Historia Kijowa – stolicy i największego miasta Ukrainy, sięga V wieku. Na przestrzeni wieków miasto przeżywało lata świetności, lecz kilkakrotnie stawało też na skraju całkowitego zniszczenia.
Faktoria wikingów
Kijów został założony na początku V wieku jako placówka handlowa. Potem znany był jako Könugard, stanowiąc centrum wikińskiego handlu na Rusi na szlaku od Waregów do Greków. Był jednocześnie głównym składem daniny, ściąganej przez Waregów z plemion słowiańskich. Stąd Waregowie spławiali towary i niewolników szlakiem greckim w dół Dniepru na Morze CzarneRichard Pipes, Rosja carów, Warszawa 2006, s. 29–30.. Według starej, zapisanej już w VIII wieku legendy, nazwa miasta wywodzi się od imienia pierwszego legendarnego miejscowego księcia – Kija. Naukowcy widzą w niej jednak raczej związek ze źródłosłowem: Kujaw związanym z Kuciem, co znajduje potwierdzenie w źródłach arabskich, nazywających Kijów: Kujawią lub Kujabem. Według Kroniki Nestora w 862 roku dwóch Waregów Askold i Dir z drużyny Ruryka udało się z Nowogrodu Wielkiego na południe i opanowali Kijów, rządząc w nim do 882 roku. Wtedy zostali najechani i zabici przez Waregów pod dowództwem władcy nowogrodzkiego HelgiВся жe Русь стала называться Gardariki – «страна гардов» (= городов). На ранних этапах своeй истории Рюриково городище (дрeвнeйший Новгород русских лeтописeй IX – X вв.) являлось резиденцией князeй – Рюрика, Олeга, откуда в 882 г. [w:] Anders Hedman, Анатолий Николаевич Кирпичников. Викинги и Славяне. 1998., którego źródła ruskie nazwały Olegiem Mądrym. W ten sposób zostały zjednoczone dwa państwa Waregów, którego stolicą został Kijów. Dało to początek Rusi Kijowskiej.
Stolica Rusi Kijowskiej W 882 roku zdobyty przez Waregów pod dowództwem Olega Mądrego, który przeniósł do Kijowa swoją siedzibę z Nowogrodu Wielkiego. Przy okazji zaprzysiężenia układu z Bizancjum przez Igora Rurykowicza (Ingvara Rörekssona) w 945 roku, wspomniano o istnieniu w Kijowie świątyni św. Eliasza. W 988 lub 989 roku miał miejsce w Kijowie chrzest Włodzimierza I Wielkiego uznawany symbolicznie za chrzest Rusi. 14 sierpnia 1018 roku Bolesław I Chrobry zdobył Kijów podczas Wyprawy kijowskiej, osadzając na tronie Rusi swojego zięcia Światopełka Przeklętego i pozostał w nim przez kilka miesięcy. Po Światopełku władcą został Jarosław Mądry, który otoczył Kijów nowym wałem i wybudował Sobór św. Sofii oraz Złotą Bramę. W 1037 roku Kijów został siedzibą metropolii kościoła prawosławnego. W 1069 roku Kijów został zdobyty przez Bolesława II Śmiałego w celu osadzenia w nim na tronie Izjasława I, kosztem Wsiewołoda I.
W 1169 roku rolę Kijowa jako stolicy Rusi Kijowskiej przejął Włodzimierz nad Klaźmą, ponieważ tam postanowił rezydować wielki książę Andrzej Bogolubski. W 1228 roku zaczęto budować kościół św. Jacka i klasztor Dominikanów w Kijowie. W 1234 roku katolickim biskupem Kijowa (misyjnym biskupem dla Rusi) został Gerard. W tym czasie swój konwent rozbudowali w mieście dominikanie.
Pod władzą Tatarów 6 grudnia 1240 miasto zostało zdobyte i całkowicie zniszczone przez wojska mongolskie Batu-chana (Zdobycie Kijowa (1240)). Zniszczono cerkiew Dziesięcinną i sobór św. Zofii, a większość mieszkańców wymordowano. Ocalał tylko Padół. Na zgliszczach rezydował namiestnik tatarski – baskak, od którego uzależniony był miejscowy ruski książę. Z powodu upadku miasta, ośrodek polityczny południowej Rusi przeniósł się do Księstwa halickiego, a od 1299 roku Kijów przestał mieć znaczenie jako siedziba religijna ponieważ do Włodzimierza nad Klaźmą przeprowadził się metropolita kijowski Maksym.
W Wielkim Księstwie Litewskim mały|upright|Herb Kijowa w 1480 Po bitwie nad Sinymi Wodami w 1363 książę litewski Olgierd Giedyminowicz wypędził Tatarów z Kijowa i włączył go do Wielkiego Księstwa Litewskiego, osadzając w nim swojego syna Włodzimierza. Litwini pierwszy drewniany zamek zbudowali na Górze Zamkowej w latach 1370–1380. Po 1387 roku do miasta wrócił zakon dominikanów, którzy rozpoczęli w dzielnicy Padół budowę katedry katolickiej. W 1394 Jagiełło usunął z Kijowa Włodzimierza Olgierdowicza, oddając władzę w mieście księciu Skirgielle. W 1399 roku Kijów był miejscem zbornym rycerstwa polskiego pod dowództwem Spytka z Melsztyna i Litwinów w wyprawie przeciwko Tatarom, zakończonej klęską w bitwie nad Worsklą. W 1412 roku Kijów stał się siedzibą katolickiego biskupstwa, a król Jagiełło ufundował drewnianą katedrę.
