Filozofia przypadku. Literatura w świetle empirii – obszerny esej autorstwa Stanisława Lema poświęcony teorii literatury i jej wpływu na współczesną kulturę. Wydany po raz pierwszy przez Wydawnictwo Literackie w 1968 roku.
Sprawy literatury są tu ujęte przez Lema z punktu widzenia nauk ścisłych: cybernetyki, matematyki, logiki, teorii prawdopodobieństwa, teorii gier, biologii i fizyki. Punktem centralnym pracy jest teoria dzieła literackiego. Autor poddał krytyce istniejące szkoły literaturoznawstwa i podał zarys nowej teorii. Najważniejszą kategorią całościowej koncepcji – przewijającą się przez całe dzieło – jest przypadek i jego przemożny wpływ na wszelkiego rodzaju ewolucje oraz kulturę.
Praca była w kolejnych wydaniach zmieniana. W wydaniu trzecim z 1988 roku Lem zrezygnował z osobnego rozdziału poświęconego strukturalizmowi, dodał natomiast rozdział krytycznoliteracki poświęcony m.in. własnej powieści Wizja lokalna oraz Imieniu róży autorstwa Umberto Eco.
Spis rozdziałów 1. wydanie z 1968 r. Przedmowa I. Wstęp II. Sformułowanie programu III. Przedpole IV. Kreacja dzieła V. Semantyka i pragmatyka VI. Informacjonistyka i logika VII. Cybernetyka stosowana VIII. Los społeczny, czyli znaczenie dzieła IX. Nowoczesność, czyli przypadek X. Modele dzieła XI. Strukturalizm i ewolucjonizm XII. Wycieczka w semiologię XIII. Wprowadzenie w metakrytykę. Teoria kultury XIV. Szczypta praktyki XV. Zakończenie Posłowie
2. wydanie z 1975 r. Przedmowa Wstęp do II wydania I. Wstęp II. Sformułowanie programu III. Przedpole IV. Kreacja dzieła V. Semantyka i pragmatyka VI. Informacjonistyka i logika VII. Cybernetyka stosowana VIII. Los społeczny, czyli znaczenie dzieła IX. Nowoczesność, czyli przypadek X. Modele dzieła XI. Strukturalizm i ewolucjonizm XII. Wycieczka w semiologię XIII. Wprowadzenie w metakrytykę. Teoria kultury XIV. Szczypta praktyki XV. Zakończenie Posłowie
3. wydanie z 1988 r. Przedmowa Wstęp do II wydania Komentarz do III wydania I. Wstęp II. Sformułowanie programu III. Przedpole Fenomenologiczna teoria dzieła Problemy językowe, literackie i estetyczne IV. Kreacja dzieła V. Semantyka i pragmatyka Znak i symbol Język: introspekcja i substrat neutralny Reprezentacja jako antynomia: obecna nieobecność Matryce kulturowe semantyki VI. Informacjonistyka i logika Dzieło: informacja strukturalna i selektywna Dzieło: ujęcie logiczne i empiryczne VII. Cybernetyka stosowana Wstęp Ograniczenie metody Sterowanie i gra Mechanizmy odbioru Szum w literaturze Klasyfikacje kodów Modelowanie w nauce i w literaturze VIII. Los społeczny, czyli znaczenie dzieła Wstęp Sprawdziany społeczne znaczeń Filtr, czyli znawcy literatury Stochastyczny los dzieła Arcydzieło zdemaskowane Kariera falsyfikatu IX. Nowoczesność, czyli przypadek Wstęp Rekapitulacja i krok naprzód Nowa powieść i nowa fizyka Nowa powieść i matematyka X. Modele dzieła Modele biologiczne dzieła Granice modelu biologicznego Model fikcji literackiej Obiekty informacyjne i obiekty fizyczne Stochastyczny model dzieła Podsumowanie XI. Granice wzrostu kultury Sacrum i profanum Kłopoty z definicją kultury Skąd się wzięła kultura? Losowość w kulturze Patologia kultury XII. Literatura i poznanie Wstęp Teoria i praktyka literatury Czas przeszły dokonany Imię róży Mała medytacja pod mottem Habent sua fata libelli Małej medytacji część druga Jak stworzyć czytelników? Czas przyszły lub inny Wstęp Wizja lokalna Bilans XIII. Wycieczka w genologię Todorova typologia fantastyki Literatura jako antynomia Strukturalizm i aksjologia XIV. Wprowadzenie w metakrytykę Bezwiedność literatury Dwa zbiory i jeden przykład Model krytyki Protokół lektury Konkretyzacja i ocena Metazoil Zagadka języka XV. Szczypta praktyki XVI. Zakończenie Posłowie
Bibliografia
Linki zewnętrzne O książce na oficjalnej stronie Stanisława Lema
Kategoria:Eseje Stanisława Lema Kategoria:Utwory literackie z 1968