thumb|Karta tytułowa Midrasz Tehillim (wyd. Praga, 1613) Midrasz ( midrāš, od dārāš: „szukać”, „badać”, „poszukiwać”, „śledzić”, „głosić”; l.mn. midrāšîm; jid. medresz, l.mn. medroszim) – w judaizmie wieloznaczny termin, w głównym znaczeniu określający rodzaj komentarzy rabinackich, które przyporządkowują treść tradycji do tekstu biblijnego, nawiązujących do historycznej formy stawiania pytań i udzielania odpowiedzi jako kapłańskich pouczeń, a także do prorockiej informacji. Jest typem literatury odnoszącej się do konkretnego, kanonicznego tekstu, uważanego przez autora za objawiony przez Boga. Midrasz jest dziełem pochodnym w stosunku do tekstu biblijnego, lecz pod względem treści, z uwagi na sens owego tekstu, pozostaje stosunkowo niezależny od podstawowego sensu biblijnego i zachowuje możliwość wydobywania nowych, zróżnicowanych znaczeń wyrażeń biblijnych. Midrasze były tworzone przez rabinów – głównie między II a IV w. – w formie ustnej, a w okresie późniejszym (do XI w.) spisywane. Stanowiły materiał wykorzystywany przy redakcji Talmudu.
Znaczenie wyrażenia midrasz Termin midrasz (; midrāš) pochodzi od , dārāš: „szukać”, „badać”, „poszukiwać”, „śledzić”, „głosić”; l.mn. midrāšîm; jid. medresz, l.mn. medroszim. W Biblii hebrajskiej ma znaczenie „szukania Boga” – w celu poszukiwania rozwiązania w trudnej sytuacji albo w celu poznania przyszłości, co miałoby pomóc w rozwiązaniu trudnej sytuacji. Owo „szukanie Boga” dokonywało się za pośrednictwem wizjonera lub proroka. Później rolę pośrednika zajęła Tora. Z tego powodu wyrażenia „szukanie Boga” i „szukanie Tory” są stosowane synonimicznie (por. Ezd 7,10). Funkcję pośredników-interpretatorów przejęli mędrcy – nauczyciele Izraela i badacze Prawa Bożego. Zarówno oni, jak i rabini szukali Boga nie tylko w Torze, ale w Torze i równocześnie w sytuacjach życiowych. Prorocy poszukiwali woli Bożej w historycznych zbawczych wydarzeniach, a mędrcy odkrywali religijny sens konkretnej życiowej sytuacji w tradycji – w ideach, folklorze, sposobach myślenia i w prawach – która miała korzenie w wydarzeniach historycznych (w tradycji ustnej). W konsekwencji rzeczownik midrāš (l.mn. midrāšîm) w rodzaju męskim oznacza gatunek literacki pismach rabinicznych lub zbiory tekstów Tory ustnej przedstawionej w postaci komentarza do ksiąg biblijnych. Natomiast midrāš rodzaju żeńskiego (l.mn. midrāšôt) oznacza perykopę wyjaśniającą tekst biblijny. Perykopy utworów zawierających materiał Tory ustnej ułożony nie w formie komentarza, ale tematycznie (Miszny, Tosefty i mniejszych utworów) nazywane są mišnāyôt.
Prawdopodobnie praprzyczyną pojawienia się tego rodzaju tekstu (midraszu), była (Hagada szel Pesach „Opowieść na [święto] Pesach”), opowieść o historii wyjścia ludu izraelskiego z Egiptu, której podstawowym elementem jest midrasz do Księgi Powtórzonego Prawa (Pp 26, 5–8). Potrzebę powstania egzegezy w formie midraszu wiąże się z reformą judaizmu zapoczątkowaną przez Ezdrasza.
Rzeczownik midrāš występuje w Tanach tylko w dwóch miejscach w 2 Księdze Kronik: 2 Krn 13,22 i 24,27. Septuaginta oddaje ten termin jako βίβλοs („książka”) lub γράφη („pismo”), bardzo prawdopodobne, że w znaczeniu „wyniku dochodzenia”, „badania”, czyli w znaczeniu zbliżonym do „historia”. Zaliczana do literatury żydowskiej okresu Drugiej Świątyni Mądrość Syracha używa tego rzeczownika tylko raz – w znaczeniu uczenia się: „Nawróćcie się do mnie, niewykształceni, i zamieszkajcie w moim domu midrasz”, co zostało przetłumaczone na grekę jako „dom nauczania” lub „dom studiów”. Wspólnota z Kumran używała tego wyrażenia dla szczególnej techniki uczenia się – w halachach i agadach – poprzez rygorystyczne studiowanie i żmudne, dociekanie znaczenia wersetów Biblii. Ustanawiający reguły dla kumrańskiej wspólnoty, Podręcznik Dyscypliny (Serech ha-Jachad) także kilkukrotnie używa określenia dārāš, m.in.: „Jeśli jego droga jest doskonała w towarzystwie, w midraszu i w radzie...” (8, 25–26); „Kiedy oni staną się w Izraelu wspólnotą o takich cechach, oddzielą się od grona niegodziwców, aby udać się tam na pustynię, aby wytyczyć drogę Panu – jak napisano: «a na pustyni oczyśćcie drogę ... wytyczcie na pustyni drogę dla naszego Boga», to jest midrasz Tory [którą] przykazał przez Mojżesza, aby czynić według ze wszystkim, co objawia się w każdej epoce i jako objawione przez proroków przez jego świętego ducha” (8, 12–16). Także Dokument Damasceński (8,29–30) potwierdzał, że metoda midraszu była jedną z podstaw życia tej wspólnoty: „...i że jego czyny są zgodne z midraszem Tory, naśladowanym przez świętych prawych mężów”.
