thumb|Epitafium Filipa i Elżbiety Węgierskiej (Haina) Filip Wielkoduszny lub Filip Wspaniałomyślny, niem. Philipp der Großmütige (ur. 13 listopada 1504 w Marburgu, zm. 31 marca 1567 w Kassel) – landgraf Hesji od 1509, jeden z głównych politycznych liderów reformacji w Rzeszy w XVI wieku i jeden z pierwszych spośród książąt Rzeszy, który przeszedł na luteranizm.
Życiorys Filip był synem landgrafa heskiego Wilhelma II Średniego oraz Anny, córki księcia Meklemburgii Magnusa II. Po śmierci ojca w 1509 r. zaledwie czteroletni Filip został jedynym dziedzicem Hesji (żył jeszcze jego stryj, Wilhelm I Starszy, niezdolny jednak do rządów wskutek choroby). Początkowo rządy w jego imieniu sprawowała rada regencyjna, a od 1514 objęła je samodzielnie matka Filipa, Anna. Okres regencji to czas walki regentów ze stanami heskimi, z której ostatecznie zwycięsko wyszła landgrafini Anna. Jednocześnie jednak zaniedbana została zarówno edukacja, jak i wychowanie moralne młodego księcia. Mimo to, odkąd objął w 1518 r. rządy osobiste Filip wykazywał duże talenty polityczne.
W pierwszych latach swoich rządów, Filip przystąpił do Związku Szwabskiego. Ponieważ jednak pojawiły się dość szybko różnice między Filipem i innymi jego członkami, landgraf heski szukał innych sprzymierzeńców. To stało się powodem małżeństwa z Krystyną, córką księcia saskiego Jerzego Brodatego. Sojusz ten jednak nie miał większych perspektyw: Jerzy był wierny Kościołowi katolickiemu, natomiast Filip, którego objęcie władzy zbiegło się w czasie z wybuchem reformacji w Rzeszy, skłaniał się w stronę nowych kierunków religijnych. Sprawy religijne zdominowały całe panowanie Filipa. Jeszcze w 1525 r. udzielił pomocy teściowi w czasie wojny chłopskiej w Niemczech (dzięki pokonaniu powstańców w Turyngii, powstanie nie rozlało się szeroko w państwie Filipa i niewielkie zarzewia niepokoju mógł stłumić z niewielkim wysiłkiem). Jednocześnie jednak już w 1524 r., jako pierwszy z książąt Rzeszy, formalnie przyjął wyznanie luterańskie. Wkrótce podjął reformy wewnętrzne w swoim kraju w celu stabilizacji zagrożonego porządku społecznego oraz nowego uregulowania kwestii religijnych, m.in. w gestii księcia znalazły się wówczas opieka nad chorymi oraz edukacja. Podjął działania na tych polach, zakładał szpitale i szkoły, w 1527 r. założył protestancki uniwersytet w Marburgu. Dla sfinansowania tych reform posłużyła mu sekularyzacja majątków kościelnych.
Filip zaangażował się także w sprawy reformacji na forum Rzeszy, tak w kwestiach politycznych, jak i religijnych. Podjął próby zjednoczenia książąt sprzyjających reformacji, do czego impulsem było zagrożenie samego Filipa ze strony cesarza i książąt katolickich. Już w 1525 lub 1526 r. Filip zawarł sojusz z kuzynem Jerzego Brodatego, elektorem saskim Janem Stałym. W 1529 r. Filip był jednym z najaktywniejszych i najważniejszych książąt, którzy zaprotestowali na sejmie w Spirze przeciwko wprowadzeniu w życie edyktu wormackiego (stąd nazwa całego ruchu protestanckiego). Filip niezwłocznie próbował wyzyskać ten sukces do zbudowania z "protestantów" szerokiego sojuszu, z udziałem także Szwajcarii i książąt górnoniemieckich. Na przeszkodzie stanęły jednak niesnaski wśród samych protestantów, wśród których zarysował się rozłam na luteran i zwolenników doktryny Zwingliego. Filip próbował doprowadzić do pojednania i teologicznego kompromisu, zorganizował nawet w 1529 r. w Marburgu dysputę religijną między Lutrem i Zwinglim, jednak bez efektu. Dopiero w 1531 r. zorganizowany został sojusz obronny książąt i miast protestanckich, nazwany związkiem szmalkaldzkim.
Ten sukces nie zadowolił jednak Filipa, który chciał rozszerzyć ligę protestancką także o Francję i Anglię – jako jedyny z ówczesnych książąt protestanckich myślał o reformacji w skali europejskiej, rozumiał też, że konieczna jest pomoc zewnętrzna w walce z katolickimi Habsburgami. Zdołał w 1532 r. doprowadzić do układu z Francją i dzięki uzyskanemu w ten sposób wsparciu finansowemu i dyplomatycznemu doprowadził do odzyskania utraconego księstwa Wirtembergii przez protestanckiego księcia Ulryka (co wzmacniało znaczenie protestantów w południowych Niemczech).
