thumb|Okolice Bydgoszczy na mapie Friedricha von Schröttera z 1796–1802 Brda nie skanalizowana, Wisła nie uregulowana, dopiero co wybudowany Kanał Bydgoski thumb|Panorama Bydgoszczy 1657 na podstawie sztychu szwedzkiego oficera Erika Dahlberga thumb|Bydgoszcz w 1800 opasana ciekami na podstawie planu por. Lindnera Historia Bydgoskiego Węzła Wodnego dotyczy przekształceń cieków łączących się w Bydgoszczy, dziejów prowadzenia na nich transportu wodnego oraz wykorzystania dla turystyki, sportu i rekreacji.
Historia geologiczna Układ węzłowy sieci wodnej w okolicy Bydgoszczy powstał w okresie zlodowacenia północnopolskiego. Funkcjonował w tym czasie równoleżnikowy szlak odpływu wód roztopowych i rzecznych na zachód w kierunku Morza Północnego. Wskutek erozji wód płynących ukształtowała się Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka. 12 tysięcy lat temu, gdy Pra-Wisła dokonała przełomu pod Fordonem, ustał przepływ wód na zachód, wobec czego pradolina na tym odcinku uległa zabagnieniu i zatorfieniu. W pobliżu zachodnich granic miasta utworzył się dział wód między dorzeczami Odry i Wisły. Dwie główne rzeki regionu: Brda i Noteć, należące do różnych dorzeczy, zbliżyły się w okolicy Bydgoszczy na odległość około 10 km, wykazując jednocześnie przeciwne kierunki odpływu. Noteć płynęła na północny zachód południowym szlakiem pradolinnym, wyróżniającym się rozległym, zatorfionym dnem. Natomiast Brda spływała z północy wcinając się ok. 35 m w dawną dolinę sandrową, zaś po dotarciu do Pradoliny Toruńsko Eberswaldzkiej, wcięła się w jej dno na głębokość ok. 20 m, spływając na wschód ku Wiśle. W miejscu, gdzie Brda zmieniła kierunek z północnego na wschodni istniał bród, przy którym w XI wieku powstał gród bydgoski, przekształcony później w miasto, którego egzystencja opierała się w dużym stopniu na handlu spławnym. Położenie Bydgoszczy w pobliżu wododziału Wisły i Odry predestynowało to miejsce do budowy zwornika obu dorzeczy, które zostało zrealizowane, gdy tylko pojawiły się możliwości techniczneA.T. Jankowski: Stosunki hydrograficzne Bydgoskiego Węzła Wodnego i ich zmiany spowodowane gospodarczą działalnością człowieka, Stud. Soc. Scient. Tor. Toruń-Polonia, Supl. VII, Warszawa-Poznań-Toruń 1975..
Topografia historyczna Brda w XI-XIX w. Do czasów regulacji w XIX w. Brda i Wisła były rzekami naturalnymi o zmiennym nurcie i poziomie wód. Brda do końca XIX wieku uchodziła za rzekę bogatą w łososie, a także węgorze i pstrągi. Nad brzegami rzeki od Koronowa, aż po ujście do Wisły budowały swe żeremia bobry – w XVII w. łowami na nie trudnili się bydgoscy rybacy. Od XI wieku lustro wody stale się podnosiło osiągając maksymalny poziom w wieku XIV. Jeszcze w XIX wieku amplituda rocznych wahań poziomu rzeki dochodziła do 6 m.
Żegluga na Brdzie istniała już przed XI wiekiem, czego dowodem są relikty łodzi oraz przystani znalezione przy grodzie bydgoskimWojciech Chudziak: Z badań nad wczesnośredniowiecznym zespołem osadniczym w Bydgoszczy. Komunikaty archeologiczne tom VI. Państwowa służba ochrony zabytków w Bydgoszczy: 1994.. W XV wieku do miasta zaczęły przypływać duże statki wiślane, pokonując odległość ok. 10 km od Brdyujścia do portu miejskiego.
Wisła pod Bydgoszczą w XI-XIX w. Wisła w zakolu, w pobliżu Bydgoszczy od czasów prehistorycznych, aż do połowy XIX wieku miała charakter roztokowy, częściowo anastomozujący. Wędrujące z nurtem ławice piasku powodowały zmiany głębokości koryta, powstawały odnogi rzeki, kępy i piaszczyste odsypyMarcin Gorączko. Zbiorniki wodne na obszarze Bydgoszczy w ujęciu historycznym. [w:] Kronika Bydgoska XXV (2003). Bydgoszcz 2004.. Najmniej różniła się rzeka od stanu obecnego na kilkukilometrowym odcinku od ujścia Brdy do Wyszogrodu, natomiast poniżej Fordonu Wisła rozdzielała się na dwa koryta rzeczne, oddzielone kępami wiślanymi. Główny nurt przebiegał odnogą zachodnią (obecnie nieistniejącą)Marcin Gorączko, Aleksandra Gorączko. Zarys antropogenicznych przekształceń rzeźby terenu w Bydgoszczy. [w.] Kronika Bydgoska XXV (2003). Bydgoszcz 2004.. Szerokość rzeki na dzisiejszym odcinku bydgoskim wynosiła od 500 do 1350 m w strefie największego rozszerzenia poniżej Fordonu.
