Buk – miasto w województwie wielkopolskim, w powiecie poznańskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Buk, w Poznańskiem, w aglomeracji poznańskiej, ok. 9 km na północny wschód od Opalenicy, ok. 15 km na północ od Stęszewa, ok. 28 km na zachód od Poznania.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 miasto liczyło 5502 mieszkańców.
Jedno z najstarszych historycznie miast Wielkopolski z zachowanym planem miasta średniowiecznego. Siedziba dawnego powiatu bukowskiego.
Położenie Buk leży na Pojezierzu Poznańskim, będącym fragmentem Pojezierza Wielkopolskiego, na krańcu polodowcowego Ozu Bukowsko-Mosińskiego. Powierzchnia geologiczna zdominowana jest przez utwory czwartorzędowe. Należą do nich osady piaszczysto-żwirowe, a przede wszystkim gliny zwałowe ze zlodowacenia bałtyckiego oraz namuły i torfy.
Efektem erozyjnej działalności lodowca jest współczesna rzeźba terenu. Leżąca na wysokości 82–88 m n.p.m. wysoczyzna morenowa płaska zajmuje przeważającą część obszaru. Rozciąga się ona na Bukowsko-Mosińskim ciągu rynnowo-ozowym z polodowcowymi rynnami i obniżeniami dolinnymi.
Najwyżej położonym punktem w gminie jest wierzchowina ozu w rejonie przysiółka Józefowo, wynosząca 107 m n.p.m. Najniższy punkt leży w obrębie wsi Dakowy Suche na wysokości 75 m n.p.m.
W granicach gminy występują fragmenty zlewni Mogilnicy Wschodniej z rzeczką Trupiną przepływającą przez miasto Buk i zlewni Samicy. Wchodzą one w skład zlewni Kanału Mosińskiego, a tym samym w obręb dorzecza Warty.
Klimat Gmina Buk położona jest w środkowej dzielnicy klimatycznej Wielkopolski.
średnia roczna temperatura powietrza + 8,0 °C, średnia roczna wilgotność względna powietrza 78%, średnie roczne opady 528 mm, średnia roczna prędkość wiatru 4,0 m/s.
Roślinność W szacie roślinnej zadrzewienia zajmują jedynie 3.6%. Resztę powierzchni pokrywa szata roślinna sezonowa wynikająca z płodozmianu uprawianych roślin oraz segmenty łąkowo-pastwiskowe. Na terenie miasta i gminy rośnie 5 drzew będących pomnikami przyrody.
Fauna Fauna tego terenu jest reprezentatywna dla terenów pól i lasów. Najczęściej spotykane gatunki to: sarna, zając, lis i okresowo dzik. Wśród drobnych ssaków spotykane są tchórze, borsuki, myszy, nornice, krety i szczur polny. Ptaki reprezentowane są przez gatunki charakterystyczne dla pól i lasów oraz ptaki wodne występujące w rejonie jeziora Niepruszewskiego.
Nazwa Nazwa miasta nawiązuje do nazwy drzewa bukowego, które zostało zobrazowane również w herbie miejskim Buku. Pierwsza zachowana wzmianka o Buku znajduje się w dokumencie z 1257 zawartym w Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski, w którym mowa o wsi noszącej nazwę Buk oraz o mieście o tej samej nazwie. Miejscowość pierwotnie była związana z Wielkopolską. Istnieje co najmniej od połowy XIII wieku i ma średniowieczną metrykę. Pierwszy zachowany zapis pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1257 gdzie odnotowano ją pod obecną nazwą „Buk”, 1383 „Bukk”, 1397 „Buck”, 1411 „Buge”, 1440 Bug, 1517 „Bukg”, 1580 Buk.
Po rozbiorach Polski miejscowość znalazła się w zaborze pruskim i nazywała się Buck. W 1888 miasto odnotowano pod polską nazwą Buk. W czasie niemieckiej okupacji Polski przez III Rzeszę Niemcy zmienili nazwę miasta na Buchenstadt, którą nosiła w latach 1943-1945.
Historia thumb|Buk na historycznej mapie Wielkopolski sporządzonej w 1888 roku według danych zaczerpniętych z Kodeksu dyplomatycznego. thumb|Plac Stanisława Reszki Wedle legendy podczas polowania na żubry, zmarł tu w 992 książę Mieszko I. Prawdopodobnie okolice miejscowości były zasiedlone jednak już wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. Według historyków w zachodniej części miasta może znajdować się domniemane grodzisko o nieznanym datowaniu. Gród obok którego rozwijała się osada targowa, funkcjonował pierwotnie jako własność książąt wielkopolskich.
Początkowo miejscowość była wsią, własnością książęcą, a później kościelną należącą do kustodii katedry poznańskiej i biskupstwa poznańskiego. Już w 1257 została lokowana jako miasto. Od 1320 leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego. Od lokacji była siedzibą własnej parafii.
