thumb|Schemat dróg wodnych w okolicy Bydgoszczy thumb|Schemat drogi wodnej Wisła-Odra w obrębie BWW Bydgoski Węzeł Wodny (BWW) – związek cech hydrograficznych Brdy, Wisły, Kanału Bydgoskiego i Górnonoteckiego oraz mniejszych strug wodnych na obszarze miasta Bydgoszczy i w jego najbliższym sąsiedztwie, wraz z budowlami i urządzeniami hydrotechnicznymi oraz zabudową nadbrzeżną.
Bydgoski Węzeł Wodny jest uznawany za najcenniejszy zasób środowiska Bydgoszczy. Stanowi on element międzynarodowych dróg wodnych: E70 łączącej wschód i zachód Europy oraz drogi E40 łączącej Morze Bałtyckie z Morzem Czarnym. W skład węzła wchodzą łączące się ze sobą, skanalizowane, bądź spławne cieki o łącznej długości nabrzeży ok. 100 kmProgram Rewitalizacji i Rozwoju Bydgoskiego Węzła Wodnego na stronie Miejskiej Pracowni Urbanistycznej w Bydgoszczy.. Bydgoski Węzeł Wodny jest łącznikiem dorzeczy Wisły i Odry, a poprzez Kanał Górnonotecki, jezioro Gopło i Kanał Warta-Gopło łączy się również z dorzeczem Warty.
Historia
Bydgoski Węzeł Wodny jako łącznik dorzeczy Wisły i Odry powstał w momencie budowy Kanału Bydgoskiego w 1774 roku. Jednak już w okresie wcześniejszym rzeki Brda i Wisła odegrały dużą rolę w dziejach Bydgoszczy, polskiej żeglugi śródlądowej oraz handlu spławnego.
Brda, Wisła i spław w okresie staropolskim, budowa i przebudowy Kanału Bydgoskiego, regulacja Brdy i Wisły, budowa Kanału Górnonoteckiego, apogeum wodnego transportu na drodze Wisła-Odra na początku XX wieku, wykorzystanie Węzła Wodnego do rozwoju turystyki, sportu i rekreacji, dzieje w XX wieku – patrz: Historia Bydgoskiego Węzła Wodnego.
Bydgoskie zakole Wisły wyróżnikiem topograficznym BWW
Podstawowym wyróżnikiem topograficznym Bydgoskiego Węzła Wodnego i miasta Bydgoszczy jest położenie nad tzw. kolanem Wisły, gdzie Wisła, osiągając swoją kulminację zachodnią, opuszcza pradolinę Toruńsko-Ebeswaldzką, dokonując przełomu w wysoczyznach Pojezierzy Południowobałtyckich.
Położenie to było przyczynkiem do założenia grodu bydgoskiego, przy brodzie na Brdzie, między Wisłą a bagnami nadnoteckimi, w miejscu gdzie prowadzono stare szlaki komunikacyjne (m.in. szlak bursztynowy). Inspirowało również pisarzy i malarzy do dzieł literackich. Sebastian Klonowic w dziele „Flis, to jest Spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi” (1595), które można uznać za pierwszy przewodnik turystyczny po drodze wiślanej ulokował w wielkim zakolu Wisły pod Bydgoszczą miejsce magiczne, tzw. Piekielne WrotaSebastian Fabian Klonowic: Flis to jest spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy: 1984.. Natomiast Adam Grzymała-Siedlecki pisał w 1936 r.:
Tożsamościowa rola BWW dla miasta Bydgoszczy Bydgoski Węzeł Wodny jest elementem tożsamości miasta Bydgoszczy. Od XII wieku w Bydgoszczy dominowały funkcje związane z gospodarczym wykorzystaniem rzek Brdy i Wisły, a od XVIII w. także Kanału Bydgoskiego (handel, żegluga, przemysł). Transport wodny oraz związany z tym rozwój gospodarczy był głównym czynnikiem miastotwórczym. Od XIX wieku obecność w mieście rzek i kanałów przyczyniła się do rozwoju form wypoczynku i uprawiania sportów wodnych. Do końca XIX wieku. miasto pozostawało w ścisłych relacjach ekonomicznych, funkcjonalnych i przestrzennych z rzekami i kanałami. Z czasem więzi te uległy jednak osłabieniu, przede wszystkim wskutek rozwoju kolei i komunikacji drogowej oraz rozbudowy miasta.
