O naturze z prośbą o wykazanie błędu (por. Sprostowania / Retractationum libri duo /, II, 68.42).
Rok 415 Na początku roku, odpowiadając Tymazjuszowi i Jakubowi, Augustyn napisał traktat O naturze i łasce / De natura et gratia /, w którym użył terminu „massa damnata” (pierwszy raz użył go ok. 397 r. w Do Symplicjana o różnych problemach / De diversis quaestionibus ad Simplicianum / I, q.2,19. 404; por. Contra Felicianum, 2.2) oraz dał wyraz przekonaniu o wyłączeniu Matki Chrystusa z grona grzeszników, „propter honorem Domini” (zob. De natura et gratia, 36.42; CSEL 60, 263 -264 ). Augustyn otrzymał w tym czasie też od dwóch biskupów z Sycylii, Eutropiusza i Pawła, anonimowy traktat przypisywany Celestiuszowi, z prośbą o pomoc w określeniu błędów, szczególnie następującego stwierdzenia: człowiek może być bez grzechu, bo Bóg tego chce. W odpowiedzi na ten traktat Augustyn napisał dziełko Doskonała sprawiedliwość człowieka / De perfectione iustitiae hominis /. Hieronim napisał List do Demetriady z okazji uroczystości otrzymania przez nią welonu dziewicy konsekrowanej. Przestrzegł przed uczniami Orygenesa (Pelagiusz!?), odrzucając pojednanie z Pelagiuszem (List 133, CSEL 56, 241). Pelagiusz napisał swój List do Demetriady i udał się do Palestyny, gdzie spotkał się z ostrą reakcją ze strony Hieronima. Do Palestyny przybył Orozjusz pochodzący z Tarragony w HiszpaniiPor. G. Bonner, dz. cyt., s. 332; według innych pochodził z Bragi, przyjaciel Augustyna. Zatrzymał się u Hieronima w Betlejem. 28 lipca wziął udział w synodzie w Jerozolimie, przedstawiając stanowisko Augustyna. Biskup Jan z Jerozolimy oskarżył go o błędy (Por.De gestis Pelagii, 30.54; 14.37) Grudzień. Galijscy biskupi na wygnaniu w Palestynie: Heros z Arles i Lazarus Aix, napisali przeciw-pelagiańskie pismo-oskarżenie (libellus) i wręczyli go Eulogiuszowi z Cezarei, prymasowi Palestyny. Ten zwołał synod w Diospolis (Lydda), bez udziału oskarżających biskupów, którzy odmówili udziału, podając jako powód chorobę jednego z nich. Broniąc się przed synodem, Pelagiusz na swoją korzyść zacytował serdeczny list Augustyna (list 146 z 414 r.). Odżegnał się od tez Celestiusza z synodu w Katraginie (411 r.) Pelagiusz napisał traktat W obronie wolnej woli.
Rok 416 Napad zwolenników Pelagiusza na klasztor Hieronima w Betlejem: zabity diakon, budynki podpaloneWedług J. Lössla klasztor Hieronima zaatakowali arabscy nomadzi, zob. Lössl J., Who attacked the Monasteries of Jerome and Paula in 416 A.D., Augustinianum 44(1994), s. 91-112.. W lecie tego roku zebrały się dwa synody: w Kartaginie i w Milewe. Sześćdziesięciu dziewięciu biskupów Afryki prokonsularnej spotkało się w Kartaginie pod przewodnictwem Aureliusza z Kartaginy. Synod zebrał najważniejsze błędy pelagian i związane z nimi dokumenty i wysłał do papieża Innocentego IJest to list 175 w kolekcji listów Augustyna i 28 w zbiorze Innocentego. Na synodzie w Milewe zebrało się Sześćdziesięciu biskupów Numidii. Oni także wysłali list do papieża, pisząc w nim o dwóch błędach doktryny pelagiańskiej: pogląd o zbędności modlitwy i odrzucenie chrztu dzieciJest to list 176 w kolekcji augustyńskiej. Por. K. Obrycki, Wstęp do traktatu Świętego Augustyna, Dzieje Procesu Pelagiusza w: Grzech Pierworodny, praca zb., Kraków 1999 ŹMT 12, s. 195. ..
