Bitwa pod Halbe – bitwa stoczona w dniach od 24 kwietnia do 1 maja 1945 rokuRichard Lakowski Der Kessel von Halbe 1945.. W bitwie zgrupowanie frankfurcko-gubińskie pod dowództwem generała Theodora Bussego zostało pokonane przez Armię Czerwoną podczas operacji berlińskiej.
Zgrupowanie zostało okrążone w regionie Spreewald, położonym na południowy wschód od Berlina. Podjęto próbę ucieczki na zachód przez miasteczko Halbe i przez południową granicę lasu berlińskiego, by połączyć się z 12 Armią dowodzoną przez generała Walthera Wencka z zamiarem marszu na zachód i poddania się aliantom zachodnim. Żeby wykonać ten plan, zgrupowanie musiało przebić się przez trzy pierścienie radzieckich żołnierzy z 1 Frontu Ukraińskiego dowodzonych przez Iwana Koniewa, podczas gdy w tym samym czasie 1 Front Białoruski dowodzony przez Gieorgija Żukowa zaatakował niemiecką straż tylną od północnego wschodu. Po ciężkich walkach kilka tysięcyZ okrążenia wydostały się resztki 29 Dywizji Grenadierów Pancernych SS, 342 Dywizja Piechoty oraz pojedynczy żołnierze z innych oddziałów. Według książki Georg Tessin, Verbände und Truppen der deutschen Wehrmacht und Waffen SS im Zweiten Weltkrieg 1939-1945, t. V, s. 22 i t. IX, s. 225. okrążonych niemieckich żołnierzy zdołało się przebić i osiągnąć względnie bezpieczne pozycje, czyli dojść do niemieckiej 12 Armii. Reszta zginęła lub trafiła do niewoli sowieckiej.
Geneza 16 kwietnia wojska radzieckie rozpoczęły operację berlińską. Trzy radzieckie fronty zaatakowały linię Odra-Nysa. Przed 21 kwietnia strona radziecka przedarła się przez obronę niemiecką i rozpoczęła okrążanie Berlina. Zgrupowanie frankfurcko-gubińskie broniło wzgórz Seelow. Naprzeciwko stał 1 Front Białoruski Żukowa. Żukow został wyprowadzony z równowagi przez udany atak 1 Frontu Ukraińskiego Iwana Koniewa na Nysę Łużycką. 19 kwietnia wojska niemieckie wycofały się ze wzgórz Seelow, co otworzyło drogę do Berlina 1 Frontowi Białoruskiemu. Z powodu szybkich postępów Koniewa, zgrupowanie zostało okrążone od południa i od wschodu. Od południa przez 3. i 4 Armię Pancerną Gwardii, które przedarły się w głąb frontu, całkowicie okrążając zgrupowanie z zamiarem zaatakowania jego tyłówAntony Beevor, Berlin 1945. Upadek, s. 315–327..
Okrążenie Sytuacja niemiecka Dowództwo V Korpusu, złapane w pułapkę wraz z 9 Armią na północ od Forst, zostało przekazane 4 Armii Pancernej (część Grupy Armii „Środek”) do 9 Armii (części Grupy Armii „Wisła”, dowodzonej przez generała Gottharda Heinriciego). Korpus wciąż stacjonował w Cottbus. Podczas gdy większość Grupy Armii „Środek” została zmuszona do odwrotu z powodu postępów 1 Frontu Ukraińskiego, Grupa Armii „Środek” wycofywała się wzdłuż linii komunikacyjnych na południowy zachód w kierunku Czechosłowacji. Południowe skrzydło było osłaniane przez 4 Armię Pancerną. Miała ona kilka lokalnych sukcesów, kontratakując na północ przeciw armii 1 Frontu Ukraińskiego. Hitler wydał kilka rozkazów, które świadczyły o tym, że jego znajomość rzeczywistej sytuacji była znikoma. Rozkazał 9 Armii utrzymać Cottbus i atakować radzieckie kolumny zmierzające na północ. To pozwoliłoby na wzięcie wojsk radzieckich w kleszcze na północy, dojście do 4 Armii Pancernej zmierzającej na południe i ochronieniem jej przed zniszczeniem. 3 Armia Pancerna miała atakować na południe i być południowym ramieniem kleszczy, który otoczyłyby 1 Front Białoruski; wtedy zostałby on zniszczony przez III Korpus Pancerny SS dowodzony przez generała Felixa Steinera, prący naprzód na północ od Berlina. Po kilku dniach zastanowienia Steiner wyraźnie dał do zrozumienia, że nie ma potrzeby wystawiać armie na taki wysiłek. Heinrici wyjaśnił sztabowi Hitlera, że jeśli 9 Armia nie wycofa się natychmiast, to zostanie okrążona przez siły radzieckie. Podkreślił, że było za późno również dla oddziałów na północnym zachodzie od Berlina, które muszą się wycofać na zachód.