Pierwszy zapis pochodzi z 1257, z dokumentu wydanego w kancelarii księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego, który oznajmił w nim, że jego starszy brat książę wielkopolski Przemysł I w swoim testamencie nadał kustodii katedry poznańskiej wieś o nazwie Buk, obecną Wielką Wieś wraz z założonym na jej gruntach miastem, obecnym miastem Buk. Książę nadał wraz z miejscowościami: kościół, ludzi sobie podległych, a także prawo do bicia monety, cła, karczmy, a także immunitety ekonomiczne i sądowe. W dokumencie tym wymieniono również obowiązki kustosza jako obdarowanego, a książę Bolesław Pobożny potwierdził nadanie swojego brata Przemysła I.
Kolejny ważny dokument z historii miasta wydany został przed 26 stycznia 1295 (czasem podawana jest błędna data 1299). Król polski Przemysł II zwolnił w nim mieszczan bukowskich od ceł. W 1303 kustosz poznański dał biskupowi poznańskiemu miasto Buk wraz z przyległą wsią świątników czyli z Wielką Wsią w zamian za Kaczanowo w pow. Pyzdrskim oraz trzy łany w Kobylnikach koło Poznania .
W 1350 król polski Kazimierz III Wielki zwolnił kmieci oraz mieszkańców dóbr biskupich, m.in. w Buku od świadczeń tak długo, dopóki będą oni korzystać z wolnizny od świadczeń dla biskupa. W 1425 król polski Władysław II Jagiełło potwierdził zwolnienie z ceł dla mieszczan z Buku, nadane im przez księcia Przemysła II potwierdzając im wszelkie prawa i wolności, jakimi cieszył się Poznań i inne miasta Wielkopolski.
W 1383 po śmierci króla polskiego Ludwika Węgierskiego w Wielkopolsce nastała wojna domowa pomiędzy dwoma rycerskimi rodami Grzymalitów i Nałęczów, która do historii przeszła jako wojna Grzymalitów z Nałęczami. Starosta wielkopolski Domarat z Pierzchna walcząc z opozycją, spustoszył kraj w wyniku czego zniszczenia wojenne odniósł Buk oraz tereny wokół miasta. W 1458 miasto zostało zobowiązane do dostarczenia 15 pieszych na wyprawę do Malborka w czasie wojny trzynastoletniej pomiędzy Koroną Królestwa Polskiego a państwem zakonu krzyżackiego.
W latach 1481 oraz w 1491 dokumenty historyczne odnotowały lokalną publiczną łaźnię miejską. W tym okresie miasto wzbogaciło się również o miejscową szkołę oraz szpital.
Pożary i klęski żywiołowe W 1502 miał miejsce pożar całego miasta. Z tego powodu wikariusz w imieniu biskupa poznańskiego zwolnił na 15 lat mieszkańców Buku od wszelkich ciężarów finansowych takich jak opłaty i podatki. W 1507 Buk ponownie spłonął i otrzymał z tego powodu kolejną wolniznę od opłat i podatków. W 1515 w Buku i okolicach odnotowano zarazę morowego powietrza. W 1520 zanotowano anomalię pogodową w postaci bardzo łagodnej zimy. Dnia 12 marca 1521 w mieście i okolicy zakwitły kwiaty.
Rozwój gospodarczy miasta Rozkwit gospodarczy miasta przypadł na XV i XVI wiek. W 1438 kapituła poznańska zawiesiła wolny targ na mięso w Buku do czasu objęcia rządów przez nowego biskupa. W 1500 ponownie odnotowano w miejscowości targ miejski. Dzięki przywilejowi organizowania jarmarków i lokalizacji komory celnej rozwijał się także lokalny handel. W 1510 odnotowano kramy solne do sprzedaży soli. W 1518 biskup poznański na prośbę kapituły poznańskiej postanowił, aby jego poddani z Buku mielili ziarno na mąkę tylko w Puszczykowie należącym do kapituły poznańskiej lub w młynie kapitulnym pod Poznaniem albo w „Świętokrzyski Młynie” szpitala św. Krzyża stojącym na fosie miejskiej pod murami Poznania.
W XV-XVI wieku miasto było otoczone murami obronnymi (upamiętnionymi w nazwie ulicy Mury) i fosą. W mieście na dużą skalę produkowano także lokalne piwo. W 1519, 1523 i 1540 wspomniano miejski cech piwowarów. W 1519 król polski Zygmunt I Stary obniżył o trzy grosze na 4 lata czopowe od każdego waru piwa, przeznaczając tę obniżkę na dalszą rozbudowę murów miejskich. W 1523 ponownie ustanowił tą ulgę na 4 lata na ten sam cel. W 1524 król ten potwierdził także wcześniejsze dokumenty i przywileje wydane przez kancelarię Władysława II Jagiełły z 1425. Już w pierwszej połowie XV wieku w mieście powstały wodociągi. Przyczyniły się do tego trudności związane z dostarczaniem czystej wody do produkcji piwa. Władze miejskie ze względu na wielkie wydatki sprowadzania wody spoza miasta do warzenia piwa postanowiły na koszt ogólny założyć wodociąg i ustanowić opłatę od warzenia słodu. Ordynację tą potwierdził biskup poznański.