Rok 417 27 stycznia. Papież Innocenty I napisał list, w którym zatwierdził postanowienia dwóch synodów afrykańskich i ogłosił ekskomunikę Pelagiusza oraz Celestiusza póki nie wrócą do poglądów katolickichJest to list 182 w kolekcji augustyńskiej. Papież napisał też do Palestyny, do Hieronima (por. Hieronim, List 136) i do Jana z Jerozolimy. 12 marca papież Innocenty I zmarł. Augustyn napisał Dzieje procesu Pelagiusza / De gestis Pelagii / dla biskupa Kartaginy Aureliusza. Homilia Augustyna, którą sparafrazowano w powiedzeniu: Roma locuta, causa finita - Rzym przemówił, sprawa zakończona. Faktycznie Augustyn wypowiedział następującą myśl: Już bowiem w tej sprawie /pelagianizmu/ akta dwóch synodów zostały wysłane do Stolicy Apostolskiej, skąd też nadeszła odpowiedź. Sprawa zakończona, oby ostatecznie zakończył się także i błąd! - Causa finita est, utinam aliquando finiatur error!Iam enim de hac causa duo concilia missa sunt ad Sedem Apostolicam: inde etiam rescripta venerunt. Causa finita est: utinam aliquando finiatur error! (Homilia 131,10). Następca Innocentego, papież Zozym, z pochodzenia Grek, opowiadał się bardziej za wnioskami przychylnego Pelagiuszowi synodu w Diospolis (Lydda) z 415 r. niż przeciwnych mu synodów afrykańskich. W rzymskiej bazylice św. Klemensa odbyło się publiczne przesłuchanie Celestiusza, notowane przez dwóch sekretarzy (por. Mariusz Merkator, Common., i, 4, PL 48, 75, ACO Iv, p. 66 ; Augustyn, Contra duos ep. Pel., II, Iv, 6). Celestiusz zdał się zadowolić papieża i jego doradców, deklarując też wycofanie się z ewentualnych błędów. W lecie lub jesienią, przed 21 września, papież Zozym napisał do biskupa Kartaginy Aureliusza list Magnum pondus (List 2 w PL 20, 649-654 ; List 45 w CSEL 35/1, 99-103), dołączając dokumentację Celestiusza z prośbą o rewizję procesu w wyniku którego orzeczono potępienie. Wezwał też Paulina o osobiste wyjaśnienie zarzutów w Rzymie w ciągu dwóch miesięcy. W następnym liście do Aureliusza Posteaquam a nobis (List 3 w PL 20, 654-661 ; Ep. 46 en CSEL 35/1,103-108) datowanym 21 września, Zozym zadeklarował prawowierność Pelagiusza. Papież wyjaśnił biskupowi Kartaginy, że odbyło się uroczyste zgromadzenie kleru rzymskiego, na którym odczytano Libellus fidei, czyli wyznanie wiary Pelagiusza, a także list pochwalny na jego temat Prajliusza, biskupa Jerozolimy. W wyniku przesłuchania, prawowierność Pelagiusza została jednomyślnie uznana. Dwa listy papieskie wywołały zdecydowaną reakcję biskupów afrykańskich. Pod przewodem Aureliusza i Augustyna odbyto dwa kolejne synody na ten temat, jeden jesienią, drugi wiosną następnego roku – jeszcze przed synodem plenarnym odbytym 1 maja.
Rok 418 Augustyn napisał O łasce Chrystusa i grzechu pierworodnym / De gratia Christi et de peccato originali / – odpowiadając na traktat Pelagiusza W obronie wolnej woli. Obszernie cytował dzieło Pelagiusza, oceniając jego nauczanie o łasce jako niezadowalające. Augustyn napisał list 194Zob. na temat predestynacji i wolnej woli: Do prezbitera Sykstusa, późniejszego papieża Sykstusa IIIZob. CSEL 57,176-214; por. . (por. Dar wytrwania / De dono perseverantiae / 21. 55; list 214,3 do opata Hadrumetum). Jak zauważył Agostino Trapè, list ten wywołał trwający po dziś dzień cały łańcuch reakcji, a także błędnych interpretacji nauczania Augustyna, rozpoczętych przez mnichów z Marsylii. Niektórzy interpretatorzy „przez niewiedzę lub w złej wierze” odczytują to nauczanie w kluczu predestynacyjnym – wbrew wyjaśnieniom samego AugustynaPor. . Mariusz Merkator w Rzymie kontynuował akcję przeciw pelagianom. 21 marca papież Zozym napisał list Quamvis patrum (List 12 w PL 20,675-678; List 50 w CSEL 35/1, 115-117), w którym w sposób dyskretny zawarte jest już zakończenie kontrowersji.