W średniowieczu określenie midrasz używano dla komentarzy haggadycznych. U rabina Szlomo ben Icchaka (Raszi) midrasz wersetu biblijnego to jego haggadyczne wyjaśnienie. Sukcesywnie termin midrasz stawał się synonimem terminu haggada. W czasach nowożytnych zaczął być używany na oznaczenie egzegezy typu haggadycznego albo swobodnego przetworzenia tekstu biblijnego. W takim znaczeniu termin jest odnoszony do pism z Qumran, tekstów Starego Testamentu, Nowego Testamentu, czy np. pism Flawiusza. W późniejszym rabinackim uzusie językowym słowo midrasz było używane na określenie wykładu. Midrasz był zakorzeniony w judaistycznej tradycji prawnej, ale jako uzupełnienie i uzasadnienie konieczności nowych regulacji. Stosowana interpretacja prawa miała naturę swobodną, wykorzystywano w niej legendy, przypowieści, przysłowia lub krótkie opowiadania, sentencje, maksymy i przypowieści obyczajowe. Elementy te były przytaczane z wyjaśnieniem „jak ludzie mówią...” i stanowiły odwołanie do „mądrości z ulicy”.
Termin midrasz bywa stosowana na określenie: metody dokonywania swobodnej interpretacji biblijnej, w tym egzegezy posługującej się metodami hermeneutycznymi; wolnej interpretacji tekstów biblijnych, ukierunkowanej na wywiedzenie nowego prawa lub zyskania dla niego potwierdzenia; środka literackiego używanego dla wprowadzenia nowego zalecenia moralnego; „metody interpretacji, komentowania tekstu biblijnego za pomocą objaśnień, sentencji i przypowieści, wykorzystująca w tym celu tradycję ustną”; metody interpretacji i komentowania tekstów biblijnych poprzez odszukiwanie ich sensu przenośnego, całych antologii tekstów przedstawiających w formie swobodnej tekst biblijny lub nawet dla określenia całej literatury midraszowej.
W judaizmie przeciwieństwem do swobodnej interpretacji micw są egzegetyczne komentarze Prawa – peszarim (, peszer; od aram. peszar = „interpretacja”, „wyjaśnienie”, l.mn. peszarim).
Wspomniany wyżej zakres zróżnicowanych znaczeń sprawia, że sformułowanie precyzyjnej definicji midraszu nastręcza dużą trudność. Gary G. Porton, dyrektor Programu Badań nad Religią i profesor religioznawstwa, historii i literatury porównawczej na Uniwersytecie Illinois w Urbanie i Champaign zaproponował definicję, która zyskała uznanie. Zgodnie z tą definicją:
Za obszerny midrasz bywa uznawana Księga Mądrości, co – w nurtach zaliczających ją do kanonu Biblii – sprawia, że z tekstu będącego egzegezą Biblii, sama stała się częścią Biblii.
Charakterystyka Sitz im Leben midraszy Kompozycja i ładunek egzegetyczny midraszy mają swoje korzenie w szkołach rabinicznych (bet midrasz), które z kolei wykazywały silną więź z liturgicznymi zgromadzeniami w synagogach (bejt kneset). W szkołach rabinicznych midrasze zyskiwały oparcie w tradycjach halachicznych. Komentowano prawa i przepisy biblijne tak, żeby objaśnić aspekty życia codziennego społeczności żydowskiej. W szkołach praktykowano głównie midrasz egzegetyczny, zwany parszani, w którym analizowano i komentowano tekst biblijny werset po wersie. Z kolei z liturgii synagogalnej midrasz zyskiwał oparcie w tradycjach haggadycznych, bowiem to w synagogach przekazywano i wykazywano sens dogmatyczny Pism.
