Kościół Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Niekrasowie

mały|Kościół przed 1915 Kościół parafialny pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Niekrasowie – kościół rzymskokatolicki w parafii niekrasowskiej, która należy do dekanatu połanieckiego w diecezji sandomierskiej, z kolei administracyjnie położony jest w gminie Osiek, w powiecie staszowskim, w województwie świętokrzyskim.

Jest on jedną z atrakcji żółtego szlaku rowerowego, w tym też pielgrzymkowego „Miejsca Mocy” oraz Szlaku Architektury Drewnianej; jak i zielonego szlaku turystycznego prowadzącego z Chańczy do Pielaszowa.

Jak podają dokumenty diecezjalne erekcja nastąpiła w 1661 roku, po spaleniu się poprzedniego kościoła katolickiego (właściwie drugiego budynku ówczesnego zboru kalwińskiego), a konsekrowanego w dniu 11 lutego 1615 roku, na obrządek łaciński. Budynek owego zboru ewangelicko-reformatorskiego Jednoty małopolskiej funkcjonował w sąsiedztwie starszego wówczas kościoła z 1400 roku, który z kolei był kontynuatorem tradycji jeszcze innego kościoła z 1121 roku, na miejscu obecnej plebanii, jak i rozebranej stodoły.

W skład parafii wchodzą następujące wioski jak i ich przysiółki (z wysiółkami): Nakol (Pod Mostem, Pod WałemPor. ), Niekrasów (Choiny, Za Górą – z wyłączeniem wysiółka Dąbrowa, który należy do parafii strzegomskiej), Ossala (Goleń, Górki, Kałki, Ossala–Lesisko Duże i Małe, Pod Lasem, Wądoły, Wierzby), Trzcianka (Bargielka), Trzcianka–Kolonia (Gilówka, Kolonia–Tursko Małe), Tursko Wielkie (Karczmisko, Kolonia Trzciańska, Koziarówka, Małe Kolonie, Nowe Tursko, Ochronka, Ostatki) i Strużki (Gajówka).

Historia Początki parafii – pierwszy kościół Pierwsza erekcja kościoła rzymskokatolickiego w parafii niekrasowskiej nastąpiła już za czasów Bolesława III Krzywoustego, tj. około 1121 rokuPor. 28 lutego 2010 r.. Wówczas pierwszy kościół łaciński we wsi Niekrasów powstał na górze, w tym miejscu obecnie znajduje się plebania, jak i w sąsiedztwie rozebranej stodoły. Jan Długosz pisze, że poświęcony kościół ten pod wezwaniem Świętego Krzyża pochodził z dawnych wieków i że z powodu trudnego do niego dostępu, został przeniesiony na podnóże góryPor. 28 lutego 2010 r. (w miejsce obecnej łąki, częściowo przeznaczonej na staw, a nieco wyżej po drugiej stronie obecnej drogi ponoć stała plebania z zabudowaniami gospodarskimi). Gdy powstał archidiakonat sandomierski, włączono w jego skład parafię Niekrasów. W 1326 roku plebanem w Niekrasowie był Stefan.

Drugi kościół – zmiana patrona parafii Nowy kościół w Niekrasowie stanął około 1400 roku (in declivitate montis) pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. Długosz pisze, że był to kościół drewniany, a Stanisław Goliab był jego plebanem.

