Katedra w Naumburgu (, również – Katedra Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Naumburgu) – dawny kościół biskupa rzymskokatolickiego, siedziba istniejącego od 1029 . Po reformacji, kiedy to miasto przeszło na luteranizm, i po śmierci ostatniego biskupa Juliusa von Pfluga w 1564, katedra stała się własnością parafii ewangelickiej. Pierwszym ewangelickim biskupem został w 1542 Nikolaus von Amsdorf, który był pierwszym luterańskim hierarchą w historii Rzeszy.
Obecnie katedra oprócz funkcji liturgicznych pełni rolę ważnego ośrodka kulturalnego i turystycznego. Pieczę nad utrzymaniem katedry trzyma Zrzeszenie Fundacji Katedr w Naumburgu, Merseburgu i kolegiaty w Zeitz (niem. Vereinigte Domstifter von Merseburg, Naumburg und das Kollegiatsstift Zeitz).
Katedra położona jest w zachodniej części historycznej części miasta Naumburg (Saale) w Saksonii-Anhalt, w Niemczech. Pierwsza, wczesnoromańska, świątynia poświęcona w 1042 istniała do XIII wieku, zastąpiona została późnoromańskim kościołem z 1210–1242, częściowo przebudowanym od ok. 1250–XIV w. w stylu wczesnogotyckim. W obecnym kształcie jest trójnawową bazyliką z transeptem i dwoma chórami od strony wschodniej (z kryptą) i zachodniej, które flankują pary wież. Od strony południowej zabudowania monasterium kanonickiego skupione wokół czworobocznego wirydarza ze skarbcem katedralnym, kaplicą Trzech Króli i dawnym kościołem Najświętszej Marii Panny. Katedra, której architektura łączy późny romanizm z wczesnym gotykiem, kryje wewnątrz cenny wystrój, m.in. dzieła rzeźby gotyckiej – przypisywany Mistrzowi Naumburskiemu zespół figur fundatorów najstarszej katedry (m.in. Ekkehard i Uta, Herman i Regelinda) oraz Grupa Ukrzyżowania i cykl pasyjny zdobiący przegrodę chórową oddzielającą chór zachodni od korpusu nawowego.
Dzieje thumb|240px|Widok zachodniej części Naumburga wraz z katedrą thumb|240px|Widok Naumburga z katedrą według Wilhelma Dilichsa (XVII w.) thumb|Widok katedry w 1835 r.
Średniowiecze Około roku 1000 Ekkehard I (zm. 1002), margrabia Miśni, wzniósł w położonym w zachodniej części Marchii na wzgórzu po prawym wybrzeżu Soławy w pobliżu ujścia rzeki Unstruty zamek margrabiów znany w źródłach jako Newenburg lub Nuwenburg, później nazwany Naumburgiem. Dogodne położenie na skrzyżowaniu traktów handlowych dało asumpt do założenia miasta i kościoła. Jego synowie Herman I i Ekkehard II założyli w zachodniej części miasta kościół Najświętszej Marii Panny, który otrzymał status kolegiaty. O kościele wspomina w roku 1021 biskup Merseburga jako praepositura noviter fundata. W 1028 roku papież Jan XIX zaakceptował przeniesienie z Zeitz do Naumburga siedziby biskupiej. Postulat ten wniósł dwa lata wcześniej król rzymski, a następnie cesarz Konrad II.
Katedra wczesnoromańska Wkrótce po pozwoleniu przeniesienia siedziby biskupiej do Naumburga (zapewne we wczesnych miesiącach 1026 roku) rozpoczęto bezpośrednio przy wschodniej części kościoła kolegiackiego budowę pierwszej wczesnoromańskiej katedry. Budowa miała miejsce za rządów biskupa Hunolda z Merseburga (lata 1036–1050). Wraz z przenosinami biskupstwa z Zeitz, katedrze naumburskiej nadano patrocinium macierzystej diecezji – świętych Piotra i Pawła.