W roku 1416 miasto zdobyli tatarscy Kipczacy pod wodzą emira Edygeja, paląc miasto i dokonując rzezi Kijowian. W 1449 roku Tatarzy ponownie najechali Kijów. W 1471 roku Kijów stał się stolicą litewskiego województwa kijowskiego. W 1482 roku chan Mengli Girej uderzył na miasto, zdobył je, a ludność uprowadził w jasyr razem z wojewodą Iwanem Chodkiewiczem z rodziną i biskupem katolickim.
W 1492 roku król Polski Aleksander Jagiellończyk nadał miastu prawa magdeburskie. W 1535 roku horodniczy Iwan Służka rozbudował zamek w Kijowie. Położona poniżej dawnego miasta dzielnica Padół stała się w XVI wieku ludniejsza niż Wysokie Miasto i zachowała dominującą rolę gospodarczą aż do pożaru w 1811 roku. Padół został też ufortyfikowany i otrzymał swój odrębny herb.
W Koronie Królestwa Polskiego mały|Padół i zamek w XVII w. (Abraham van Westerveld) Miasto po unii lubelskiej (w 1569) roku zostało włączone do Korony Polskiej i stało się stolicą województwa kijowskiego w prowincji małopolskiej. Pierwsza lustracja dokonana przez władze polskie w 1570 roku wymieniła w raporcie, że drewniany zamek w Kijowie miał siedem baszt z 23 działami i na jego terenie był kościół i cerkiew, natomiast samo miasto nie posiadało rynku, cerkwie zniszczone, a około 5 tys. mieszkańców zamieszkujących 808 domów, "chaotycznie" rozmieszczonychLeszek Podhorodecki, Dzieje Kijowa, Książka i Wiedza, Warszawa 1980, s. 80.. Reinhold Heidenstein wspominał, że ówczesne miasto nie leżało w okolicach Górnego Kijowa w okolicach Soboru św. Zofii, lecz nad Dnieprem w dzisiejszej dzielnicy Padół nad DniepremReinhold Heidenstein, Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594, z łaciny tłum. M. Gliszczyński, t. II, Petersburg 1857.. W 1586 roku król Stefan Batory nakazał odbudować Górne Miasto i nadał mu prawa miasta królewskiego, w związku z czym namiestnik króla Mateusz Woroniecki dokonał pomiarów gruntuLeszek Podhorodecki, Dzieje Kijowa, Książka i Wiedza, Warszawa 1980, s. 94.. W 1591 roku podczas powstania Krzysztofa Kosińskiego Kozacy bezskutecznie próbowali zdobyć Kijów. W 1604 roku biskup Wereszczyński założył jurydykę Biskupszczyzna na terenie od rzeczki Hłuboczycy (później Kanawa) do Dniepru i od Jeziora Jordańskiego do Szczekowicy i zameczku biskupiego na KudriawcuLeszek Podhorodecki, Dzieje Kijowa, Książka i Wiedza, Warszawa 1980, s. 92.. Konstytucja sejmu Rzeczypospolitej z 1607 postanowiła odbudować spalony zamek w Kijowie. W 1614 w dzielnicy Padół biskup Krzysztof Kazimierski rozpoczął budowę murowanej katolickiej Katedry św. Zofii. W 1618 roku unicki metropolita Antoni Grekowicz został utopiony w Dnieprze przez prawosławnych. W 1622 roku miasto w dzielnicy Padół było opasane częstokołem, basztami i fosą, liczba mieszkańców do tego czasu uległa podwojeniu i wynosiła ponad 10 tys. osób, a zamek opisano jako odbudowanyLeszek Podhorodecki, Dzieje Kijowa, Książka i Wiedza, Warszawa 1980, s. 87.. Beauplan pisał, że w tym czasie katolicy mieli na Padole cztery świątynie: katedrę św. Zofii, kościół Dominikanów w rynku pod wezwaniem św. Mikołaja, kościół Bernardynów oraz kościół Jezuitów. W 1630 roku w Kijowie przeprawiły się wojska koronne tłumiące Powstanie Fedorowicza. W 1631 roku Piotr Mohyła założył przy Ławrze Peczerskiej Kolegium Kijowskie o charakterze łacińsko-polskim, które w 1633 roku łącząc ze szkołą bracką przeniesiono na Padół, tworząc Kolegium Kijowsko-MohylańskieAleksander Walerian Jabłonowski, Akademia Kijowsko-Mohilańska: Zarys historyczny na tle rozwoju ogólnego cywilizacji zachodniej na Rusi, Lwów 1899–1900.. W 1646 roku odbyła się w Kijowie dysputa na temat pochodzenia Ducha Świętego pomiędzy jezuitą Mikołajem Ciechowskim a rektorem Kolegium Kijowsko-Mohylańskiego