Periodyzacja Początek tworzenia midraszy sięga prawdopodobnie czasów działania soferów, z Ezdraszem na czele, i wiąże się z przekształceniem judaizmu z religii skupionej na kulcie świątynnym do religii opierającej się na Torze.
Ramy czasowe powstawania literatury midraszowej obejmują kilka okresów: wczesny okres klasycznych midraszy amoraickich: lata 400–640, średni – okres 640–1000, późny – okres 1000–1200, okres antologii – 1200–1550.
Formy Pod względem literackim wyodrębniane są: midrasze halachiczne, które mają za zadanie objaśnianie, omawianie norm postępowania, oraz midrasze hagadyczne, które występują w formie interpretującej wiersze biblijne oraz w formie homiletycznej i zawierają sentencje oraz opowiadania dydaktyczne. Halacha występuje w midraszach w dwóch formach: misznaickiej i midraszowej. Podział taki odzwierciedla dwie formy objawienia w Torze. W Pięcioksięgu przepisy prawne przeplatają się z tekstami narracyjnymi.
Halacha misznaicka nie odwołuje się do tekstu biblijnego, ale bazuje na pojęciu Tory ustnej i zazwyczaj stanowi konkretne zastosowanie danego nakazu biblijnego. Nie odwołuje się przy tym do autorytetu Boga, ale autorytetu ludzkiego, rezerwując sobie prawo pomyłki. Z kolei halacha midraszowa łącząc tekst biblijny oraz sentencje rabinistyczne, by wykazać ich spójność z objawieniem Bożym.
Midrasz halachiczny Midrasz halachiczny jest najstarszym typem midraszu, zawierającego komentarze do warstwy prawnej Księgi Wyjścia, Księgi Kapłańskiej, Księgi Liczb i Księgi Powtórzonego Prawa. Midrasz halachiczny buduje halach („drogę”, „chodzenie”) i dotyczy całego obszaru żydowskiego Prawa oraz jego zastosowań. Na temat każdego z 613 nakazów i zakazów (micwot) Tory mogą powstać zróżnicowane halachy, ale żaden z tworzących te komentarze autorytetów nie kwestionuje samej ich istoty. „Halachą jest wszystko, co dotyczy «normy», do jakiej należy się stosować, wzoru postępowania – praktycznie jest to cała dyskusja rabiniczna zmierzająca do ustalenia interpretacji prawnej. Jednak ta ostatnia, pomimo swego wiążącego charakteru, pozostaje zawsze przedmiotem dyskusji, ponieważ historia może dostarczyć nowych zmiennych, a halach również może ulegać modyfikacjom”. W związku z tym ten sam tekst biblijny może mieć interpretacje różne, ale mimo to uważane za równoważne. Przykładem takich odmiennych szkół interpretacyjnych są łagodniejsza Hillela i bardziej radykalna Szammaja. Tworzeniu midraszy halachicznych towarzyszyło pytanie, jak w praktyce wypełnić wymagania Pisma. Celem tej twórczości było więc wyprowadzenie z danego tekstu biblijnego skonkretyzowanej zasady postępowania, działając w myśl maksymy: „zwracaj się nieustannie do Tory, gdyż w niej wszystko się mieści”.
Midrasz hagadyczny Midrasz hagadyczny (, hagada/haggada: „opowiadanie”; jid. hagude, hagode) tworzy interpretacje narracyjnego materiału Tanach i zawiera elementy opowiadań lub motywów ludowych. Egzegeza w midraszu hagadycznym jest swobodniejsza, jest zakorzeniona w tradycji, ale też otwarta na sprawy bieżące życia społeczności. Myśl przewodnia midraszu hagadycznego oscyluje między egzegezą a twórczością poetycką. Midrasz hagadyczny ma z zasady znaczenie dydaktyczne.
Zbiory midraszy Stanisław Mędala, powołując się na klasyczne opracowania wprowadzenia do literatury judaistycznej niemieckiego teologa i austriackiego judaisty wyróżnia trzy rodzaje midraszy rabinicznych – midrasze halachiczne, midrasze w formie komentarza ciągłego (egzegetyczne) i midrasze homiletyczne.
Midrasze halachiczne Midrasze halachiczne były dzielone na tradycje dwóch szkół rabinicznych: szkoły Rabiego Akiwy (Akiba ben Josef) i szkoły rabiego Iszmaela (Iszmael ben Elisza), uczonego z trzeciego pokolenia tannaitów. Midrasze halachiczne były także nazywane midraszami tannaickimi, bowiem zawarte w nich komentarze przypisywano tannaitom. Nowsze badania wykazały jednak, że teksty egzegetyczne tannaitów z tych dwóch szkół zostały poddane pracom redakcyjnym w VI w. Podział midraszy halachicznych na wywodzące się z poszczególnych szkół może mieć wymiar raczej praktyczny niż historyczny. Do midraszy halachicznych zaliczane są zbiory: