thumb|Collegium Anatomicum w Poznaniu – podczas PeWuKi – Pałac Sztuki – kolekcja współorganizowana przez N. Pajzderskiego thumb|Zamek w Gołuchowie – miejsce pracy N. Pajzderskiego od 1912 Nikodem Pajzderski (ur. 15 września 1882 w Łęgu k. Śremu, zm. 6 stycznia 1940 w Poznaniu) – polski historyk sztuki, mediewista, konserwator i badacz zabytków, muzealnik; brat Sylwestra.
Życie i działalność Urodził się w majątku Łęg k. Śremu, jako jedno z dwanaściorga dzieci. Był bratem m.in. Tomasza, architekta, Pawła (1872–1938), górnika, podróżnika, Sylwestra, architektaNikodem Pajzderski M.J. Minakowska, Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego [dostęp 2025-08-19].. Od 1894 uczęszczał do Królewskiego Gimnazjum w Śremie, które opuścił przedwcześnie w 1900, w związku z szykanami Procesu Toruńskiego. Maturę zdał eksternistycznie w II Gimnazjum we Lwowie. W latach 1901–1903 studiował na Wydziale Architektury Politechniki w Charlottenburgu, od 1905 studiował historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1909 uzyskał stopień doktora filozofii. W latach 1909–1911 podróżował po Europie, zwiedzając zabytki i zapoznając się z lokalną sztuką krajów takich, jak Francja, Włochy, Austria i Niemcy.
W 1912 został kustoszem Muzeum Czartoryskich na Zamku w Gołuchowie. W 1914 pracował w Centralnym Komitecie Opieki nad Zabytkami w Wiedniu, gdzie poświęcał czas głównie Małopolsce.
W czasie I wojny światowej przeniósł się do Poznania, z którym związał się aż do tragicznej śmierci. Był członkiem Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, opracowywał liczne publikacje naukowe, od kwietnia 1919 kierował Wydziałem Rewindykacji zbiorów artystyczno-kulturalnych w Departamencie Kultury i Sztuki Ministerstwa byłej Dzielnicy Pruskiej. W lipcu 1919 został Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Poznaniu, a od 1922 również konserwatorem zabytków województwa pomorskiego. Należał do Komitetu Konserwatorskiego Gmachów Państwowych.
Był jednym z członków założycieli Towarzystwa Miłośników Miasta Poznania. Ważnym etapem w działalności Pajzderskiego był okres PeWuKi. W latach 1928–1929 współorganizował dział sztuki na Wystawie. W 1933 został dyrektorem Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu.
W październiku 1939 aresztowany przez Niemców, został zamordowany w miejscu kaźni Wielkopolan – Forcie VIIZdjęcie grobu na portalu Billiongraves [dostęp: 2 VII 2017 r.].
Dzieło Nikodem Pajzderski zainteresowany był przede wszystkim konserwacją zabytków i badaniem epoki średniowiecza. Był jednym ze znaczących badaczy sztuki wielkopolskiej. Ogłosił wiele prac naukowych poświęconych tej dziedzinie, innym segmentom wiedzy historycznej, a także opracowaniom przekrojowym i dotyczącym innych regionów kraju (np. Sandomierz, Małopolska).
Autorstwa Pajzderskiego był także jeden z projektów Domu Przemysłowego w Poznaniu na Placu Wolności (1900), ostatecznie wybudowany według planów Stanisława Mieczkowskiego.
Życie prywatne W 1911 ożenił się z Kazimierą Małaczyńską z Hallerów, malarką i rzeźbiarką. Mieli dwie córki: Krystynę 1°v. Powidzką, 2°v. Niklewiczową (1912–1999), malarkę, i Katarzynę po mężu Szczepkowską (1914–1993), historyczkę sztuki.
Odznaczenia Komandor Orderu Leopolda II (1937, Belgia)Tadeusz Jeziorowski: Belgijski Order Leopolda II. Komandoria Nikodema Pajzderskiego [w:] Nikodem Pajzderski, Muzealnik – konserwator – historyk sztuki, Poznań: 2014, s. 259–279.Ogólnopolska Konferencja z cyklu Zasłużeni Muzealnicy Polscy: Nikodem Pajzderski 15 IX 1882 – 6 I 1940 muzealnik, konserwator, historyk sztuki. Muzeum Narodowe w Poznaniu
Przypisy
Bibliografia Wielkopolski słownik biograficzny, Warszawa – Poznań 1981, wyd. PWN, s. 548–549, . Kazimierz Sobkowicz, Architekci wielkopolscy – biogramy – dzieła – stowarzyszenia, cz. I, lata 1886–1939, wyd. Oddziału Poznańskiego Stowarzyszenia Architektów Polskich, Poznań, 1988, s. 32, .
Linki zewnętrzne P.M. Żukowski, Nikodem Pajzderski. Słuchacz Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego i uczeń profesora Mariana Sokołowskiego, [w:] Nikodem Pajzderski. Muzealnik-Konserwator-Historyk sztuki. Materiały z konferencji 25 X 2013, Poznań 2014, s. 77–104 Prace Nikodema Pajzderskiego w serwisie Polona.pl
Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego (okres zaborów) Kategoria:Członkowie Towarzystwa Miłośników Miasta Poznania Kategoria:Ludzie związani z Wiedniem Kategoria:Ofiary KL Posen Kategoria:Straceni przez rozstrzelanie Nikodem Pajzderski Kategoria:Polscy konserwatorzy zabytków Kategoria:Polscy historycy sztuki Kategoria:Polscy muzealnicy Kategoria:Urodzeni w 1882 Kategoria:Zmarli w 1940