Okres reformacji i kontrreformacji – restytucja i konsekracja zboru Według zachowanego przekazu ks. Komornickiego plebana Niekrasowa wiemy, że w latach 1536–1614 nie było w Niekrasowie kościoła katolickiego, lecz zapewne (pierwszy) zbór kalwiński na stoku góry, przy obecnej drodze (być może przerobiono ówczesny kościół na zbór, czy też bardziej prawdopodobne jest to, że ówczesną plebanię; gdyż nie zgadzają się wcześniejsze, jak i późniejsze o nim zapiski z jego obecną topografią, jak i wynikłą z opisu Jana Długosza „że nowy kościół stał u podnóża góry”, a nie na stoku góry. Jeśli wierzyć opisowi ks. Komornickiemu, że kościół w Niekrasowie zniszczyli ówcześni kalwini – musieli wówczas wybudować nową świątynię (w miejscu obecnej, drugi zbór), która później spłonęła, a na jej miejscu wybudowano nowy kościół. Z kolei innym możliwym wariantem jest też to, że kalwini zniszczyli istniejący jeszcze wówczas starszy i zarazem pierwszy kościół na górze, obok którego biegła przecież główna droga; a jeszcze inna wersja skłania do stwierdzenia, że w miejscu obecnego kościoła, został przeniesiony ten drugi kościół (później zniszczony przez Jednotę małopolski, a na jego miejscu wybudowano nowy zbór, który później jako kościół katolicki spłonął (tylko, że innym faktem jest też to, że wyniku swoich prac polowych okoliczni mieszkańcy znajdowali w opisanym sąsiedztwie, tj. ówczesnej plebanii (czy też domniemanego zboru), jak i kościoła, pozostałości jakich dawnych budowli oraz ludzkie szczątki, a z ustnych przekazów osób starszych, którzy zapewne słyszeli je od jeszcze starszych od siebie osób – wynika, że w opisanych miejscach był kościół, plebania i/lub zbór). Wiadomo również, że cmentarze katolickie znajdowały się w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła, natomiast cmentarze kalwińskie, zgodnie z nowymi wytycznymi reformacyjnymi, lokowano w znacznej odległości od zboru. Mało prawdopodobne, by parafia niekrasowska była w tym względzie wyjątkiem. Co potwierdza taki oto fakt, iż w latach 1661–1832 teren obecnego placu kościelnego był cmentarzem parafialnym, później być może przeniesiono zwłoki na istniejący od okresu reformacji, stary, ale niefunkcjonujący wówczas cmentarz kalwiński… Ponadto ukształtowanie terenu sprzyja takiemu rozumowaniu, leżałby on u podnóża góry i nie zasłaniałby okazałości wcześniejszych budowli kościelnych zapewne już istniejących, wyżej; nadto miejsce domniemanego drugiego kościoła jest w miarę płaskie i tym samym dogodniejsze dla parafian, czy też chowania osób zmarłych; ponadto miejsce domniemanej plebanii (czy i/lub zboru) znajduje się po drugiej stronie drogi ma szeroki wyrąb, jakby płaskie wyrównanie terenu (płaską półkę), idealne na budynek, od spadającej wyżej stromej powierzchni zbocza. Kiedyś w tym miejscu rosły bardzo stare dęby (drzewa kilkuwiekowe). Nie zachowały się żadne dokumenty papierowe z tamtego okresu dotyczące powstania zboru, a te które przetrwały do naszych czasów spłonęły w archiwum państwowym podczas powstania warszawskiego; wiemy z przekazu Wojciecha KriegseisenaPor. 28 lutego 2010 r., że wszelkie dokumenty likwidacyjne zboru w Niekrasowie zostały przekazane Jednocie małopolskiej z Sielec, która później przekazała je archiwum państwowemu w Warszawie. Jak było naprawdę, chyba nie dowiemy się już nigdy, bez niezbędnych akt potwierdzających, trudno bowiem dociec oczywistych faktów. Wiemy na pewno, że zbór ewangelicko-reformatorski ufundowali Turscy właściciele dóbr Ossala, i że przez krótki okres funkcjonował on też w Ossali, a których pomnik z 1519 roku, wspominał ksiądz Komornicki, iż zachował się do jego czasów. Po odebraniu kalwinom budynku zboru dokonano w nim konsekracji kościoła łacińskiego ku czci Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w dniu 11 lutego 1615 roku. Ze starych map wiadomo, że wówczas miejsce obecnego kościoła, jak i cmentarza administracyjnie należało do Ossali, a ówczesny Niekrasów zaczynał się u podnóża góry (i nie łączył się z późniejszą drogą główną Kraków–Sandomierz obok obecnego kościoła, lecz po skosie w kierunku drugiej górki na Osiek; bowiem wtedy, tędy przebiegała ta trasa – pozostali mieszkańcy parafii musieli w linii prostej dostawać się do kościoła – pod górkę, jak i dalej owym traktem królewskim) w kierunku kościoła na górze, i nieco inaczej był rozlokowany (z tyłu dzisiejszych zabudowań od Strzegomia biegła bezpośrednia droga do starego kościoła). Wiemy nadto, że kontynuatorem tradycji Jednoty małopolskiej była rodzina Dębickich herbu Gryf. Z opisu Wojciecha Kriegseisena wiemy też, że rodzący się zbór sielecki (dopiero w 1633 roku, kiedy to w Niekrasowie miało nie być już kalwinów), działający pod patronatem Joachima i Mikołaja Dębickich, nie należał do znaczniejszych w sandomierskiej organizacji kościelnej. Ważniejsze natomiast były sąsiednie parafie w Niekrasowie, potem Ossali, a przede wszystkim w Chmielniku i Baranowie Sandomierskim. Pono przy zborach właśnie w tych miejscowościach istniały szkoły, które były prowadzone zapewne przez osoby duchowne i zaangażowanych nauczycieli. A ostatecznie na synodach Kościoła Ewangelicko–Reformowanego w Królestwie Polskim w latach 1884 i 1885 zapadły ważne decyzje o sprzedaży wszelakich nieruchomości kościelnych pozostałych po zlikwidowanych w 1849 roku zborach w Tursku Wielkim, Sieczkowie i Wielkiejnocy, zastrzeżono jednak, że wyłącza się spod transakcji marmurowe tablice epitafijne i nagrobki znajdujące się w kościołach i na cmentarzach w tychże miejscowościach. Wiadomo zatem, że kalwini nie budowali swoich świątyń na cmentarzach, a zbieżność dat likwidacji pozostałości majątku Jednoty małopolskiej nie wydaje się przypadkowa z przeniesieniem cmentarza przykościelnego i działaniami likwidacyjnymi ówczesnego konsystorza, dzięki czemu zachowały się tablice epitafijne oraz nagrobki fundatorów zboru. Wątpliwe jest również, by decyzje te podyktowane były względami higienicznymi (np. zagrożeniem epidemicznym) – w tamtym czasie nie posiadano jeszcze takiej wiedzy.