Dzięki badaniom archeologicznym, które przyczyniły się do odkrycia pozostałości wczesnoromańskiego kościoła, możliwa jest rekonstrukcja układu przestrzennego pierwszej katedry. Ponadto pod obecnym chórem zachodnim zachowały się pozostałości kolegiaty zamku Ekkeharda. Kościół był trójnawową bazyliką z transeptem i prezbiterium zamkniętym półkolistą absydą. Katedra miała długość obecnego korpusu nawowego oraz zachodniego przęsła chóru wschodniego. Zakończone absydą przęsło zachodnie flankowane wieżami znajdowało się około 7 metrów na wschód od zachodniej przegrody chórowej. Przęsło nawy głównej stanowiła 1/2 skrzyżowania naw, przęsło nawy bocznej 1/2 przęsła nawy głównej. Wejście główne prowadziło do południowego ramienia transeptu. Nawy boczne były od zachodu zakończone przyziemiami wież. W latach około 1160–1170 w przyziemiach prezbiterium powstała krypta, która została zintegrowana z przyziemiami późniejszej katedry jako część środkowa obecnej trójczęściowej krypty. W skład kompleksu pierwszej katedry wchodziły także dwie kaplice: Trzech Króli oraz św. Mikołaja, ta druga była kaplicą prywatną biskupów naumburskich. Od strony stylistycznej świątynię cechował tak zwany gebundenes System („system wiązany”), typowy dla saksońskich kościołów doby romanizmu, oparty na porządku proporcji, ad quadratum – gdzie wszystkie proporcje bazowały na wielkości kwadratowego skrzyżowania naw.
Katedra późnoromańska i gotycka Za rządów biskupa Engelharda (1207–1242) około 1210 roku dawną katedrę zastąpiono nową budowlą, zachowując jedynie przęsło krypty. Powstał obecny trójprzęsłowy korpus nawowy oparty na systemie wiązanym, obecny transept i prezbiterium o jednym przęśle zamknięte półkolistą absydą, flankowane dwoma kaplicami zamkniętymi także półkolistymi absydami. Kaplice te stanowią przyziemie wież. Od strony zachodniej wzniesiono drugą parę wież. Oprócz prezbiterium (o którego długości i formie wiadomo dzięki zachowanej krypcie) późnoromańska katedra zachowała się do dziś.
W okresie wczesnego i dojrzałego gotyku dokonano dwufazowej rozbudowy świątyni, wzbogacając ją o dwa chóry. Zniesiono romańską kaplicę zamkową z grobami dobrodziejów i fundatorów naumburskiej katedry, by na jej miejscu wznieść chór zachodni o jednym przęśle i poligonalnym zamknięciem (5/8). Ponadto podwyższono wieżę północną o trzy kondygnacje (planowano także nadbudować południową, do realizacji doszło dopiero w XIX w.) Wówczas chór zachodni wzbogacono o kamienne stalle, monumentalną przegrodę chórową, okna zaś wypełniono wczesnogotyckimi witrażami w stylu zygzakowatym. Wyrazem pamięci o lokalnych przodkach było wykonanie naturalnej wielkości pełnoplastycznych figur, które umieszczono przy służkach, których część badaczy przypisuje Mistrzowi Naumburskiemu i jego warsztatowi, działającego wcześniej m.in. w Moguncji, a następnie w Miśni. Prace nad chórem zachodnim trwały do ok. 1260 r.
Około 1300 roku na miejscu wyburzonego późnoromańskiego prezbiterium wzniesiono nowe gotyckie o dwóch przęsłach i poligonalnym zamknięciu (6/10). Zachowano dawną romańską kryptę oraz późnoromańską przegrodę chórową. Wnętrze otrzymało bogaty gotycki wystrój, z którego do dziś zachowało się niewiele, jednakże w niemal całości przetrwał zespół witraży z XIV i XV w.
Dalsze dzieje W roku 1532 katedra uległa częściowemu zniszczeniu przez pożar. Ogień strawił niektóre dachy, sklepienia i część średniowiecznego wystroju wnętrza, w tym fragmenty zachodniej przegrody chórowej. W latach 1711 i 1713 wschodnie wieże nakryto obecnymi barokowymi hełmami z latarniami. Barokowy wystrój wnętrza z lat 30. XVIII wieku został niemal całkowicie usunięty w ramach gruntownej restauracji świątyni w latach 1874–1878 w celu przywrócenia świątyni średniowiecznego charakteru. Po 1884 r. wzniesiono planowaną w średniowieczu wieżę południowo-zachodnią, obie wieże nakryto jednolitymi neogotyckimi hełmami. W latach 1936–1940 przeprowadzono badania archeologiczne pod wirydarzem. Wzniesiono w tym czasie budynek wschodnim skrzydle zabudowań kanonickich łączący kaplicę Trzech Króli z przedsionkiem transeptu katedry. W latach 1960–1968 przeprowadzono renowację katedry. Po roku 1989 wymieniono dachy katedry oraz kaplicy Trzech Króli.