Na wysokim zachodnim brzegu, umożliwiającym dogodną obserwację rzeki powstała w XI w. warownia kasztelańska i książęca Wyszogród, która do czasu zniszczenia przez Krzyżaków w 1330 r. stanowiła obok grodu bydgoskiego główny ośrodek osadniczy na styku Kujaw i Pomorza. W układzie kęp i koryt rzecznych w pobliżu przeprawy przez rzekę w Fordonie – jak stwierdza Sebastian Klonowic, znajdowała się kamienista rafa, która zyskała złą sławę wśród flisaków. W bydgoskim zakolu Klonowic odnotował w 1595 r. trzy główne ostrowy (wyspy wiślane): Łęski (naprzeciw Łęgnowa), Fordański (Kępa Bydlęca), Pełźniński (poniżej Fordonu, naprzeciw wsi Pałcz)Sebastian Fabian Klonowic: Flis to jest spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi: Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy: 1984..
W rejonie Brdyujścia do XVIII w. znajdowała się wyspa „Stara Dbrzyca”, przekształcona następnie w półwysepWzmiankowana w 1431 r., w czasie potopu szwedzkiego umocniona i obsadzona przez 300 szwedzkich rajtarów, Lech Łbik. Średniowieczne brody i przeprawy na dolnej Brdzie w okolicy Bydgoszczy. [w.] Kronika Bydgoska XIX. Bydgoszcz 1998.. W roku 1382, w dokumencie lokacyjnym Władysława Opolczyka, pięć wysp na Wiśle włączono do patrymonium miejskiego Fordonu. Natomiast według mapy Schröttera z 1803 r. w korycie Wisły od Otorowa do Łoskonia znajdowało się około 20 wysp
Zakole Wisły
Wyróżnikiem topograficznym i kulturowym Bydgoszczy inspirującym pisarzy i malarzy jest oryginalne położenie nad tzw. „kolanem Wisły”, gdzie rzeka opuszcza Pradolinę Toruńsko-Eberswaldzką, dokonując przełomu w wysoczyźnie Pojezierza Pomorskiego. Sebastian Klonowic w dziele „Flis, to jest Spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi” (1595) ulokował w zakolu Wisły pod Bydgoszczą miejsce magiczne, tzw. „Piekielne Wrota”. Natomiast Adam Grzymała-Siedlecki pisał w 1936 r. o „wiślanych zawiasach”, u których rozsiadła się Bydgoszcz.
Mapa thumb|center|upright=3.0|Animacja przedstawiająca Bydgoski Węzeł Wodny na przestrzeni lat
Okres staropolski thumb|Bydgoski rynek zbożowy w XVI i XVII wieku – obszar, skąd zwożono zboże z majątków królewskich, szlacheckich i kościelnych do Bydgoszczy w celu sprzedaży i spławu Wisłą do portu w GdańskuRyszard Kabaciński: Udział Bydgoszczy w spławie wiślanym i pośrednictwie w handlu lądowym z Gdańskiem w latach 1588–1595 i 1660–1670: Prace Komisji Historii t.XI.: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria C: 1975. thumb|Spławianie drewna przy młynach Rothera thumb|Most Zwycięstwa (Królowej Jadwigi) nad Brdą w formie ceglanej, łukowej (1865–1912) thumb|Most Władysława IV na Kanale Bydgoskim thumb|Śluza Miejska (1774, przebudowa w 1915) na styku Brdy i Kanału Bydgoskiego thumb|Transport drewna na Brdzie, 1905 thumb|Początki portu rzecznego, 1907 thumb|Stocznia Bydgoskiego Towarzystwa Żeglugi Holowniczej thumb|Zamek wodny w Smukale, 1905 Spławne cieki były pierwszym czynnikiem miastotwórczym dla Bydgoszczy. Bród na Brdzie, między Wisłą, a bagnami nadnoteckimi stał się miejscem, gdzie założono gród bydgoski z przystanią wodną. Prowadziły tędy szlaki lądowe komunikacyjne (m.in. szlak bursztynowy), a rzeki Brda i Wisła stały się ważnymi arteriami komunikacyjnymi wykorzystywanymi dla spławu towarów. Jeszcze przed 1252 r. zbudowano przy grodzie bydgoskim pierwszy drewniany most nad Brdą, przy którym urzędnicy książęcy pobierali cło od towarów przewożonych na terytorium krzyżackieLech Łbik. Średniowieczne brody i przeprawy na dolnej Brdzie w okolicy Bydgoszczy. [w.] Kronika Bydgoska XIX. Bydgoszcz 1998.. Nadanie przywileju lokacyjnego miastu Bydgoszczy przez Kazimierza Wielkiego w 1346 r. wynikało z oceny rozwoju gospodarczego osady nad rzeką, która otrzymała zezwolenie na wolny spław drewna i towarów Brdą i WisłąHistoria Bydgoszczy, t. I do roku 1920, red. Marian Biskup, Bydgoszcz-Warszawa 1991..