W tym jednak okresie jednak możliwość politycznego manewru Filipa znacznie się zmniejszyła z powodów osobistych. Filip prowadził dość swobodny, może nawet rozpustny tryb życia, czego efektem był syfilis, na który zapadł w 1539 r. Niemal jednocześnie postanowił się ożenić, nie zważając na obowiązujące wciąż małżeństwo z księżniczką saską. Nie dość, że było to małżeństwo morganatyczne, to dopuścił się bigamii, która stanowiła nie tylko wykroczenie poważne przeciwko zasadom religijnym (choć w tym zakresie Filip wyjednał sobie usprawiedliwienie teologów), ale także i przeciw prawu świeckiemu, którego egzekutorem był cesarz. W efekcie Filip został zmuszony do zawarcia tajnego układu z cesarzem Karolem V Habsburgiem: Karol zaakceptował drugie małżeństwo Filipa, a ten ostatni spowodował zmniejszenie aktywności związku szmalkaldzkiego nad dolnym Renem.
Filip nadal uczestniczył w działaniach związku szmalkaldzkiego. W 1542 i 1545 prowadził kampanie wojenne związku przeciwko księciu brunszwickiemu Henrykowi Młodszemu, którego pokonanie zapewniło protestantom przewagę nad Habsburgami w północnych Niemczech. W 1546 r. wybuchła I wojna szmalkaldzka – początkowo Filip osiągał pewne sukcesy z południowych Niemczech, ale po zdradzie stronnictwa protestanckiego przez jego zięcia Maurycego (księcia saskiego) musiał się wycofać, a wojska związku szmalkaldzkiego zostały ostatecznie pokonane przez cesarza w bitwie pod Mühlbergiem w 1547 r. Sam Filip po kapitulacji Halle w czerwcu 1547 r. trafił do cesarskiej niewoli. Ceną za uwolnienie miało być przyjęcie przezeń interim augsburskiego, jednak przeciwko takiemu krokowi landgrafa sprzeciwiło się duchowieństwo saskie. W efekcie Filip pozostał w niewoli jeszcze pięć lat i został uwolniony dopiero w 1552 r. wskutek zwycięstw protestantów podczas kolejnej wojny (cesarza pokonali elektor saski Maurycy, który znowu zmienił front, w sojuszu z królem francuskim; po ich stronie występował m.in. najstarszy syn Filipa, Wilhelm).
Po powrocie z niewoli Filip nadal prowadził politykę, której celem było wyeliminowanie wewnętrznych sporów między protestantami (spory doktrynalne między różnymi kierunkami znacząco się zaogniły po śmierci Lutra) oraz stworzenie ogólnoeuropejskiego frontu protestanckiego. Z tego powodu m.in. wspierał ruchy protestanckie we Francji i hiszpańskich Niderlandach, choć zamierzonych celów nie osiągnął. Jednocześnie poświęcił dużą część swojej uwagi uporządkowaniu spraw wewnętrznych w Hesji. Powołał m.in. dobrze zorganizowaną administrację finansową (1553) i uporządkował sprawy podatkowe. Jednak znaczenie Hesji, które dzięki tym reformom oraz działalności politycznej Filipa na arenie wewnątrzniemieckiej i europejskiej znacząco wzrosło podczas jego panowania, załamało się natychmiast po jego śmierci. Spowodował to sam Filip, decydując w swoim testamencie o podziale państwa między swoich licznych synów.
Potomkowie Z pierwszego małżeństwa, zawartego w 1523 r. z Krystyną, córką księcia Saksonii Jerzego Brodatego, a po matce wnuczką króla Polski Kazimierza Jagiellończyka, Filip miał dziesięcioro dzieci: Agnieszka (ur. 1527, zm. 1555), żona księcia Saksonii Maurycego, a następnie księcia Saksonii-Gotha Jana Fryderyka II Średniego, Anna (ur. 1529, zm. 1591), żona palatyna Zweibrücken Wolfganga, Wilhelm IV Mądry (ur. 1532, zm. 1592), landgraf Hesji-Kassel, Filip Ludwik (ur. 1534, zm. 1535), Barbara (ur. 1536, zm. 1597), żona hrabiego Wirtembergii-Mömpelgard Jerzego, a następnie hrabiego Waldeck Daniela, Ludwik III (ur. 1537, zm. 1604), landgraf Hesji-Marburg, Elżbieta (ur. 1539, zm. 1582), żona elektora Palatynatu-Simmern Ludwika VI, Filip II (ur. 1541, zm. 1583), landgraf Hesji-Rheinfels, Krystyna (ur. 1543, zm. 1604), żona księcia Holsztynu-Gottorp Adolfa I, Jerzy I Pobożny (ur. 1546, zm. 1596), landgraf Hesji-Darmstadt.
Z drugiego małżeństwa, zawartego w 1540 r. z Małgorzatą, córką Hansa von der Saale, Filip doczekał się dziewięciorga dzieci (noszących nazwisko zu Dietz): Filip (ur. 1541, zm. 1569), Herman (Ur. 1542, zm. 1568), Krzysztof (ur. 1543, zm. 1603), Małgorzata (ur. 1544, zm. 1608), Albrecht (ur. 1546, zm. 1569), Filip Konrad (ur. 1547, zm. 1569), Maurycy (ur. 1553, zm. 1575), Ernest (ur. 1554, zm. 1570), Anna (ur. 1557, zm. 1558).
Zobacz też Order Zasługi Filipa Wspaniałomyślnego
Bibliografia
Kategoria:Konwertyci na protestantyzm Kategoria:Władcy Hesji Kategoria:Urodzeni w 1504 Kategoria:Zmarli w 1567 Kategoria:Ludzie urodzeni w Marburgu