Powrót miasta nad rzekę rozpoczął się w latach 80. XX w., gdyż w Bydgoskim Węźle Wodnym uznano symbol tożsamościowy (genius loci) miasta Bydgoszczy, oraz jego najcenniejszą wartość historyczną, urbanistyczną, środowiskową i kulturową. Jednym z kluczowych osiągnięć w tym zakresie jest kształtowanie i rewaloryzacja frontu wodnego Bydgoszczy, na wzór miast Europy Zachodniej. Dzisiaj w otoczeniu Brdy i Kanału Bydgoskiego mają miejsce wszystkie ważniejsze wydarzenia miasta. Wokół niej tworzy się specyficzny „salon miasta” – z Wyspą Młyńską jako jego centrum.
Atrakcyjność Bydgoszczy związanej z wodą jest wciąż udoskonalana i podkreślana przez iluminację zabytków, miejsc i zieleni, tworzących miejski waterfront Bydgoszczy oraz wzbogacana przez małe formy architektoniczne.
BWW osią rozbudowy miasta Bydgoski Węzeł Wodny jest osią rozbudowy układu przestrzennego miasta. Bydgoszcz zwana początkowo „grodem nad Brdą”, od XVIII wieku rozpoczęła ekspansję przedmieść na zachód wzdłuż Kanału Bydgoskiego, zaś na przełomie XIX i XX w. powstała wschodnia dzielnica składowo-przemysłowa wzdłuż Brdy, aż do jej ujścia do Wisły. Wzdłuż Brdy i Kanału lokalizowano szereg inwestycji, przede wszystkim hydrotechnicznych, ale także związanych ze sportem, rekreacją, przemysłem, gospodarką komunalną oraz usługami.
Miasto w 1920 roku włączyło do swego terytorium większość przedmieść położonych wzdłuż Brdy i Kanału oraz przekroczyło rzekę Wisłę (Zawiśle o pow. 199 ha w latach 1920–1940 i 1945–1954). Proces rozbudowy miasta wzdłuż cieków był kontynuowany aż do 1973, kiedy włączono do Bydgoszczy miasto Fordon, położone nad Wisłą. W 1978 w granicach miasta znajdowało się 50 km cieków, z tego 28 km przypadało na Brdę. W latach 80. i 90. XX w. wskutek rozbudowy Wschodniej Dzielnicy Mieszkaniowej miasto oparło swą zabudowę o Wisłę. Obecnie nad „królową polskich rzek” mieszka 70 tys. mieszkańców Bydgoszczy (co 5 mieszkaniec), a miasto zwane jest „grodem nad Brdą i Wisłą”.