Podczas popołudniowego omówienia sytuacji na froncie 22 kwietnia Hitler zdenerwował się, gdy zdał sobie sprawę, że jego poprzednie plany nie zostaną wykonane. Oświadczył, że wojna zostanie przegrana, obwiniał generałów i ogłosił, że zostanie w Berlinie do końca, a następnie popełni samobójstwo. Szef sztabu naczelnego dowództwa Wehrmachtu, generał Alfred Jodl, zaproponował wtedy przerzucenie 12 Armii, walczącej dotąd z Amerykanami, do Berlina, ponieważ Amerykanie byli już na Łabie, a szanse, że Amerykanie będą atakować dalej na wschód, nie były duże. Hitler natychmiast podjął decyzję i w ciągu kilku godzin dowódca wojska, generał Walther Wenck, dostał rozkaz odstąpienia od walki z Amerykanami i przejścia 12 Armii na północny wschód, by wesprzeć Berlin. Wtedy sztab Hitlera doszedł do wniosku, że gdyby zgrupowanie przeniosło się na zachód, to mogłoby połączyć się z 12 Armią. Wieczorem Heinrici dostał pozwolenie na wykonanie tego połączenia. Pomimo że w zamiarze Hitlera 12 Armia miała się przebić do Berlina, a zgrupowanie miało dojść do 12 Armii i pomóc im, nic na to nie wskazuje, że generałowie Heinrici, Busse lub Wenck uważali to za możliwe posunięcie. Zgoda Hitlera na przebicie się zgrupowania frankfurcko-gubińskiego do 12 Armii pozwoliła jednak utworzyć lukę, przez którą oddziały niemieckie mogły wycofać się na zachód i następnie skapitulować przed Amerykanami. Busse i Wenck uzgodnili między sobą, że wolą poddać się Amerykanom. Plan został wykonany, gdy krótko po północy 25 kwietnia Busse wydał rozkaz: „zdecydować o najlepszym kierunku ataku”.
Sytuacja zgrupowania frankfurcko-gubińskiego Przed okrążeniem zgrupowanie poniosło duże straty w bitwie o wzgórza Seelow. Szacuje się, że na początku okrążenia zgrupowanie dysponowało: 1000 dział i moździerzy, 79 czołgami i ok. 150-200 wozami bojowymi oraz 80 000 żołnierzami (oddziały zgrupowania będące w okrążeniu to: XI Korpus SS, V Korpus Górski SS i nowo sformowany V Korpus, ale również żołnierze z garnizonu frankfurckiegoAntony Beevor, Berlin 1945. Upadek, s. 331.). XI Korpus Pancerny SS wystawił 36 czołgów, wliczając w to 14 Tygrysów II z 502 Ciężkiego Batalionu Pancernego SSWedług Tony’ego Le Tissiera, Slaughter at Halbe, s. 145–146, liczba Tygrysów w kotle nie jest dokładnie znana. Ze sprawozdania Kleina Hammera wynika, że czołgi były podzielone na 2 kompanie, w każdej po 7 czołgów. Jednak z relacji naocznych świadków wynika, że było 10 lub 12 czołgów.102 Ciężki Batalion Pancerny SS, który został niemal całkowicie zniszczony w czasie walk w Normandii, został przeniesiony na front wschodni i przemianowany na 502 Ciężki Batalion Pancerny SS..
W dniach 25 i 26 kwietnia próbowano dostarczać zapasy z powietrza, ale nie było to możliwe, ponieważ samoloty, które miały zaopatrywać okrążonych żołnierzy, nie mogły znaleźć punktów zrzutu i nie znały ich pozycji. Kocioł, w którym znajdowało się zgrupowanie, na skutek działań 1 Frontu Białoruskiego i 1 Frontu Ukraińskiego stopniowo przesuwał się w kierunku jezior i lasów w Spreewaldzie, na południowy wschód od Fürstenwalde/Spree. Dowódcy radzieccy, po przebiciu się Armii Czerwonej i otoczeniu głównego celu (Berlina), do walki z okrążonym zgrupowaniem wysłali więcej żołnierzy. 25 kwietnia w godzinach popołudniowych 3., 33. i 69 Armia radziecka, jak również 2 Samodzielny Korpus Kawalerii Gwardii (który był zdolny do przemieszczania się w trudnym lesistym terenie), zgodnie z rozkazami dowódcy 1 Frontu Białoruskiego Grigorija Żukowa zaatakowały zgrupowanie frankfurcko-gubińskie od północnego wschodu. Koniew wiedział, że jeśli zgrupowanie chce przerwać okrążenie i wycofać się na zachód, to będzie musiało przejść przez autostradę z Berlina do Drezna przez łańcuch jezior niedaleko Teupitz. Tego samego dnia Żukow do ataku na północny wschód wysłał 3 Armię Gwardii wspartą przez 28 Armię, która miała zabezpieczyć drogę ucieczki przez autostradę z Berlina do Drezna.