Innocentym Gizelem. Po wybuchu Powstania Chmielnickiego na początku czerwca 3-tysięczny oddział Kozaków bez walki zajął Kijów, lecz miasto zostało odzyskane przez szlachtę w lipcu przy pomocy metropolity prawosławnego Kossowa. W dniu 19 grudnia 1648 miasto zostało ponownie opanowane przez Kozaków (zniszczono wtedy m.in. Zamek w Kijowie), a w styczniu 1649 roku miasto zajęły główne siły Chmielnickiego. Po Ugodzie zborowskiej na zamek kijowski w dniu 6 listopada 1649 roku ponownie wjechał wojewoda Adam Kisiel. mały|upright|Medal wybity w 1651 z okazji odzyskania Kijowa przez Janusza Radziwiłła Po przegranej przez Kozaków bitwie pod Łojowem pod miasto w dniu 3 sierpnia 1651 roku podeszły oddziały Janusza Radziwłła, który na czele 6 tys. żołnierzy rozpoczął przygotowania do ataku. Książę zamierzał przypuścić główne natarcie od strony soboru św. Zofii, obchodząc miasto od południa, gdyż z tej strony był najdogodniejszy dostęp do umocnień. Dwa oddziały miały wykonać pomocnicze ataki od północy, podchodząc pod Kijów od strony Wyszogrodu. Jazdę pod komendą Aleksandra Hilarego Połubińskiego i Teofila Schwarzhoffa (15 chorągwi) planowano wysłać brzegiem Dniepru, a piechota, którą dowodził Bogusław Przypkowski, miała podpłynąć rzeką pod same umocnienia, aby następnie przeprowadzić desant. Szturm nie był jednak konieczny, gdyż niespodziewanie w najbliższą noc załoga dowodzona przez Antona Żdanowicza zaczęła pospiesznie opuszczać miasto. Nie bez znaczenia była również presja wywierana na pułkownika przez mieszczan i duchownych. Następnego dnia hetman polny wjechał triumfalnie przez Złotą Bramę do Kijowa. Witany był uroczyście przez duchowieństwo prawosławne z metropolitą Sylwestrem Kossowem i archimandrytą pieczerskim Józefem Tryzną na czele oraz miejscowy magistrat, który wręczył księciu klucze do miasta oraz złożył przysięgę wierności królowi i Rzeczypospolitejhttp://bazhum.muzhp.pl/media//files/Przeglad_Historyczno_Wojskowy/Przeglad_Historyczno_Wojskowy-r2013-t14(65)-n3_(245)/Przeglad_Historyczno_Wojskowy-r2013-t14(65)-n3_(245)-s7-30/Przeglad_Historyczno_Wojskowy-r2013-t14(65)-n3_(245)-s7-30.pdf. Wkrótce od południa pod Kijów zaczęły podchodzić 3 tys. siły kozackie wysłane przez Chmielnickiego, którymi dowodził Łukian Mozyria, jednak zostały one rozbite przez oddziały Połubińskiego. W tym samym dniu na skutek dywersji kozackiej pożar strawił Padół z ratuszem, klasztorem bernardynów i trzysta domów w KijowieLeszek Podhorodecki, Dzieje Kijowa, Książka i Wiedza, Warszawa 1980, s. 106..
mały|Kijów jako Kiow na holenderskiej mapie z 1663 Po Ugodzie z Białej Cerkwi w związku ze zniszczeniem miasta 20 marca 1652 roku król Jan Kazimierz wydał specjalny uniwersał, w którym zwolnił miasto na cztery lata z podatków i postojów wojska. Sytuacja zmieniła się po ugodzie perejasławskiej, w której Bohdan Chmielnicki oddał ówczesną lewobrzeżną Ukrainę i Kijów Carstwu Moskiewskiemu, po czym w styczniu 1654 roku bojar moskiewski Wasilij Wasiljewicz Buturlin wkroczył do Kijowa. Poczynania te doprowadziły do wojny IV wojny polsko-rosyjskiej zakończonej dopiero w 1667 roku. Rzeczpospolita de iure zrezygnowała z Kijowa na rzecz Carstwa w 1686 roku w Traktacie Grzymułtowskiego.
Z tego okresu zachowały się łacińskie nazwy miasta, które z biegiem lat zmieniały się m.in. Kiovie, Kiovia, Chiovia, Glovia, Kiow, Kioff urbs Poloniae in UcraniaMichel-Antoine Baudrand, Geographia, 1681..
W Rosji i ZSRR W sierpniu 1658 roku hetman kozacki Iwan Wyhowski próbował bezskutecznie odbić na Rosjanach miasto, ale atak odparł wojewoda moskiewski Wasyl Szeremietiew. W czasie walk miasto ponownie ucierpiało na skutek pożaruLeszek Podhorodecki, Historia Kijowa, Książka i Wiedza, Warszawa 1980, s. 111..