W 2018 roku katedrę wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Architektura thumb|Rzut katedry Wzniesiony niemal w całości z kamienia i ciosu, zespół katedralny tworzy katedra oraz dawne budynki kanoników i kapituły katedralnej zachowane w całości po stronie południowej i niewielkich fragmentach na północ od świątyni. Cechuje go synteza stylów romańskiego i gotyckiego. Ponadto w niewielkich ilościach zachowały się elementy barokowe i neogotyckie (wynik odbudowy zabudowań ze zniszczeń po pożarze w 1532 puryfikacji i regotycyzacji wnętrza).
Struktura przestrzenna Katedra składa się z trzech części – późnoromańskiego, bazylikowego korpusu nawowego z transeptem, wczesnogotyckiego chóru zachodniego oraz gotyckiego chóru wschodniego – prezbiterium. Korpus nawowy wzniesiony jest zgodnie z systemem wiązanym, gdzie trzem przęsłom nawy głównej odpowiada sześć przęseł nawy bocznej. Trójprzęsłowa nawa poprzeczna, choć przestrzennie tworzy integralną całość, jest podzielona przez usytuowanie w obrębie skrzyżowania naw zachodniego przęsła chóru wschodniego poprzedzonego przegrodą chórową. Układ taki podyktowany jest usytuowaniem poniżej romańskiej krypty, której zachodnia część leży również na wysokości skrzyżowania naw. Do wnętrza transeptu można dojść przez nawy boczne. Wejście (jedyne) do katedry od strony południowej prowadzi bezpośrednio do transeptu. Na osi naw bocznych przy wschodnim boku nawy poprzecznej mieszczą się prostokątne kaplice (powyżej wznoszą się wieże) zamknięte półkolistymi absydami.
Prezbiterium składa się z dwóch przęseł, zachodniego późnoromańskiego odpowiadającego proporcjom przęseł nawy głównej i transeptu i węższego gotyckiego, za którym znajduje się poligonalne zamknięcie (6/10) z wysuniętą najdalej na wschód przyporą na osi. Chór zachodni o nieregularnym poligonalnym zamknięciu (5/8) jest jednoprzęsłowy. Przęsło flankuje para wież poprzedzona wąskimi prostokątnymi przedsionkami.
Elewacje zewnętrzne thumb|Widok na katedrę od strony południowej thumb|Widok na zabudowania, krużganki wokół wirydarza i wieże zachodnie katedry Górująca nad panoramą Naumburga katedra z czterema wieżami łączy formy romańskie z gotyckimi. Zarówno późnoromański korpus nawowy i gotyckie chóry cechuje kubiczność bryły, a ich elewacje mają nader skromną dekorację ograniczającą się do zaakcentowania korony murów lateralnych za pomocą fryzów arkadowych. Na szczytach transeptu znajdują się romboidalne płyciny o profilowanych ościeżach z dekoracją ornamentalną.
Ściany korpusu nawowego są przeprute prostokątnymi oknami zamkniętymi półkoliście. Każdemu przęsłu odpowiada para okien nawy głównej i po dwie pary w nawach bocznych. Gotycka architektura obu chórów charakteryzuje się odstępstwem od cech gotyku katedralnego, powściągliwość form architektonicznych podyktowana jest archaizacją charakterystyczną dla architektury wczesnogotyckiej w Saksonii. Oszkarpowane ściany dzielą się na trzy strefy, cokół, część dolną zwieńczoną gzymsem działowym i wyższą górną przeprutą ostrołukowym oknem. Każde okno jest dwudzielne, ozdobione dekoracją maswerkową. Ponad gzymsem wieńczącym niska balustrada. Trójuskokowe przypory wieńczą fiale z przylegającymi do nich gargulcami. Ponadto, trzy najdalej wysunięte na wschód fiale zdobią figury Chrystusa i patronów katedry.
Dwie pary kilkukondygnacyjnych wież cechuje kontrast między surowością ścian w dolnych kondygnacjach i dekoracyjnością (za pomocą form czysto architektonicznych). Wschodnie wieże, które mają plan kwadratu, ponad strefą murów naw przechodzą w ośmiobok. Ich naroża akcentują lizeny. Okna trzech górnych pięter mają formę romańskich biforiów. Ponadto pod gzymsami fryzy arkadowe, przy czym fryz wieńczący najwyższą kondygnację ozdobiony jest gotyckimi trójliściami z noskami. Hełmy barokowe posiadają dwie latarnie. Wieże zachodnie nawiązują w swojej formie do wież katedr w Bambergu (Frankonia) i Laon (Francja). Trzy najwyższe kondygnacje są zaakcentowane wielobocznymi narożnymi wieżyczkami z ostrołukowymi arkadami wspartymi na smukłych filarach. Cechuje je lekkość i ażurowość, w każdej kondygnacji zastosowano odmienną artykulację ścian i dekorację okien i arkad.