Sytuacja radziecka Radzieckie siły, które atakowały zgrupowanie, dysponowały: 280 000 żołnierzami, 7400 działami i moździerzami, 280 czołgami i działami samobieżnymi oraz 1500 samolotamiTony Le Tissier, Slaughter at Halbe, s. 81.. Siły powietrzne dysponowały sześcioma korpusami lotniczymi. Dodatkowo 25 kwietnia jako wzmocnienie doszła 1 Dywizja Artylerii Przełamania Gwardii. 128 Korpus Strzelecki z 28 Armii stacjonował w pobliżu Mittenwalde i Motzen. 3 Gwardyjski Korpus Strzelecki znajdował się w Tornow, Radeland, Baruth i Golßen. 120 Korpus Strzelecki z 3 Armii Gwardii stacjonował na południe od Halbe. 21 Korpus Strzelecki ustawiony był wzdłuż autostrady z Drezna do Berlina, w okolicach Lubina. 102 Korpus Strzelecki z 13 Armii i 117 Dywizja Strzelecka bazowała w Luckenwalde. 280 Dywizja Strzelecka z 27 Korpusu Strzeleckiego stacjonowała w Jüterbog. 9 Korpus Zmechanizowany i 71 Brygada Zmechanizowana z 3 Armii Pancernej Gwardii znajdowała się pomiędzy Teupitz a Neuhof. 68 Brygada Pancerna Gwardii z 4 Armii Pancernej Gwardii była rozmieszczona w Kummersdorf-Gut (obecnie dzielnica Am Mellensee). 3 Armia Gwardii i 13 Armia przez całą bitwę walczyły we wzmocnionym składzie, ponieważ miały przełamać niemieckie pozycje3 Armia Gwardii i 13 Armia były wzmocnione przede wszystkim przez 1 Dywizję Artylerii Przełamania Gwardii – specjalny oddział do przełamywania pozycji wroga na froncie. Oddziały artylerii przełamania posiadały zwiększoną liczbę dział, specjalne jednostki ochrony przeciwpożarowej i obserwacji. (posiłki zostały rozmieszczone od Teurow do Briesen – obecnie dzielnica Halbe – i oddane pod dowództwo 3 Armii Gwardii)Tony Le Tissier, Slaughter at Halbe. Appendices (Dodatki).Tony Le Tissier, Slaughter at Halbe, mapa na s. 83 ukazująca rozmieszczenie jednostek 25 maja 1945..
Ucieczka Atak 12 Armii i plan zgrupowania frankfurcko-gubińskiego Od 24 kwietnia 12 Armia próbowała odciążyć zgrupowanie wraz z XX Korpusem Generała Wencka, który atakował ze wschodu i północy. W nocy 3 Dywizja RADInna nazwa Dywizja Piechoty „Theodor Körner”.RAD jest skrótem od Reichsarbeitsdienst. zaatakowała sowiecki 5 Korpus Zmechanizowany Gwardii pod dowództwem generała Jermakowa, niedaleko Treuenbrietzen. Następnego dnia Dywizja „Scharnhorst” zaczęła walczyć z wojskami radzieckimi w okolicy Beelitz – uderzyli oni na 4 Armię Pancerną Gwardii i 6 Korpus Zmechanizowany Gwardii w otwartą flankę, a następnie przebili się przez straż tylną. Podczas gdy Dywizja „Ulrich von Hutten” próbowała dostać się do Poczdamu wraz z dywizją „Scharnhorst”, aby otworzyć korytarz do Berlina, inne oddziały 12 Armii, jak uzgodnił Wenck z Busse, miały uderzać na wschód, by dojść do zgrupowania. Busse powiedział Wenckowi, że zgrupowanie trzeba przesuwać na zachód jak gąsienicę. Zgodnie z planem generała Busse ciężkie tygrysy królewskie z 502 Ciężkiego Batalionu Pancernego SS miały być na przodzie gąsienicy. Ta przenośnia jest uzasadniona, ponieważ „głowa” prowadziła straż tylną („ogon”), która była zajęta walką i męczącym wycofywaniem się z pozycji przed radzieckimi siłami.
W nocy z 25 na 26 kwietnia Hitler wydał nowe rozkazy dla zgrupowania i 12 Armii. Zgodnie z nimi: 12 Armia miała rozbić 4 Armię Pancerną Gwardii, żeby osiągnąć linię od Beelitz do Ferch, oraz atakować na wschód, by połączyć się ze zgrupowaniem. Zgrupowanie miało utrzymać zachodni front od Spreewaldu do Fürstenwalde/Spree i atakować na zachód do połączenia się z 12 Armią. Po połączeniu armii miały one atakować na północ i zrobić korytarz otwierający okrążenie BerlinaAntony Beevor, Berlin 1945. Upadek, s. 432..