Trzeci kościół – restauracja tradycji Ksiądz Wiśniewski, powołując się na Rubrycelę Diecezjalną z roku 1880 podajePor. 28 lutego 2010 r., że ponowna erekcja rzymskokatolickiego kościoła parafialnego pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny nastąpiła w 1661 roku, po spaleniu się poprzedniego kościoła katolickiego (właściwie drugiego budynku ówczesnego zboru kalwińskiego), jak wiadomo konsekrowanego w dniu 11 lutego 1615 roku, na obrządek łaciński. Źródła podają, że nowy kościół poświęcił w 1661 roku Zygmunt Czyżewski z Czyżewa, biskup sufragan płocki, w tym główny ołtarz Nawiedzenia NMP – obraz Najświętszej Maryi Panny „elegantis picturae”.

Restauracji nowego kościoła dokonano w duchu kontynuacji tradycji już istniejącego wcześniej kościoła katolickiego z 1400 roku, celem wymazania (z pamięci parafian) obecności kalwińskiej w tejże parafii, w tym pozostałości jej budowli.

Późniejszej gruntownej restauracji budynku (z częściowym przekształceniem) dokonano w latach 1817–35 i w XX stuleciu: w roku 1905 i 1950. Ostrołukowy łuk tęczowy według obecnego proboszcza ks. kanonika Stanisława Bastrzyka „niekoniecznie słusznym, a w każdym razie nieautentycznym jest przydatkiem”.

Parafia posiada akta parafialne od 1680 roku.

Opis architektury Obecny (trzeci) kościół Kościół wzniesiono z drewna modrzewiowego z dębowymi przyciesiami na kamiennej podmurówce. Jest dość niski, oszalowany deskami, o wysokim stromym dachu, pokryty gontemPor. 28 lutego 2010 r., konstrukcji zrębowej z wieżą konstrukcji słupowej (we wnętrzu staraniem ks. L. Wojciechowskiego w 1905 roku oszalowany). W bardzo stromej części dachu, nad prezbiterium znajduje się małe okienko doświetlające poddasze. Całość wieńczy ośmioboczna sygnaturka z krzyżem na szczycie, nakryta małym baniastym hełmem. Zewnętrzne ściany podbite deskowymi wypustkami. Wnętrze przykrywa płaski strop (podzielony na 12 pól, wypełnionych ornamentacją roślinną i scenami figuralnymi) z zakrzywieniami w nawach, a wiązanie wzmacniają cztery drewniane filary, dwa rzędy słupów rozdzielają nawę główną od naw bocznych. Prezbiterium zamknięte trójbocznie, przy nim zakrystia od północy. Nawy na rzucie prostokąta z wejściem głównym od zachodu i trzema bocznymi, w tym: jednym od północy (do prezbiterium) i dwoma od południa (do ołtarza głównego i nawy bocznej). Między nawą i prezbiterium umieszczono ozdobny łuk gotycki: na tęczy Chrystus Pan na krzyżu, między Matką Boską i św. Marią Magdaleną. Główny ołtarz zdobią cztery złocone wąskie kolumny. Wnętrze kościoła ozdobione jest polichromiami. W kościele oprócz ołtarza głównego Nawiedzenia NMP, zlokalizowane są dwa ołtarze boczne: na pierwszym jest obraz i rzeźba Chrystusa Pana na krzyżu, na drugim obraz św. Marii Magdaleny. Nad głównym wejściem do kościoła umiejscowiono chór z piszczałkowymi organami, jest on wsparty na przęsłowej konstrukcji, a od lewej strony prowadzą do niego strome, kręte schodki.