Schemat BWW thumb|center|700px|Główne cieki, śluzy i obiekty Bydgoskiego Węzła Wodnego
Urzędy i jednostki w Bydgoszczy zajmujące się administrowaniem drogami wodnymi – przegląd historyczny Od czasu budowy Kanału Bydgoskiego w 1774 r. Bydgoszcz stała się regionalnym centrum administracji drogami wodnymi. W ciągu ponad 200 lat istniały na terenie Bydgoszczy następujące jednostki administracji wodnej: Inspekcja Kanału (Kanalinspektion) 1781–1824 – zajmowała się eksploatacją Kanału Bydgoskiego oraz budową, konserwacją i utrzymaniem istniejących na nim urządzeń; Inspekcja Budowy Kanału (Kanalbauinspektion) 1825–1870 – kompetencje jw.; Inspekcja Budownictwa Wodnego (Wasserbauinspektion) 1871–1910 – zajmowała się budową, rozbudową i utrzymaniem Kanału Bydgoskiego oraz nadzorem nad rzekami: Wisłą, Brdą i Notecią w rejencji bydgoskiej, budową i eksploatacją mostów, śluz, jazów na tym obszarze, żeglugą, rejestracją i cechowaniem statków, pobieraniem opłat śluzowych, pomiarem stanu wód, zapobieganiem powodziom, ochroną środowiska w zakresie zanieczyszczenia wód, opiniowaniem budownictwa zlokalizowanego nad ciekami; Urząd Budownictwa Wodnego w Bydgoszczy (Wasserbauamt) 1911–1920 – kompetencje jw.; Inspekcja Dróg Wodnych w Bydgoszczy 1920–1934 – zajmowała się opracowywaniem projektów i prowadzeniem prac w zakresie budownictwa wodnego, nadzorowaniem śluz, mostów i wodowskazów, kontrolowaniem spławu i żeglugi, prowadzeniem rejestru statków; zasięg działania urzędu obejmował obszar od Wisły do dolnej Noteci; Państwowy Zarząd Wodny w Bydgoszczy 1934–1939 – kompetencje jw.; Urząd Dróg Wodnych w Bydgoszczy (Wasserstrassenamt Bromberg) 1939–1945 – podlegał Namiestnikowi Rzeszy d.s. dróg wodnych w Poznaniu, kompetencje obejmowały projektowanie i wykonawstwo prac zawiązanych z budownictwem wodnym, nadzór wodno-prawny, nadzór nad rybactwem oraz żeglugą i spławem na Kanale Bydgoskim, Brdzie i Noteci; Państwowy Zarząd Wodny w Bydgoszczy 1948–1954 – kompetencje urzędu obejmowały: administrowanie, konserwację i rozbudowę dróg wodnych oraz zapobieganie powodziom ich skutkom; Rejon Dróg Wodnych w Bydgoszczy 1954–1964 – podlegał bezpośrednio Ministerstwu Żeglugi w Warszawie; Okręgowy Zarząd Dróg Wodnych w Bydgoszczy 1964–1973 – urząd, który przejął właściwość terytorialną zlikwidowanych rejonów dróg wodnych w Bydgoszczy, Toruniu i Czarnkowie; Zarząd Gospodarki Wodnej w Poznaniu. Inspektorat w Bydgoszczy 1973–2017 – utworzono okręgowe Zarządy Dróg wodnych obejmujące obszar większy niż województwa. Dotychczasowy obszar kompetencji jednostki bydgoskiej rozdzielono między zarządy w Gdańsku (dorzecze Wisły, w tym Brda) i Poznaniu (dorzecze Odry – w tym Warta, Noteć). Wykonawstwo inwestycji wodnych przejęły zjednoczenia przedsiębiorstw budownictwa wodnego. Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Bydgoszczy – od 2018Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 grudnia 2017 r. w sprawie nadania statutu Państwowemu Gospodarstwu Wodnemu Wody Polskie ()., podlega PGW Wody Polskie i odpowiedzialny jest za Rejon Wodny Noteci (w tym Kanał Bydgoski).Oprócz tego funkcjonuje Urząd Żeglugi Śródlądowej w Bydgoszczy, którego rejon działania obejmuje m.in. całą Wisłę (z delegaturami w Warszawie, Gdańsku i Giżycku)http://www.expressbydgoski.pl/aktualnosci/a/bydgoszcz-bedzie-rzadzic-cala-wisla-projekt-zmian-juz-zaakceptowany,13236438/ dostęp 2018-06-15..
