Katedra Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii PannyPolski egzonim przyjęty na 121. posiedzeniu KSNG. (ukr. Церква Непорочного Зачаття Пресвятої Діви Марії; dawniej: Kościół Dominikanów pw. śś. Dominika, Wincentego z Ferrary i Jacka Odrowąża) – zabytkowa świątynia dawniej rzymskokatolicka, obecnie archieparchii tarnopolsko-zborowskiej Kościoła katolickiego obrządku bizantyjsko-ukraińskiego, położona przy ul. J.Slipyja (ukr. вул. Й. Сліпого) w Tarnopolu.
Historia Kościół, ufundowany przez hetmana wielkiego koronnego, Józefa Potockiego, powstał w latach 1749–1779 według projektu , szambelana królewskiego i dyrektora budowli królewskich.
Jan Obrocki, rzeźbiarz i sztukator lwowski, był zatrudniony w wyprodukowaniu ambony (istniała przynajmniej jeszcze w okresie międzywojennym przy filarze w nawie głównejKościół Dominikanów pw. Wincentego z Ferrary, widok na ołtarz główny, foto Adama Bochnaka z 1925, IS PAN) i epitafium fundatora Józefa Potockiego w kościeleZbigniew Hornung: Obrocki Jan. [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. XXIII. Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk : Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1977, s. 465.. Epitafium zniknęło podczas przebudowy wnętrza świątyni w 1978Ihor Duda:Tapnopol: 1540-1944. Tarnopol, 2010, s. 14. .
Do 1908 kościół parafialny parafii NMP Nieustającej Pomocy w Tarnopolu.
Kościół został poważnie uszkodzony podczas walk Armii Czerwonej z Niemcami w kwietniu 1944 roku, m.in. zniszczone zostały oba hełmy wieżowe. W 1945 kościół został zamknięty przez komunistów, od 1959 magazyn. Mimo starań pierwotnych właścicieli - katolików rzymskich o jego odzyskanie, w 1989 przekazany Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej.
Posąg Matki Boskiej Łaskawej, pochodzący z nieistniejącego prospektu organowego w kościele Dominikanów w Podkamieniu, wykonany na podstawie kontaktu zawartego w 1774 z Franciszkiem OlędzkimWe wcześniejszej literaturze błędnie łączony z Tomaszem Freszerem, w 1910 został przekazany do kościoła Dominikanów w Tarnopolu, skąd w roku 1945 trafił do kościoła św. Jacka w WarszawieAndrzej Betlej, Franciszek Olędzki: Matka Boska Łaskawa; Lodovico Cigoli: Pieta; Giovanni Antonio da Lucoli: Matka Boska tronująca i adorująca dzieciątko [noty katalogowe, [w:] Maria Mater Misericordiae, katalog wystawy, pod red. P. Krasnego. Kraków, 2016..
Architektura Kościół orientowany został zbudowany na planie wydłużonego, zbliżonego do elipsy ośmiokąta ze ściętymi bokami, zamkniętego od frontu dwuwieżową fasadą. Trójnawowy korpus świątyni został przykryty okazałą kopulą, zwieńczoną latarnią. Od wschodu do korpusu przylega wydłużone prezbiterium z zakrystiami.
Ten typ układu centralno-podłużnego nawiązuje do architektury austriackiej XVIII w. Podobne rozwiązania zostały zastosowane w kościele Dominikanów we Lwowie, a także w kościołach w Lubelskiem: bazylice Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Chełmie, bazylice św. Anny w Lubartowie czy w kościele parafialnym pw. św. Ludwika we Włodawie.
M. Muszyńska-Krasnowolska uznała fasadę kościoła za powtórzenie fasady kościoła Jezuitów w KrzemieńcuAndrzej Betlej, Kościół Dominikanów w Tarnopolu, s. 150 (przyp.). Jerzy Kowalczyk przypuszczał, że autorem projektu kościoła był architekt, jezuita Paweł GiżyckiKowalczyk J., Świątynie i klasztory późnobarokowe w archidiecezji lwowskiej [w:] Rocznik Historii Sztuki, 2003, Nr XXVIII, s. 222, 222 (przyp..), 244, 246.. Andrzej Betlej twierdzi, że autorstwo Giżyckiego jest bardzo prawdopodobne, jednak jednoznaczne przypisanie temu architektowi autorstwa całej budowli wydaje się ryzykownymAndrzej Betlej, Kościół Dominikanów w Tarnopolu, s. 151.. Józef Skrabski uważa, że w obecnym stanie badań rozstrzygnięcie autorstwa oraz ustalenie chronologii budowy świątyni jest niezwykle trudne. Także ten badacz stwierdził, że trudno się zgodzić z opinią d-ra Betleja, iż kościół zaprojektował Giżycki pod wpływem Paola FontanyJózef Skrabski: Kościół pw. Św. Wincentego Ferreriusza i klasztor OO. Dominikanów wraz z przynależnymi zabudowaniami w Tarnopolu. W: Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. Cz. I : Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego. T. 16. Kraków : Antykwa, drukarnia Belcaro, 2008, s. 292. . oraz że różnice między projektem A. Moszyńskiego a istniejącym dziełem można tłumaczyć, iż budowę ukończono według koncepcji innego architekta, dobrze «wpisanego» w twórczość lokalnąTam że, s. 294..
Galeria zdjęć
Zobacz też Kościół Bożego Ciała i klasztor Dominikanów we Lwowie Kościół Rozesłania św. Apostołów w Chełmie
Przypisy
Bibliografia Andrzej Betlej, Kościół Dominikanów w Tarnopolu [W:] Paweł Giżycki SJ architekt polski XVIII wieku. Kraków: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego "Societas Vistulana", 2003, s. 151-152. . Ryszard Brykowski: artykuł Powroty (2) [W:] Spotkania z zabytkami, dwumiesięcznik popularnonaukowy, wyd. Ministerstwo Kultury i Sztuki, Ośrodek Dokumentacji Zabytków 2 (54) Warszawa, 1991. ISSN 0137-222X. Władysław Żyła: Kościół OO. Dominikanów w Tarnopolu : 1749-1779. Lwów : Druk. Polska, 1917, 85 s. + XXII tabl.
Linki zewnętrzne Kościół Dominikanów w Tarnopolu na filmie z drona, 2018.
Władysław Żyła: Kościół OO. Dominikanów w Tarnopolu : 1749-1779 (1917) w bibliotece Polona
Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo ruskie) Kategoria:Cerkwie archieparchii tarnopolsko-zborowskiej Niepokalanego Kategoria:Dawne klasztory i konwenty dominikańskie na Ukrainie Kategoria:Dawne kościoły w obwodzie tarnopolskim Kategoria:Fundacje kościelne Potockich herbu Pilawa Kategoria:Greckokatolickie katedry na Ukrainie Dominikanów Kategoria:Zabytki w Tarnopolu