Rola gospodarcza Bydgoski Węzeł Wodny, w okresie staropolskim złożony z rzek: Brdy i Wisły odegrał istotną rolę w rozwoju gospodarczym Bydgoszczy i historii polskiego handlu spławnego.
W życiu gospodarczym Bydgoszczy w okresie staropolskim, kluczową rolę odgrywał handel spławny, który decydował o pozycji gospodarczej miasta w skali regionu i kraju. Podstawą rozwoju handlowego i gospodarczego miasta była rzeka Wisła, która umożliwiała transport towarów rolnych i rzemieślniczych do gdańskiego portu. Brda natomiast łączyła port bydgoski z Wisłą i umożliwiała spław drewna i poszukiwanych niegdyś towarów leśnych (potaż, smoła) z Puszczy Bydgoskiej i Borów Tucholskich. Spław drewna Brdą z okolicznych lasów datuje się od zamierzchłych czasów. Nieco późniejszą metrykę ma spław zboża z Kujaw (XIII–XIV w.) do zbudowanych w tym celu magazynów i spichrzówEncyklopedia Bydgoszczy. t. 1. praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Jastrzębskiego. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2011. , s. 317–318. W 1. połowie XV wieku miasto stanowiło już ważny ośrodek żeglugi, konkurujący z miastami krzyżackimi: Toruniem, Świeciem, Nowem. W połowie XV wieku w czasach zaostrzenia stosunków polsko-krzyżackich, dla statków bydgoskich zamknięto port w Toruniu oraz wprowadzono ograniczenia w zakupie piwa i statków. Pomimo tego handel rozwijał się prężnie. Bydgoskie piwo wypierało piwo z Torunia, Gdańska, Świecia, a bydgoskie wyroby garncarskie znano na całym Pomorzu. W XVI wieku asortyment handlu wzbogacił się o sól wielicką i ruską, rozprowadzanej na Kujawy i Wielkopolskę, dla której otwarto składy na przedmieściu Babia Wieś.
W 1487 r. jako drugi miejski cech rzemieślniczyPo cechu zdunów-garncarzy 1466. powstał w Bydgoszczy cech szyprów (najstarszy na ziemiach Korony Polskiej)Równorzędne i starsze cechy szyprów rzecznych powstały jedynie na terenie pobliskich Prus Krzyżackich.. W XVI wieku dochody ze spławu czerpał co dziesiąty mieszkaniec miasta, a najbogatsi kupcy zbożowi piastowali kluczowe stanowiska w samorządzie miejskim. Oprócz zboża i towarów leśnych z Bydgoszczy spławiano piwo, sól z miejscowej żupy, miód, chmiel oraz wańczos (obrobione drewno służące do wyrobu mebli gdańskich). Z Gdańska przywożono natomiast towary importowane z zachodniej i południowej Europy: sukno, przyprawy, owoce południowe i wino (małmazję).
O roli rzeki i spławu w życiu Bydgoszczy pisze kronikarz bernardynów w 1604 r.Kamil Kantak. Kronika bernardynów bydgoskich. In. Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego. t. XXXIII. Poznań 1907.:
Skala handlu spławnego w Bydgoszczy wyróżniała się w skali kraju. W II połowie XVI wieku z Bydgoszczy wyprawiano najwięcej towarów do Gdańska spośród miast koronnych, porównywalnie do największych miast kupieckich Prus Królewskich. W 1579 r. w komorze celnej w Białej Górze nad Nogatem zanotowano, że co szósty statek zarejestrowany u ujścia Wisły należał do mieszczan bydgoskichMarian Biskup (red.): Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991, s. 180–190..
Przyczyną tak dużego znaczenia portu bydgoskiego, było położenie nad Wisłą, w miejscu, gdzie rzeka dociera najdalej na zachód, w pobliżu dużego zaplecza rolniczego, jakim były znane z gospodarki zbożowej ziemie WielkopolskiStanisław Gierszewski: Wisła w dziejach Polski: Gdańsk: Wydawnictwo Morskie: 1982.. Dla mieszkańców północnej części tej krainy, Bydgoszcz była najbliższym portem wiślanym, dokąd wysyłano podwody z płodami rolnymi przeznaczonymi na sprzedażZenon Guldon. Udział północno-wschodniej Wielkopolski w spławie wiślanym w pierwszej połowie XVII w. [w:] Zapiski historyczne. Towarzystwo Naukowe w Toruniu. XXXV Rok 1970 z. 2..
W mieście Bydgoszczy rzeka nie tylko umożliwiała handel, ale dostarczała znanych ze smaku ryb oraz energii do napędu młynów, mennicy oraz różnorakich manufaktur – browarów, tartaków, papierni, garbarni.