Rozwój BWW na przestrzeni lat thumb|center|700px|Animacja przedstawiająca schematycznie rozwój Bydgoskiego Węzła Wodnego
Współczesność Miejsce BWW na europejskim szlaku wodnym Bydgoski Węzeł Wodny jest miejscem, w którym następuje połączenie wschodnioeuropejskiego i zachodnioeuropejskiego systemu dróg wodnych na skrzyżowaniu głównych polskich osi hydrograficznych: wschód–zachód (droga wodna Wisła-Odra), północ–południe (rzeka Wisła).
Jest także punktem spinającym dwa główne korytarze wodne o znaczeniu międzynarodowym: E40: prowadząca z Gdańska w górę Wisły do Warszawy, a dalej Bugiem do Brześcia, gdzie łączy się z drogą wodną prowadzącą przez Polesie do Dniepru. W obrębie terytorium Bydgoszczy znajduje się 14 km drogi wodnej E40, co pokrywa się z miejskim odcinkiem Wisły; E70: z Antwerpii do Kłajpedy – poprzez Holandię, Niemcy, Polskę, Rosję do Litwy (w granicach administracyjnych Polski: prowadząca od śluzy Hohensaaten w górę Odry, a dalej Wartą, Notecią, Kanałem Bydgoskim i Brdą do Wisły, następnie 114 km Wisłą w dół (odcinek wspólny z E40), Nogatem, Zalewem Wiślanym do Królewca). W obrębie terytorium Bydgoszczy znajduje się 28 km drogi wodnej E70, na co składają się miejskie odcinki Kanału Bydgoskiego, Brdy skanalizowanej i Wisły (poniżej ujścia Brdy).
W BWW przecinają się ponadto krajowe szlaki turystyczne – żeglugowe i kajakowe: Szlak Brdy – 233 km; jeden z najpiękniejszych w Polsce szlaków kajakowych, prowadzący przez otulinę Parku Narodowego Bory Tucholskie, liczne jeziora i Zalew Koronowski, Droga wodna Wisła-Odra – 294 km; z Bydgoszczy do Kostrzyna nad Odrą, prowadzący m.in. przez Park Narodowy Ujście Warty; szlak łączy Bydgoszcz z Odrzańską Drogą Wodną i położonymi przy niej miastami: Szczecinem, Wrocławiem oraz drogami wodnymi Europy Zachodniej, Wielka Pętla Wielkopolski – 688 km; szlak okrężny Wielkopolski, prowadzący częściowo drogą Wisła-Odra oraz Kanałem Górnonoteckim przez jezioro Gopło i Kanał Ślesiński do Wartyhttps://poznan.wyborcza.pl/poznan/1,36001,2903387.html dostęp 2010-01-08.; łączy Bydgoszcz, Konin, Poznań, Gorzów Wlkp., Pętla Toruńska – 487 km; szlak kajakowy prowadzący Wisłą, Nogatem, Kanałem Jagiellońskim, rzeką Elbląg, Kanałem Elbląskim i Drwęcąhttp://www.polskieszlakiwodne.pl/?link=3&typ=3&szlak=39 dostęp 2010-01-08.; łączy miasta: Bydgoszcz, Elbląg, Ostródę i Toruń; Pętla Kujawska – 269 km; szlak okrężny Kujaw, prowadzący Kanałem Bydgoskim i Górnonoteckim, Notecią, Kanałem Bachorze, Zgłowiączką oraz Wisłą i Brdą; łączy Bydgoszcz, Kruszwicę, Włocławek i Toruń. Szlak Noteci górnej – szlak kajakowy prowadzący Notecią na odcinku powyżej Nakła; umożliwia eksplorację turystyczną licznych jezior na Kujawach i Pałukach; z Bydgoszczy można dostać się na szlak przez Kanał GórnonoteckiFranciszek Strugała, Rozwój turystyki wodnej na rzece Noteć – doświadczenia Związku Miast i Gmin Nadnoteckich, [w:] Rewitalizacja drogi wodnej Wisła-Odra szansą dla gospodarki regionu. T. I. Praca pod red. Zygmunta Babińskiego. Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego. Instytut Geografii Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. Bydgoszcz 2008.