Miasto i okolica słynąła w XV- XVI wieku także z włókiennictwa. W mieście powstał w tym okresie cech sukienniczy. W 1506 biskup poznański Jan Lubrański wystawił nowy przywilej dla folusza w Głównej i m.in. postanawił aby sukno bukowskie tylko tam miało być folowane. W XVI wieku biskupi nadawali także miejscowym sukiennikom różne przywileje. W 1508 w inwentarzu miasta odnotowano produkcję m.in. sukna bukowskiego w kolorach czarnym i szarym. W 1519 starsi cechu sukienników w mieście Buk przedłożyli burmistrzowi oraz rajcom miasta artykuły dotyczące ich rzemiosła (łac. „ex congregatione viginti ąuatuor civitatum et oppidorum in sinodo Posnaniensi ... confederatis”) celem ich umocnienia pieczęcią miejską. W 1534 biskup poznański Jan Latalski zatwierdził tę ordynację, zaś w 1544 zapisy te potwierdziła kapituła poznańska. W 1564 w Buku produkowano sukno, które folowano w foluszu w Głównej.
Od XV wieku w mieście powstały także inne cechy rzemieślnicze. W 1459 istniał już cech rzeźnicki. W 1464 w testamencie Mikołaja Morka odnotowano darowiznę na rzecz cechu krawieckiego. W 1472 cech szewski w Buku toczył spór sądowy z chorążym poznańskim Mikołajem z Tomic o czynsze oraz pieniądze zmarłego Grzegorza plebana tomiskiego. W 1476 cech rzeźnicki w Buku pożyczył Janowi zwanemu Czarny oraz jego żonie Dorocie 3 grzywny, który je zapisał na swym domu przy ulicy Wojnowskiej. W 1481 biskup poznański Uriel Górka nadał swojemu służebnikowi szlachcicowi Benedyktowi Czeladce, a także swemu łożnemu szlachcicowi Maciejowi z Gębic po placu na zbudowanie nowej jatki rzeźnickiej obok starych jatek rzeźnickich w Buku, zastrzegając sobie świadczenia, jakie ze swych jatek ponoszą inni rzeźnicy. W 1482 cech krawiecki w Buku kupił własną jatkę rzeźnicką od Małgorzaty Szkothkowej oraz jej syna Jana prepozyta szpitala św. Ducha pod Bukiem. W 1482 biskup poznański dał szlachcicowi Mikołajowi Bielickiemu rządcy bukowskiemu (łac. „factor seu tenutarius”) plac na zbudowanie jatki rzeźnickiej obok starych jatek, zastrzegając sobie świadczenia takie, jakie pobierał ze starych jatek. W 1484 cech szewców w Buku otrzymał pokwitowanie z sumy 24 grzywien od Jerzego Tomickiego patrona kościoła parafialnego w Tomicach oraz od Jakuba plebana tomickiego, który anulował wszelkie wpisy w księgach konsystorskich oraz grodzkich dotyczących tej sumy. W 1491 biskup poznański dał swojemu służebnikowi szlachcicowi Wawrzyńcowi ze Słopanowa jatkę rzeźnicką nowo zbudowaną na bukowskim rynku miejskim koło starych jatek. W 1506 biskup poznański wystawił cechowi rzeźnickiemu w Buku nowy przywilej w miejsce spalonego w wielkim pożarze miasta w roku 1502, a w 1579 ponownie go potwierdził. W 1521 powstał statut cechu wytwarzających igły iglarzy oraz grzebieniarzy wytwarzających grzebienie. W 1525 biskup poznański Piotr Tomicki dał Mikołajowi Tomickiemu plac obok jatek rzeźnickich na zbudowanie dwóch nowych jatek i zwolnił je od czynszu na swą rzecz w celu uposażenia kościoła parafialnego w Tomicach. W 1527 biskup poznański Jan Latalski nadaał członkom cechu szewskiego w Buku prawo wyłącznego zakupu skór w mieście w dni targowe przed południem. W 1541 biskup poznański przychylając się do prośby miejscowych rzemieślników: kowali, ślusarzy i bednarzy zatwierdził im postanowienia statutowe. W 1564 bukowscy sukiennicy, szewcy, rzeźnicy, warzenie piwa, palenie gorzałki.